به گزارش اصفهان زیبا؛ برق و روشنایی زیادی که به واسطه توربین برق در منطقه روشندشت قرارداشته، علت اصلی نامگذاری محله بوده است. محلۀ شهرک زایندهرود در محدودۀ جنوبشرقی شهر اصفهان واقع شده است.
این محله از شمال با جاده روشندشت- جوزدان و کوی ولیعصر محدود شده است و در مجاورت صحرای پینارت قرار دارد. شهرک زایندهرود از شمال به خوراسگان منتهی میشود و از سمت غرب به مشتاق سوم و از شرق به روستای زردنجان میرسد. آنچه در ادامه میخوانید، برداشتی از کتاب «محله شهرک زایندهرود» نوشته دکتر معصومه گودرزی است.
وجهتسمیۀ محلۀ روشندشت و شهرک زایندهرود
به گفتۀ مجید صمدیمقدم، انتخاب نام روشندشت و شهرک زایندهرود از دستاوردهای مدیران شهری و شورای سیاستگذاری شهر اصفهان است. به صلاحدید شورا نام روشندشت بر این منطقه نهاده شد. بهمرور محلههای روشنشهر، شهرک زایندهرود و بهار احداث شد و توسط کمیتهای منتخب از اعضای شورای شهر، سازمان شهرداری، استانداری و حتی نظرسنجی از ساکنان آن، محلهها نامگذاری شد.
داستان شکلگیری روشندشت
اما یکی از ساکنان قدیمی پینارت اذعان کرد: این منطقه از اواخر دهۀ 40 به روشندشت شهرت داشت و دلیل آن نیز به عملکرد آقای اباذری، از مالکان اصلی این منطقه بازمیگردد.اباذری بعد از خریداری این اراضی برایآنکه منطقه رونق پیدا کند و ارزش اراضی آن افزایش یابد، یک دستگاه توربین تولید انرژی برق در حاشیۀ زایندهرود احداث و تعداد زیادی تیر چراغبرق در سرتاسر منطقه دایر کرد؛ بهطوریکه هنگام شب با کمک انرژی تولیدشده توسط این توربین، سرتاسر صحرا روشن میشد. در آن اوقات اهالی پینارت از وجود این همه نور و روشنایی که پیرامون صحرای پینارتی که در خاموشی کامل قرار داشت، به وجد میآمدند. با احداث این توربین تولید برق و دایرشدن تیرهای برق در منطقه، این صحرا به روشندشت شهرت یافت و آرامآرام در اسناد و مدارک مربوط به منطقه، نام روشندشت درج شد.
علل بنیان و شکلگیری محلۀ شهرک زایندهرود
اگرچه شکلگیری، سیمای کنونی و آغاز شهرسازی فعلی روشندشت به دهۀ 80 شمسی بازمیگردد، با استناد به اسناد و بررسی سوابق تشکیل این منطقه، ازجمله مطالعۀ مطبوعات، برنامهریزی شهری و کمیسیون شهرسازی شهرداری در ارتباط با احداث شهرکی با عنوان روشنشهر در مجاورت صحرای پینارت برای اقشار کمدرآمد با وام و پرداخت اقساط طولانیمدت به ابتدای دهۀ 50 بازمیگردد.
در آن زمان میان اعضای انجمن شهر، شهرداری و نماینده شهر اصفهان مباحثی در خصوص تأسیس یا عدم تأسیس روشندشت یا روشنشهر در جریان بوده است: از یک سو، در نقشه جامع شهر اصفهان، تأکید شده که شهر تنها در جهت شمال و شمالغربی باید توسعه پیدا کند و از سوی دیگر، کمیسیون شهرسازی شهرداری یا شاید هم انجمن شهر با تأسیس شهرک در منطقه روشندشت موافقت کرده است.
دهه ۸۰ و آغاز شهرکسازی در روشندشت
بر اساس مصاحبههایی که با مجید صمدیمقدم، از اولینساکنان محله و متصدیان توسعۀ عمرانی محله انجام شد، او اظهار کرد: اگرچه در دهۀ 50 اراضی این منطقه برای ساختوساز در نظر گرفته شده بود، به دلایلی این هدف عملی نشد و کلنگزنی زمینهای این منطقه بهمنظور ساختوسازهای مسکونی از 1386 و به همت برخی از کارکنان هوانیروز ازجمله بنده انجام شد. کلنگ این منطقه به دست حاج آقا حسن امامی بر زمین زده شد.
از همان ابتدای مسکونیکردن روشندشت به نیازهای عمرانی و رفاهی ساکنان، توجه ویژهای شد؛ تاجاییکه ساخت دو مدرسه، یک مسجد و یک درمانگاه در دستورکار قرارگرفت تا تسهیلات کافی برای ساکنان محله در این ناحیه فراهم شود؛ اما بهرغم کلنگزنی این پروژه در ۱۳۸۶ یعنی بعد از شانزده سال، هنوز هم کمبودهای زیادی درزمینه خدمات شهری و تسهیلات رفاهی مانند مدرسه، مراکز بهداشتی، پارک و فضای سبز و مانند آن برای ساکنان این منطقه وجود دارد. نباید فراموش کرد که این محله بهدلیل قرارگیری در مجاورت سازمان انرژی اتمی و از سوی دیگر به دلیل جهت وزش باد آلودگیها از غرب به شرق جریان پیدا میکند؛ بنابراین باید بیشازبیش به توسعۀ فضای سبز آن توجه کرد.
خانههای قدیمی و مالکان اولیه محله
به گفتۀ معماران و پیشکسوتان محلۀ پینارت، آقایان اباذری، شریعتمداری، مهندس نیلفروشان و پسر ایشان عباس نیلفروشان از مالکان اولیه منطقه بودند. این افراد داراییهایی ازجمله خانه، قنات، عمارت یا املاک و اراضی زیادی در اختیار داشتند.
بهجز اباذری که از مالکان مهم و سرشناس منطقه بود و بیشتر اراضی روشندشت و محلۀ شهرک زایندهرود فعلی در تملک او قرار داشت، آقای زهرایی نیز از مالکان بزرگ و صاحبنام در منطقه بود. در حال حاضر یکی از قدیمیترین خانههای منطقۀ روشندشت که در حاشیۀ زایندهرود واقعشده به خانوادۀ اباذری تعلق دارد و توسط آنان ساخته شده است. این خانه که قدمت بسیاری دارد، در مجاورت باغ رضا افیونی قرار دارد. مجید صمدیمقدم، از ساکنان قدیمی محله نیز از خانواده اباذری بهعنوان قدیمیترین مالک روشندشت یاد میکند؛ درواقع بخش اعظم این اراضی تا پیش از ۱۳۸۶ شمسی که ساختوساز در روشندشت به شکل امروزی آغاز شد، هنوز در اختیار خانواده اباذری قرار داشت.
خانههای قدیمی روشندشت
یکی دیگر از قدیمیترین خانههای این منطقه که از نظر معماری زیبایی خاصی دارد، متعلق به یکی از ارامنه اصفهان معروف به دکتر فرنوش، متخصص ارتوپدی است؛ این خانهباغ زیبا و باشکوه 10جریب مساحت داشت و در حاشیه زایندهرود، مقابل محلی که آقای اباذری توربین برای تولید برق احداث کرده بود، قرار داشت. عمارتهای قدیمی و بزرگ منطقه روشندشت را میتوان به دو دسته تقسیم کرد: گروهی از این خانهها و املاک همواره در یک خاندان دستبهدست شدند؛ اما شماری از این خانهها یا ملکها توسط مالکان اولیه خود در طول دورههای مختلف حفظ شدند.
مشاغل و کسبوکارها
ازآنجاکه محلۀ روشندشت در مجاورت روستای پینارت و زردنجان واقعشده، از گذشتههای دور، محل چرای دام بوده است. بهطورکلی کشاورزی و دامداری، بهویژه پرورش گوسفند در این منطقه جزو مشاغل اصلی ساکنان بهشمار میرفته است؛ اما امروزه، در این زمینه فعالیت جدی در روشندشت مشاهده نمیشود؛ زیرا اغلب اراضی به منطقۀ مسکونی یا خانهباغ و ویلا تبدیل شده است. شایان ذکر است که کمبود آب در این تغییرکاربری نقش بسزایی داشته است. مشاغل دیگری ازجمله انبارداری، فعالیت در حوزۀ آهنآلات، کارگاههای تولید شن و ماسه و موزاییکسازی، پرورش و عرضه گل به شیوه گلخانهای و حتی تولیدات لبنی ازجمله مشاغل ساکنان این محله است؛ درواقع با توسعۀ کارگاههای صنعتی و کارخانههای تولیدی، در حال حاضر انبارداری یکی از مشاغلی درخور توجه در منطقه است. در بین مشاغلی که تأثیر مهمی بر روند توسعه و آبادی منطقه داشتند، میتوان به تأسیسات تولیدی و تبدیلی در حوزه شن و ماسه اشاره کرد؛ بهگونهایکه میتوان گفت تولید شن و ماسه یکی از جنبههای مثبت کسبوکار در منطقه بوده و حتی موجب جذب جمعیت در این منطقه شده است.
معبر نیکاندیش و اقتصاد محله
یکی از معابر اقتصادی منطقه روشندشت نیکاندیش است. معبر نیکاندیش از محیطهای کسبوکار است که در گذشته غالبا سنگتراشها در آن فعالیت داشتند؛ اما بعد از مدتی سنگتراشها از این منطقه به بزرگمهر منتقل شدند؛ سپس در جریان توسعۀ بوستان حاشیۀ زایندهرود در شرق بزرگمهر، فعالیت سنگتراشها در این محل تعطیل شد.
منصب کدخدایی و اداره منطقه روشندشت
منصب کدخدایی یا متصدی امور روستا در ایران از پیشینه طولانی برخوردار است. تا قبل از انجام اصلاحات ارضی در ایران، حدود 55درصد زمینهای کشاورزی در دست عمده مالکان بود. بیشتر آنها نه قادر بودند و نه تمایلی داشتند که شخصا به اداره امور زمینهای خود بپردازند؛ بنابراین مدیریت روستا به عهده کدخداها بود. کدخدا از سویی، به رعایا تعلق داشت و از سوی دیگر، از جانب مالکان به این سمت منصوب شده بود.
رابطۀ اربابرعیتی در منطقۀ روشندشت
رابطۀ اربابرعیتی در منطقۀ روشندشت نیز همچون بسیاری از نواحی حومۀ اصفهان دستکم تا زمان انقلاب اسلامی (۱۳۵۷ شمسی )
برقرار بود. ازآنجاکه اراضی روشندشت فعلی به صحرای پینارت شهرت داشت و در اختیار کشاورزان و دامداران پینارت بود، اداره و رسیدگی به امور آن توسط حاج حسین باقری، کدخدای پینارت انجام میشد.
درختهای سنجد معروف روشندشت
عمر درختهای کاج موجود در این منطقه به بیش از ۵۰ سال میرسد و بهجز درختان کاج، این منطقه به دلیل اراضی که زیر کشت درختان سنجد (حدود ۲۰ تا ۳۰ جریب) قرارداشته، زبانزد بوده است. اهالی پینارت و محلههای پیرامون آن برای برداشت سنجد به محدودۀ روشندشت میآمدند. امروزه به علت خشکسالی هیچ محصول سنجدی در این ناحیه دیده نمیشود؛ درخت توتی با قدمت ۵۰۰ سال هم در این محله قرار داشت که به دلیل خشکسالی از میان رفت؛ کشتوکار یونجه نیز در روشندشت حائز اهمیت بود و مردم در مقیاس هکتاری به کشت آن میپرداختند؛ زیرا فعالیتی بود که متناسب با دامداری برای آنها منفعت داشت. این زمینهای یونجهکاری نزدیک به سازمان انرژی هستهای اصفهان بود که باتوجهبه تغییر کاربری دگرگون و ممنوع شد. در اراضی روشنشهر و شهرک زایندهرود کنونی، تلاش میشود بیشتر به توسعۀ فضای سبز پرداخته شود. هدف از این اقدام، مقابله با آلودگی هوا و آلودگیهای ناشی از کارخانهها و نیروگاههاست.
مادی زردنجان
علاوهبر قنات، جوی آبی در روشندشت جاری بود که به مادی زردنجون معروف بود. در این منطقه چاههای متعدد ازجمله چاه گاو وجود داشت که در کشاورزی از کاربرد بسیاری برخوردار بود. قبل از عملیات لولهگذاری آب تصفیه در نواحی روشندشت و شهرک زایندهرود، استفاده از مخزن یا تانکرهای آب در منطقه متداول بود. در فصل سرما استفاده از تانکرهای آب دشوار بود و برای سلامتی مردم آسیبی جدی محسوب میشد.
مناره روسومات؛منار معروف روشندشت
در روشندشت مناره معروفی نیز وجود داشت که به مناره روسومات شهرت داشت. این منار در زمانی که تکنولوژی در اشکال فعلی هنوز به روشندشت وارد نشده بود، برای تعیین نیمروز استفاده میشد. در منار هنگام اوقات شرعی بوقی به صدا درمیآمد و اوقات شرعی را به اطلاع دیگران میرساند تا کشاورزان زمینهای خود را برای خواندن نماز، صرف ناهار و استراحت ترک کنند. بقایای این منار هنوز هم قابلمشاهده است.
منار روسومات بهدلیل مناظر سرسبزی که پشت آن واقع بود و رودخانه و مادی کنار آن، همواره موردتوجه اهالی پینارت و محلههای مجاور بود. خوشبختانه بقایا و نشانههایی از آن منظره در این مکان و همچنان قابلمشاهده است.
باورهای عامیانه و پل خاکستری
در منطقه روشندشت، در مجاورت محلۀ شهرک زایندهرود فعلی پلی قدیمی قرار داشت که از یادگارهای معماری قدیمی منطقه بهشمار میرفت. پل مذکور به پل خاکستری معروف بود و درباره استفاده و کاربری آن عقایدی خرافی در میان اهالی محله رواج داشت. ساکنان محله بر این باور بودند که چنانچه کودکی بیمار شود، برای مثال، مبتلا به سیاهسرفه شود، باید یکتکه نبات در دهان او قرار داد و او از زیر پل عبور کند و حین عبور، نبات را از دهان خود بیرون
بیندازد.به باور عامه مردم این کودک پس از این اقدام رو به بهبودی میرود.
این پل قدمت حدود یکصد سال داشت که در جریان توسعه منطقه بخشی از آن تخریب شد. در گذشته حمامی در این منطقه وجود داشت؛ اما امروز اثری از این حمام بهجا نمانده است. حمام به دو بخش زنانه و مردانه تقسیم میشد. در گذشته از کاه، استفادههای زیادی هم برای خوراک گوسفندان و هم در عایقکردن بامها میشد. در اراضی روشندشت کاهدانی وجود داشت که در جریان توسعه و ساختوساز در منطقه این کاهدان تخریب شد.