به گزارش اصفهان زیبا؛ کودکان با نیازهای ویژه، گروهی از کودکان هستند که به دلیل شرایط جسمی، ذهنی یا حسی خاص، به حمایتها و توجهات ویژهای نیازمندند؛
این نیازها میتواند از معلولیتهای جسمیحرکتی، آسیبهای بینایی و شنوایی گرفته تا اختلالات طیف اوتیسم، کمتوانی ذهنی و چندمعلولیتی متنوع باشد.
در ایران بر اساس آمارهای رسمی و جدید سازمان آموزشوپرورش استثنایی، حدود ۸۲ هزار دانشآموز با نیازهای ویژه در بیش از ۱۸۰۰ مدرسه خاص و تعداد قابل توجهی نیز در مدارس فراگیر مشغول تحصیل هستند.
همین آمار نشان میدهد گروه بزرگی از کودکان، فارغ از درصد کم جمعیتیشان نسبت به کل دانشآموزان، سهمی مهم از جمعیت کودک و نوجوان کشور را تشکیل میدهند که حضور و بازنمایی مناسب آنها در عرصههای فرهنگی و هنری به ویژه سینمای کودک و نوجوان اهمیت حیاتی دارد.
سینما به عنوان رسانهای قدرتمند و فراگیر میتواند تاثیر بسزایی در بهبود نگاه اجتماع نسبت به این کودکان داشته باشد.
بسیاری از کودکان با نیازهای ویژه در طول زندگی روزمره با چالشهایی از جمله عدم درک صحیح جامعه، کمبود فرصتهای برابر و تبعیض مواجهاند.
سینمای کودک و نوجوان قادر است با نمایش زندگی، توانمندیها و چالشهای این کودکان، به تحکیم همبستگی اجتماعی، ارتقاء حس همدلی و پذیرش تفاوتها کمک کند.
نمایندگی کودکان نیازمند حمایت در سینمای کودک و نوجوان ایران
با وجود اهمیت فوقالعاده موضوع، سینمای کودک و نوجوان ایران تاکنون در نمایش کودکان با نیازهای ویژه عملکردی محدود و ناپایدار داشته است.
اغلب حضور این کودکان در فیلمها در نقشهای فرعی و کلیشهای خلاصه شده که به نوعی ترحمآمیز بودن و مظلومنمایی بیش از حد را نشان میدهد و بدینترتیب تصویر کامل و انسانی این کودکان منتقل نمیشود.
از سوی دیگر، نقشآفرینی کودکان نیازمند، غالبا بدون استفاده از بازیگران واقعی با ویژگیهای ویژه انجام شده که اعتبار و اصالت اثر را کم کرده است.
اما در این میان، تولیداتی مانند فیلم «باغ کیانوش» به کارگردانی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نمونهای استثنایی و درجه یک به شمار میرود که حضور کودکان نابینا، ناشنوا و دارای سندرومداون را به صورت مستقیم و واقعی به تصویر کشیده است.
این فیلم نهتنها بازیگران با نیازهای ویژه را در نقشهای اصلی گمارده، بلکه متناسبسازی محیط سینمایی و نمایش آن برای گروههای مختلف مخاطبان با نیازهای متفاوت را نیز در دستور کار قرار داده است.
حضور این کودکان در قاب سینما به عنوان بازیگران فعال و توانمند، پیامی فراتر از صرف یک اثر هنری ارائه میدهد و نشاندهنده پذیرش تفاوتها، احترام به هویت فردی و توانمندسازی واقعی این گروه به جامعه است.
چالشها در نمایش کودکان با نیازهای ویژه در سینما
بازنمایی کودکان با نیازهای ویژه همواره همراه با مجموعهای از چالشها و حساسیتها بوده است؛ یکی از برجستهترین آنها، نوع پرداختن به این گروه است که بسیار باید از دو دام ترحمگرایی سطحی و قهرمانسازی افراطی پرهیز شود.
کودکانِ دارای نیازهای ویژه، همانند هر کودک دیگری دارای احساسات، آرزوها، ضعفها و قوتهای شخصیتی متنوع و پیچیده هستند که باید به مثابه شخصیتهایی کامل و مستقل معرفی شوند.
از سوی دیگر، استفاده از بازیگران واقعی باتجربه و آموزشدیده، اهمیت فراوانی در افزایش اصالت تصویر و نشان دادن ابعاد واقعی زندگی این کودکان دارد.
این مسئله هم اعتبار اثر سینمایی را بالا میبرد و هم به افزایش عزتنفس و انگیزه در خود کودکان نیازمند کمک میکند.
سینماگران نیز باید در خلق داستانها و شخصیتها با دقت و حساسیت بالا عمل کنند تا از وقوع کلیشهها و تصویرسازیهای تحقیرآمیز دوری شود.
فیلمها باید به گونهای ساخته شوند که تمامی ابعاد زندگی کودکانِ با نیازهای ویژه، نه فقط معلولیت یا ویژگی خاصشان، به تصویر کشیده شود.
همچنین نیاز به فراهم آوردن امکانات فنی و فضاسازی مناسب برای بازیگران با نیازهای ویژه در فضای تولید فیلم، یکی دیگر از زمره چالشهای عملی است که باید به آن توجه شود.
اهمیت فرهنگی و تربیتی حضور کودکانِ با نیاز ویژه در سینما
فیلمهای کودک و نوجوان از اصلیترین منابع آموزشی و فرهنگی برای نسل جوان هستند.
حضور و بازنمایی کودکانِ با نیازهای ویژه در این آثار ضمن افزایش آگاهی عمومی، میتواند فرهنگ پذیرش، همدلی و حمایت از این گروه در جامعه را شکل دهد.
کودکانی که این فیلمها را میبینند، میآموزند با تفاوتها چگونه همزیستی کنند و نگاه ترحمآمیز را جایگزین احترام و پذیرش سازند.
علاوه بر حضور در فیلمها، یک سازوکارهای حمایتی و پشتیبانی نیز باید در کنار تولید و نمایش فیلمهای مرتبط شکل گیرد تا فضایی فراگیر و برابر برای کودکانِ با نیازهای ویژه فراهم شود.
همکاری نهادهای فرهنگی، آموزشی، حمایت اجتماعی و خانوادهها نقش بسیار مهمی در این زمینه ایفا میکند.
فراهم آوردن آموزشهای تخصصی برای بازیگران و تیمهای فیلمسازی، تجهیز محیطهای آموزشی و فرهنگی با امکانات مناسب و ایجاد فرصتهای برابر برای حضور این کودکان، از جمله ضرورتهایی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
نگاهی به برخی آثار سینمایی ایران
در عرصه سینمای کودک و نوجوان ایران، نمونههای معدودی از فیلمهایی که با رویکردی جدی و انسانی به کودکانِ با نیازهای ویژه پرداختهاند، به چشم میخورد.
به جز فیلم برجسته «باغ کیانوش» و «بچههای ابدی»، آثاری مانند برخی مستندها و فیلمهای کوتاه با پیامهای آموزشی و اجتماعی توانستهاند گامهایی در این مسیر بردارند،
ولی غالبا به دلیل مسائل ساختاری، کمبود تخصص بازیگری برای چنین نقشهایی، محدودیتهای بودجهای و عدم حمایت گسترده، حضور این کودکان در قاب سینما محدود و گاه سطحی باقی مانده است.
با این حال، همین آثار معدود نشان دادهاند که حضور آگاهانه و جدی کودکان با نیازهای ویژه میتواند بر کیفیت و عمق روایتهای سینمای کودک و نوجوان بیفزاید و اثر هنری را به فضایی انسانیتر، متنوعتر و در نهایت متعهدتر تبدیل کند.
این نوع فیلمها به مخاطبان کودک و نوجوان امکان میدهند دنیایی گستردهتر، متنوعتر و محترمتر را بشناسند و به جای طرد یا ترحم، پذیرش و احترام را بیاموزند.
راهکارها و پیشنهادها برای بهبود نمایندگی
برای ارتقای کیفیت حضور کودکانِ با نیازهای ویژه در سینمای کودک و نوجوان، اقدامات زیر ضرورت دارد:
آموزش جامع و تخصصی فیلمسازان، فیلمنامهنویسان و دیگر عوامل هنری در شناخت نیازهای واقعی کودکان با شرایط ویژه و چالشهای یادشده.
همکاری و مشارکت فعال با مراکز آموزشی و حمایتی، انجمنها و نهادهای مرتبط جهت جذب و آموزش بازیگران واقعی با نیازهای ویژه.
فراهم آمدن امکانات و زیرساختهای فنی و محیطی برای مناسبسازی فضاهای فیلمبرداری، آموزش و نمایش به منظور افزایش دسترسی و راحتی بازیگران دارای شرایط خاص.
افزایش حمایتهای مالی و معنوی از تولید آثاری که نمایندگی درست، مثبت و انسانی کودکان دارای نیازهای ویژه را انجام میدهند.
تقویت بستر نقد و تحلیل تخصصی هنری این آثار در رسانهها، جشنوارهها و محافل فرهنگی برای ارتقای جایگاه آنها.
نمایش کودکان با نیازهای ویژه در سینمای کودک و نوجوان، پلی بین عدالت اجتماعی و هنر است.
حضور پررنگ، عمیق و انسانی این کودکان در فیلمها، موجب ارتقای آموزش همگانی، فرهنگسازی و گسترش همدلی در میان مخاطبان با پیشفرضها و شرایط متفاوت میشود.
همچنین این حضور به خود کودکان احساس ارزش، توانمندی و مشارکت میدهد و فضایی برابر را برای آنان فراهم میکند.
سینمای کودک و نوجوان ایران با سرمایهگذاری هدفمند و برنامهریزی دقیق میتواند به نقش تعیینکنندهای در تغییر نگرشهای محدود و سنتی نسبت به کودکان با نیازهای ویژه دست پیدا کند و به سوی ساخت جامعهای برابر، فراگیر و فرهنگیتر گام بردارد.