به گزارش اصفهان زیبا؛ فرونشست و عمق آن که هر روز بیشتر هم میشود، انگار برای کسی دیگر رعبآور نیست و از شنیدن تشدیدشدن عمق فرونشست، نگرانی ندارند.
اصفهان رتبهدار فرونشست در کشور است و خشکشدن زایندهرود و خالیشدن آبخوانها، بر عمق این فرونشست هر روز میافزاید. مسئولان بیتوجه به مسئله آب، درگیر مسائل اولویتدار دیگری هستند و زیرزمین اتفاقهای عجیبی در حال رخدادن است. آبخوانها تشنهاند و بهجای آب، این خاک است که در حلقومشان فرومیریزد. در این سالها طرحهای آبی متعددی برای اصفهان مطرح شد تا به جاریشدن زایندهرود و احیای آبخوانها کمک کرده و اندک امید را در دل مردم زنده کند؛ اما استاندار در نشست اخیر خود که به مناسبت روز خبرنگار برگزار شد، آب پاکی را روی دستان اصحاب رسانه و مردم ریخت و گفت که طرحهای آبی معطل بودجه هستند و بودجه تکمیل آنها سنگین است و سالها طول میکشد تا این طرحها به ثمر بنشینند.
مسئله فرونشست و عمق و حرکت سریع آن در اصفهان آنقدر مهم است که کارشناسان خبره این حوزه در نشست تخصصی «بررسی تجربهها و راهکارهای مقابله با فرونشست زمین در مناطق شهری» برگزارشده به همت پژوهشکده سوانح طبیعی و کرسی یونسکو در مدیریت سوانح طبیعی، ویژه به اصفهان پرداختند و در خصوص تحقیقهایشان در این حوزه و در شهر اصفهان سخن گفتند.
ساختار دولت و اولویت حاکمیت در مسئله آب باید بازنگری شود
مسعود مجرب، مدیرعامل شرکت دانشبنیان مهندسین مشاور بنیان زمین پایدار، در ابتدای این نشست با مرور روشهای مدیریت و کنترل فرونشست در دنیا به مقایسه اقدامهای عملی صورتگرفته در ایران با سایر نقاط دنیا پرداخت و اشاره کرد که اولین و کلیدیترین راهکار مقابله با فرونشست در کشور، بازنگری در ساختار دولت و اولویتهای حاکمیتی است.
او ارزانبودن قیمت آب و انرژی در کشور را بهعنوان یکی از مهمترین عوامل هدررفت آب برشمرد و بر این نکته تأکید کرد که آب ارزشی برای مردم و مسئولان ندارد و همین مسئله باعث شده است این رفتار با آب بشود و امروز با پدیده فرونشست جدی مواجه شویم.
او معتقد است که راههای مؤثر کنترل این پدیده در مناطق شهری، بهوجود نیامده است؛ البته در ماده 4 قانون مدیریت بحران به این مسئله پرداختهشده و تکالیفی برای دستگاههای مختلف آوردهشده، اما باوجوداین، اقدام مؤثری رخ نداده است. مجرب در پاسخ به این پرسش که آیا مسئله آب را بهصورت ریشهای حل کردهایم و آیا اصولا کارشناسان و پژوهشگران قدرت انجام این کار را دارند؟ گفت: خیر.
ما به سراغ حل ریشهای فرونشست نرفتهایم و طبیعت در حال انتقامگرفتن از ماست. دانشگاهها یا پژوهشکدهها ممکن است کار علمی انجام داده باشند، اما کار عملیاتی انجام نشده است. حاکمیت مسئله را نفهمیده و دغدغههای مهمتری دارد و اولویت دستگاهها و ارگانها، فرونشست و آب نیست. ابعاد فاجعه درست تبیین نشده است و مسیری را که دنیا رفته، باید ببینیم. ساختار دولت و اولویت حاکمیت در مسئله آب باید بازنگری شود؛ غیر از این نمیتوان مسئله آب و فرونشست را حل کرد. هیچ پروژهای در آبوفاضلاب برای کاهش مصرف آب اجرایی نشده یا نتیجه نداده و مسائل امروز ما ناشی از این است که آب و انرژی ارزان بوده.
مدیرعامل شرکت دانشبنیان مهندسین مشاور بنیان زمین پایدار همچنین نقش شهرداریها و مردم در اصلاح الگوی مصرف را ازجمله موارد مهمی دانست که در کنار نقش دولت برای کاهش الگوی مصرف بسیار مهم و حیاتی است.
به نظر او حاکمیت، شهرداریها و مردم نقشهای بسیار مهمی در کنترل فرونشست دارند و باید با برنامهریزی وارد میدان شوند. او سدسازی و طرحهای انتقال آب را غیرمؤثر و تنش شدید اجتماعی بین مردم سه استان اصفهان، چهارمحالوبختیاری و یزد را ناشی از طرحهایی مثل انتقال آب میداند.
او در ادامه با اشاره به شهرداریها و نقش مؤثر آنها در کاهش مصرف آب و فرونشست بیان کرد: چرا باید شهرداریها در سرزمین گرم و خشک چمن بکارند؛ در شهرداری اصفهان هم این اتفاق افتاده و مصرف آب توسط شهرداریهای فعال مثل اصفهان، بسیار بالا رفته است. شهرداری باید روی المانهای دیگری کار میکرد. توسعه شهری بر مبنای آب پایدار باید در دستورکار قرار بگیرد و بدون درنظرگرفتن اینها شهر را نباید توسعه دهند.
راهکارهای مقابله با فرونشست مهندسی نیست
او در سخنان خود به این نکته مهم اشاره کرد که راهکارهای مقابله با فرونشست، مهندسی نیست و شرایط فرونشست در کشور نیازمند تدوین و اجرای قوانین مدیریتی و عزم راسخ برای اجرای آنهاست.
مجرب معتقد است که طرح انتقال آب راهکار مهندسی است و این مسئله مشکل آب را حل نخواهد کرد. اگر قانون و محدودیتها ایجاد نشده و کار فرهنگی انجام نشود، اتفاق مؤثری در این حوزه نخواهد افتاد. باید درآمدزایی از انتقال آب حذفشده و هزینه واقعی محصولات کشاورزی تعیین شود. سواد مصرف آب بین مردم بسیار پایین است.
چند درصد محتوای صداوسیما در خصوص آب است؟ چند درصد محتوای آموزشی مدارس در حوزه آب و مخاطرههای آن است؟ اینها باید حل شود.
او در ادامه به نمونههای موفق در کشورهای دیگر برای مبارزه با فرونشست اشاره کرد و توضیح داد: بین سالهای 1960 تا 1970 شهر توکیو و اوزاکا با بحران شدید فرونشست مواجه بودند که به علت برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی ایجاد شده بود. اقدامهای کلیدی که آنها انجام دادند، ممنوعیت و محدودیت برداشت آبهای زیرزمینی برای مصارف صنعتی و حلکردن پرتی آب بود.
برای ما که 30درصد پرتی را در شبکه داریم، این مسئله مهم است. گسترش شبکه آبرسانی سطحی، ابزارهای مدیریتی وپایش مستمر سطح زمین با استفاده از سامانههای InSAR و GPS به کنترل فرونشست در این شهرها کمک کرده است. ما هنوز درست نمیدانیم وضعیت فرونشست در چه اندازهای است؛ چون پایش مستمر از سطح زمین و قوانین خاص برای حفاظت از منابع آب زیرزمینی، مانند قانون کنترل آبهای زیرزمینی نداریم.
در آمریکا شهر سن واکین بری و کالیفرنیا که یکی از مناطق دارای بیشترین نرخ فرونشست در آمریکاست، راهکارهایی مثل پایش دقیق با استفاده از دادههای ماهواره و جیپیاس، اجرای برنامههای مدیریت مشارکتی منابع در سطح حوزه، تشویق کشاورزان به تغییر الگوی کشت و استفاده از فناوریهای آبیاری نوین را اجرا کردند.
فرونشست اصفهان در حال حرکت بوده و این مسئله مخاطرهآمیز است
مجرب به مسئله فرونشست و عمق فاجعه در شهر اصفهان اشاره کرد. او مطالعه بسیار مفصلی بین سالهای 1398 تا 1401 در شهر اصفهان بهعنوان تنها شرکت خصوصی و دانشبنیان داشته است. بنا به گفته او، در شهر اصفهان وضعیت فرونشست بحرانی بوده و این مسئله بهدلیل واقعشدن آثار تاریخی مهمی که در این شهر وجود دارد و متعلق به همه ایران است، مهم است.او دراینخصوص گفت: در اصفهان مطالعات دقیقی برای فرونشست انجام شد و دیتابانک درست کردیم. فرونشست اصفهان در حال حرکت است و آنومالی فرونشست حرکت میکند و به الگوی برداشت وابسته است. ما سامانه پایش فرونشست برای شهرداری درست کردیم و الان شهرداری میداند جایی که میخواهد مجوز بدهد، نرخ فرونشست چقدر است. از سال 2016 حداکثر نرخ فرونشست هفت سانت و میانگین سه سانت بوده است. سال 2017 به پنج سانت میرسد و هر سال ادامه دارد تا به 16 و 18 سانت در سال 2021 که ما مطالعه کردیم، میرسد. نشست در اصفهان هم افقی است، هم عمودی و این مسئله، مخاطرههای بیشتری دارد.
مجرب راهکارهای لازم برای کنترل فرونشست در کشور را در شش معیار مختلف ازجمله تدوین نظام پایش و فناوری در کشور، آموزش عمومی در بین گروههای مختلف سنی مردم، مشارکت مردمی، نقش شهرداریها (در تغییر نحوه آبیاری فضاهای سبز و المانهای شهری)، سیاست خارجی (دیپلماسی مشارکتی در تأمین زنجیره غذایی با کشورهای همسایه) و مدیریت تقاضا دانست.
اصفهان 20 سال است رتبه برتر فرونشست را دارد
رضا شهبازی، معاون زمینشناسی سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور نیز در این نشست تخصصی با اشاره به قوانین بالادستی و مصوبات شورایعالی آب و نقشههای احتمال خطر فرونشست اواسط دهه 1390 و 1400 به مقایسه نقشه پراکنش زمینهای کشاورزی آبی با پهنههای فرونشست در سالهای مختلف پرداخت.او درنهایت با ارائه نقشه پهنهبندی خطر فرونشست در دشتهای کشور چنین نتیجهگیری کرد که عمده مصرف آب زیرزمینی مربوط به بخش کشاورزی است و مدیریت مصرف آب کشاورزی به میزان 10درصد میتواند ناترازیهای بخش صنعت و مصارف شهری را برطرف کند.
رضا شهبازی معتقد است که 20 سال است فرونشست در ادبیات اداری کشور جاری بوده و همه آن را میشناسیم و با آن کلنجار میرویم. دهه هشتاد نقشهای در سطح کشور داشتیم که نشان میداد فرونشست در کجاها بیشتر دیده میشود. استانهای کرمان و اصفهان و خراسان جنوبی در صدر بودند و امروز هم که نقشههای جدید را بررسی میکنیم، هنوز این استانها در رأس هستند.او طرحهای مصوبات شورای آب و طرح احیا و تعادلبخشی را طرحهای روی کاغذ و مفید بیان کرد؛ اما ازدسترفتن زمان را مشکل اصلی اجرای طرحها دانست. بنا به گفته این استاد زمینشناسی، دغدغهها روی کاغذ درست بود؛ ولی در میدان، اتفاقهای دیگری میافتاد. آب در کشور قیمت و ارزش ندارد؛ باورهای ذهنی یا الگوهای رفتاری ما در خصوص آب مشکل دارد و باید جامعهشناسی برای تغییر این دیدگاه به کمک بیاید.
شهبازی با صراحت از این نکته پرده برمیدارد که حقیقتا در خصوص فرونشست در مناطق شهری چندان کار خاصی نمیتوان انجام داد. سازمان زمینشناسی کشور نقشه ملی نرخ و پهنه دشتهای درگیر با فرونشست را در 1398 منتشرکرد و از 1390 تشدید بحران را داشتیم. واقعیت این است که دادههای فرونشست دو سانت هم خطرناک است، چه برسد به 18 سانت. بنا به تأکید این استاد دانشگاه، در میدان نقشجهان و مسجدسید اصفهان یک سانت هم خطرناک است. در اصفهان فرونشست نامتقارن و قائم و افقی در حال چرخش است و تحلیل خطر بسیار پیچیدهتری دارد و با نرخ فرونشست صرفا نمیتوان تحلیل خطر کرد.
معاون زمینشناسی سازمان زمینشناسی و اکتشافات معدنی کشور با اشاره به اینکه فرونشست از زمینهای کشاورزی بهسمت شهرها و کلانشهرها حرکت کرده است، اضافه کرد: دشت اصفهان 100هزار کیلومتر بوده و از زایندهرود به سمت شهر کاملا درگیر فرونشست است. این مسئله بسیار مهم است. آیا سازوکارهای ما نباید تغییر کند؟ مسلما در این شرایط باید تغییر کند. زمان بسیار محدود و خطر فرونشست زیاد است. باید سیاستگذاری، روش پیشگیرانه و برنامهریزی برای جلوگیری از گسترش تخریب داشته باشیم.
راهکار اصلی مقابله با بحران آب و فرونشست، مدیریت مشارکتی مردم است
حمید صفاری، دانشیار دانشکده عمران، آب و محیطزیست دانشگاه شهید بهشتی نیز در این نشست به مطالعه خود در خصوص بررسی آثار خطرناک و مخرب فرونشست بر شریانهای حیاتی گاز و تحقیقاتی که در خصوص ایمنسازی شریانهای گازی شهر دامنه اصفهان داشت، اشاره کرد.
فرونشست در دامنه اصفهان باعث آسیب به لولههای گاز و نشست شده و صفاری در مطالعاتش به شناسایی این لولهها و ایمنسازی آنها کمک کرده بود. او یکی از خطرهای فرونشست را آسیبدیدن لولههای گاز و خطر انفجار این لولهها دانست. علت ایجاد خسارت واحدهای مسکونی و شریانهای حیاتی را نشست ناهمسان زمین معرفی و راهکار مقابله با آسیبدیدگی شریانهای حیاتی ازجمله خط لوله گاز را شناسایی محلهای بحرانی و آزادسازی تنش در این محلها عنوان کرد. صفاری درنهایت راهکار اصلی مقابله با بحران آب و متعاقبا پدیده فرونشست زمین را شفافیت با مردم در نحوه برخورد با بحران آب و مدیریت مشارکتی دانست.
تا وقتی آموزش مردم در خصوص مصرف آب و برداشت آن اصلاح نشود، هیچ طرحی به ثمر نخواهد نشست. این نکتهای بود که استادان در این نشست نتیجهگیری و تأکید کردند یکی از دلایل فرونشست، پایینآمدن آبهای زیرزمینی و مصرف بیرویه آب است؛ چه در بخش کشاورزی و چه در بخش شرب. باید اطلاعات دقیق و واقعیتها را به مردم گفت و به آنها در خصوص مصرف آب آموزش داد؛ کاری که سالهاست کشوری مثل ژاپن در حال انجام آن بوده و باوجود پرآبی، مانع فرونشست شده است.