به گزارش اصفهان زیبا؛ استان اصفهان همراستا با دغدغههای ملی در حوزه «جوانی جمعیت» و «توانمندسازی بانوان»، اقدامهای ساختاری و میدانی را آغاز کرده است؛ از راهاندازی بسترهای مجازی بومی برای فروش محصولات بانوان کارآفرین تا تشکیل اتاقهای رصد دقیق جمعیت و اعطای تسهیلات به خانوادهها.
این طرح که سال ۱۴۰۰ تصویب شد و دغدغه آن از دهه ۹۰ مطرح شده بود، اکنون به یکی از مسائل مهم کشور تبدیل شده است. در گفتوگوی پیش رو، مریم فاتحیزاده، مدیرکل دفتر امور بانوان و خانواده استانداری اصفهان، ابعاد مختلف این فعالیتها را از اقتصاد و اشتغال گرفته تا چالشهای فرهنگی و درمانی حوزه جمعیت تشریح میکند.
برای اینکه به یک معنای مشترک برسیم، اول از هدف و ساختار اجرایی طرح جوانی جمعیت صحبت کنیم تا بعد امکان تشریح اقدامها صورت گیرد.
اهداف طرح مشخص است: افزایش ازدواج، تحکیم بنیان خانواده و فرزندآوری؛ به عبارتی «افزایش کد ملی». یعنی همه اقدامهایمان باید منجر به این شود که جمعیت ما حداقل به نرخ جانشینی برسد و دائما افت پیدا نکند؛ در رابطه با ساختار هم در کل کشور، وقتی قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت تصویب شد، «ستاد ملی خانواده» مسئولیت آن را بهعهده گرفت. این ستاد، شاخه استانی دارد.
در همه استانها، رئیس ستاد استانی جمعیت، استانداران هستند؛ دبیرخانه این ستاد در هر استان، دفاتر امور بانوان استانداری است و مدیرکل امور بانوان و خانواده استان همیشه دبیر ستاد جمعیت استان است؛ به همین شکل ما در همه فرمانداریها نیز ستاد شهرستانی جمعیت را داریم که فرماندار، رئیس و مشاورِ فرماندار، دبیر آن است. با توجه به این ساختار و از آنجا که قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، قانون بسیار گستردهای است، برای تعداد زیادی از دستگاهها و وزارتخانهها تکالیفی مشخص شده و نظارت بر حسن انجام قانون، بازدیدها و سیاستگذاریهایی که به شکل بومی و محلی بتوانیم اجرا کنیم، با دفتر بانوان است.
پس درواقع دفتر امور بانوان بیشتر نقش نظارتی دارد؟
ما مکلف هستیم که گزارش دورهای از متولیان بگیریم و کارنامه عملکرد برای هر دستگاهی مشخص کنیم. در حال حاضر کارنامه عملکرد همه دستگاهها (بیمه سلامت، علومپزشکی، ارشاد، آموزشوپرورش، تبلیغات، رفاه، بهزیستی و…) موجود است و دائماپایش میکنیم که به تکالیف قانونی عمل کنند؛ علاوهبراین، وظیفه هماهنگی و انسجام نیروهای مردمی را هم داریم.
با توجه به طیف گسترده مسائلی که مطرح کردید، اولین پرسش را از حوزه اقتصادی میپرسم. اقدامهای دفتر بانوان در این راستا در یک سال گذشته چه بوده است؟
حوزه کاری دفتر بانوان تنوع زیادی دارد و ابعاد مختلفی از زندگی بانوان را در بر میگیرد؛ در همین راستا، یک بخش از کار ما، کمیتهای تحت عنوان «اشتغال پایدار خانوادهمحور» است که هم در سطح استان و هم در سطح شهرستانها در سال گذشته فعال بوده است؛ فعالیتش هم از طریق شناسایی انجام میشود. خروجی کار به این صورت است که مشابه دیگر بسترهای مجازی فروش کالا، سایتی بومی به نام «دارابانو» وجود دارد که بانوان محصولات خودشان را آنجا معرفی میکنند. ما با یک شرکت دانشبنیان و دفتر امور بانوان قرارداد بستهایم و آن شرکت با کمک مشاوران فرمانداریها، بانوان کارآفرین را شناسایی کرده، با آنها مصاحبه میکنند و به ایشان آموزش میدهند که چطور محصولشان را به مشتری عرضه کنند؛ مثلا فرض کنید کسی که میوه خشک درست میکند، بستهبندیاش مهم است؛ یعنی اگر در بستهبندی نامناسب باشد، مشتری رغبتی نمیکند.
مزیت این بستر نسبت به بسترهای رایج فروش کالا چیست؟
ویژگیاش بومی و محلیبودن آن است؛ یعنی تلاششده اینها به صورت محلی شناسایی و شبکه شوند؛ به علاوه با اداره پست قرارداد بسته شده است که هر کس محصولات این افراد را سفارشدهد، پست به صورت رایگان محصولات را به دست مشتری برساند؛ علاوهبراین، آموزش مهارتهای نرم و کسبوکار هم به آن افراد ارائه میشود.
موارد دیگر را هم بگویید.
در همین حوزه اقتصادی با اتاق بازرگانی اصفهان نیز طرح جامعی را پیش بردیم. روند کار به این صورت بود که یک همایش بینالمللی بانوان فعال اقتصادی با عنوان «همایش بینالمللی نقشجهان، نقش زنان» راهاندازی کردیم. در این همایش از اتاقهای بازرگانی کل کشور، فعالان اقتصادی و از خود استان اصفهان هم افراد زیادی بودند.
این جمع بعد از دو روز همایش، به این نتیجه رسیدند که «کنسرسیوم» یا «مجمع بانوان کارآفرین» را راهاندازی کنند. هدف این مجمع بانوان کارآفرین، شبکهسازی و توانمندسازی فعالان اقتصادی است و اینکه اینها بتوانند امتیازهایی را کسب کنند؛ درواقع برداشت ما این است که خانمهای فعال اقتصادی نیاز به اطلاعات دارند؛ اینکه چه تسهیلاتی برایشان وجود دارد، راههای جدید صادرات و ارتباطات را باید بدانند.
شاید این خلائی بوده که همیشه در کار بانوان وجود داشته، چون ارتباطات و اطلاعات در این حوزه ضعیفتر است؛ یعنی آقایان در یک شبکه اطلاعاتی و ارتباطی قویتری هستند و برای خانمها خیلی سختتر است که از مزایا یا تسهیلات اطلاع پیدا کنند؛ به همین خاطر ما بانوان فعال را دعوت کردیم؛ رئیس فراکسیون زنان مجلس و نمایندگان زن مجلس آمدند و قرار شد که جنبه حقوقی داشته باشد؛ یعنی مسائل حقوقی بانوان کارآفرین پیگیری شود.
درواقع شما یک مجموعه از پیشنیازهای فعالیت اقتصادی را آماده میکنید؛ این اطلاعات به چه صورت عرضه میشود؟
به واسطه همان مجمع و با هدف شبکهسازی که دنبال میکنیم؛ چراکه خیلی از این افراد همدیگر را در کل کشور نمیشناسند. گام بعدی هم آموزش و توانافزاییشان است.
آیا فعالیت مجمع محدود به اصفهان است؟ چه حوزههایی را در بر میگیرد؟
اصفهان آغازکننده و مبدأ است؛ ولی از کل کشور عضو میگیرد؛ در رابطه با حوزه کاری هم عمده این خانمها فعال اقتصادی صنعتی هستند؛ ولی در رشتههای علوم انسانی هم جای کار وجود دارد؛ یعنی خود اتاق بازرگانی در حوزههای علوم انسانی نیز دفاتری دارد که ما با آنها میتوانیم وارد کار شویم؛ هرچند الان بیشتر مشاغل صنعتی، بازرگانی و کشاورزی شامل کار میشود.
چه مدت از تشکیل مجمع میگذرد و بهطور تقریبی چه جمعیتی را شامل میشود؟
ما کارهای ابتدایی را انجام دادیم و الان در حال ثبت است؛ تعداد افراد هم معلوم نیست؛ ولی در حال حاضر حدود ۸۰۰ خانم داریم که کارت بازرگانی دارند؛ علاوه بر آن، تعداد زیادی خانم داریم که شرکت دانشبنیان دارند؛ همچنین تعداد زیادی خانم داریم که کارآفریناند؛ ولی کارت بازرگانی ندارند؛ این خانمها در مشاغل خرد و خانگی فعالیت میکنند. این شبکهسازی و پیوستن اینها به هم، کار بسیار ارزشمندی خواهد بود؛ ضمن اینکه ما با کمک شهرداری، فعالان اقتصادی محلهها را شناسایی میکنیم تا افرادی را که بهصورت محلهای اشتغال دارند، به همان شبکه پیوند دهیم.
وضعیت اعطای تسهیلات به چه صورت است؟
در ادامه همان وظایف دستگاهها که بیان کردم، یک دسته از دستگاهها وظایف حمایتی دارند؛ مثل بخشهای اقتصادی (مسکن و شهرسازی، بانکها) که باید وام، خودرو یا زمین بدهند یا نهادهای حمایتی مثل کمیته امداد، بهزیستی و ستاد اجرایی فرمان امام که مثلا در «طرح یسنا» (شیرخشک و تغذیه) کمک میکنند.
راجع به وامهای فرزندآوری، کمیسیون هماهنگی بانکها اعلام کردند که ۹۰درصد تسهیلات فرزندآوری را پرداخت کردهاند و فقط ۱۰درصد افراد در نوبت باقی ماندهاند که انشاءالله تا پایان سال پرداخت میشود. در حوزه زمین، پنجهزار زمین واگذار شده است و انشاءالله پنجهزار زمین دیگر هم تا بهمن واگذار میشود؛ در حوزههای حمایتی نیز قانون اجرا میشود؛ مثلا برای فرزندان نارس، وزارت بهداشت اسامی را به وزارت رفاه میدهد و سهمیه کمکهزینه تغذیه در نظر گرفته میشود. برای خانوادههای چندقلو هم کمیته امداد و بهزیستی کمکهایی میکنند.
در حوزه فرهنگی و درواقع فرهنگسازی چه طرح و برنامههایی بوده است؟
در این حوزه دستگاههای فرهنگی تکالیف بسیاری دارند؛ چراکه بخش عمده اینکه افراد ازدواج نمیکنند یا میل به بیفرزندی دارند، گرههای ذهنی است؛ مثلا فکر میکنند رشد شخصی و شغلی مهمتر از فرزند است یا همان تفکر قدیمی «فرزند کمتر زندگی بهتر». بنابراین باید روی گرههای ذهنی و باورها کار کرد.
پیشتر به نقش گروههای مردمی اشاره کردید. با توجه به لزوم فرهنگسازی و امکانی که برای حضور گروههای مردمی هست، نگاهی به این مسئله شده است؟
اتفاقا گروههای مردمنهاد در بحث جمعیت بسیار فعال هستند. ما «مجمع فعالان ملی جمعیت» را داریم که بزرگترین تشکل مردمی جمعیت در کشور است؛ در استان اصفهان نیز مجمع فعالان استانی جمعیت را داریم که با آنها تفاهمنامه همکاری بستهایم. آنها در تمام شهرستانها نمایندگانی دارند و تیمهایی تشکیل دادهاند و کارهایی مثل پیشگیری از سقطجنین، حفظ حیات جنین و گروههای بهشت و آموزش را انجام میدهند.
سازوکار این گروهها چگونه است؟
معمولا چند وظیفه مشخص دارند: یکی اینکه، بهصورت محلهمحور عمل کنند؛ مثل طرح «مواسات مادری» یا «گروههای بهشت مادری». اینها در مساجد و کانونهای فرهنگی محلهها مستقر میشوند، خانمهای مجرد، متأهل بدون فرزند، تکفرزند و… را در گروههای خودشان وارد میکنند و آموزش میدهند؛ درواقع یکی از علل کاهش رغبت به فرزندآوری این است که در گذشته حمایت خانوادهها زیاد بود؛ اما الان متأسفانه گاهی خانوادهها مانعاند و میگویند بچهدار نشوید؛ به همین خاطر نیاز است که مادران جوان در گروه مواسات مادری وارد شوند و با هم تعامل و همدلی داشته باشند؛ آموزشهای سادهای هم دارند؛ مثلا حل مشکلات دوران بارداری یا افسردگی بعد از زایمان و برنامههایی از این قبیل.
با توجه به توضیحی که دادید، طبیعتا همه اقشار جامعه در ارتباط با این گروهها نیستند و فعالیتشان به گروه خاصی محدود است.
عمده تکالیف جوانی جمعیت با دانشگاه علومپزشکی و خانههای بهداشت است. مراکز بهداشت بیشترین اطلاعات خانوار همه محله را دارند. دقیقا میدانند چه کسی مجرد است، چه کسی عقد کرده، چه کسی فرزند ندارد و عمده مشاورههای فرزندآوری هم به آنها داده میشود؛ پس گروههای مردمی ما مکمل این مراکز هستند.
ازطرفی، وزارت کشور طرحی ابلاغ کرده به نام «طرح فتحان» (فرزندان تحولآفرین ایران). در این طرح، یک مثلث باید فعال شود: ۱. بهداشت (خطمقدم)؛ ۲. گروههای مردمی؛ ۳.مسئولان (شهرداری/فرمانداری). این گروهها مناطق شهری را به تفکیک بررسی میکنند؛ مثلا به منطقه ۱۵میروند و رئیس مرکز بهداشت، گروههای مردمی، فرماندهان و مدیران آموزشوپرورش میآیند و مسائل جمعیتی آن منطقه خاص را بررسی میکنند: گرههای ذهنی اینجا چیست؟ موانع فرزندآوری چیست؟ مشکل ازدواج است یا تکفرزندی؟ در این شرایط بررسی کار صرفا به عهده یک گروه نیست.
با توجه به سابقه اصفهان در جریانسازیهای فرهنگی، آیا استفاده از ظرفیت گروههای فرهنگی مدنظر بوده است؟
سعی داریم مثل مجموعه فعالان جمعیت، یک مجموعه استانی دختران جوان هم تشکیل بدهیم و از ظرفیتهای مردمی استفاده کنیم؛ اما کمکاری در مسائل آموزشی و فرهنگی را نمیتوانیم انکار کنیم. جای سؤال است که چرا در مدرسه، دانشگاه یا محیط کار، گذر افراد به مسائل جمعیت نمیخورد.
از سایر اقدامها بگویید.
یک کار پیشتاز که استان اصفهان انجام داده، راهاندازی «اتاق رصد وضعیت جمعیت» توسط ثبت احوال استان است. این یک طرح ملی است؛ اما اصفهان پیشرو بوده و تا امروز ۵۰ مدیر و فرماندار از این اتاق بازدید کردهاند. این اتاق آمار تولد، طلاق یا ازدواج را بهروز ارائه میکند و مسئولان با بازدیدهایشان دقیقا آسیبشناسی میکنند که مشکل شهرستان کجاست. مدیرکلها حضور پیدا میکنند و تفاهمنامههایی میبندند؛ مثلا برای حضور گروههای مردمی در کارخانهها بهمنظور آگاهسازی کارگران. این اطلاعرسانی و آگاهسازی خیلی مهم است. وقتی ۵۰ مدیر استانی آمار را عینی میبینند، انگیزه قویتری برای برنامهریزی پیدا میکنند.
ماه گذشته، استان اصفهان «جایزه ملی جوانی جمعیت» را دریافت کرد. مبنای دریافت این عنوان اقدامهایی بود که بیان کردید یا خروجی آمار مشخصی مدنظر بوده است؟
این رتبه به خاطر «تلاش» استان اصفهان بوده، نه شاخصهای جمعیتی. متأسفانه ما جزو استانهایی هستیم که شاخصهای ازدواج و فرزندآوریمان پایینتر از متوسط کشور است؛ اما بهخاطر تلاشی که اتفاق افتاد، نظارتها و تشکیل قرارگاههای جمعیت در دستگاههای مهم (مثل مسکن و بانکها)، این رتبه کسب شد.
در این یکسالی که مسئولیت دفتر را بهعهده داشتید، همراهی ارگانها چطور بود؟
در یک سال گذشته رنگوبوی سیاسی یا تعصب منفی ندیدم؛ چون خطر هرم سنی احساس میشود؛ بااینحال، برخی دستگاهها کمکاری کردند که تذکر دادیم و بعضی هم مثل ثبت احوال و دانشگاه علومپزشکی آنقدر دغدغهمندند که پیشتازتر از ما حرکت کردند؛ مثلا در حال حاضر بیمهها در مراکز دولتی و خصوصی، ۹۰ و ۷۰درصد هزینههای ناباروری را پرداخت میکنند یا مثلا آمار سقطجنین عامدانه در استان به واسطه طرحهای اجراشده، کاهش پیدا کرده است.
خودتان چه نمرهای به اقدامهای صورتگرفته میدهید؟
این یک بحث ملی است و نمایندگان مجلس آمارهای متفاوتی از اجرای قانون ۳۰ تا ۷۰درصد میدهند؛ اما درباره استان اصفهان میتوان گفت که ما یک روند رو به پیشرفت داشتیم. موضوع جمعیت ابعاد عجیبی دارد؛ از پدافند غیرعامل و تراریختهها گرفته تا فرهنگ و اقتصاد. ما در دفتر بانوان ماهیانه ۲۰۰تا۳۰۰ مکاتبه داریم تا تکالیف همه دستگاهها را بررسی کنیم.