به گزارش اصفهان زیبا؛ در اندیشه و آثار استاد مطهری، مفاهیمی همچون اعتراض، اصلاح، مصلح و امربهمعروف و نهیازمنکر گاهی به هم نزدیک میشود و مشترکاتی میان آنها به چشم میآید؛ بهگونهای که میتوان از برخی زوایا درباره نقاطی که این مفاهیم با یکدیگر همپوشانی دارند، سخن گفت. در ادامه و به تفکیک چند بند، با مروری بر مجموعه آثار ۳۴جلدی استاد مطهری، شرح مختصری در این باره میآید:
۱) از یک زاویه استاد مطهری نگاهی کلان و در مقیاس جامعه انسانی به موضوع اعتراض و امربهمعروف و نهیازمنکر دارد و آن را یک کنش و حرکت مقدس در مسیر دفاع از مصلحت و حقوق انسانی بهشمار میآورد. از این منظر ویژگیهای قومی، ملی، مذهبی و مانند آن تحتالشعاع یک مفهوم والا، یعنی دفاع از حقوق انسانی قرار میگیرد. تعبیر استاد این است که این حرکت بر پایه یک مسئولیت مشترک اجتماعی و انسانی شکلگرفته و کار پیشگامان این عرصه که ممکن است منافع و مصالح و انگیزه فردی نداشته و باهدف دفاع از حقوق انسان در این مسیر گام بردارند، بسیار ارزشمند است.
۲) از منظری دیگر، استاد مطهری تعبیر اصلاح و مصلح اجتماعی را بهکار میبرد که با مفهوم اعتراض مشترکاتی دارد. در اینجا یک شخصیت اجتماعی در جایگاه یک مصلح قرار میگیرد و با نابسامانیهای جامعه و نادانیها و ستمها و انحرافها مبارزه میکند. این حرکت مصلحانه دستکم سه وجه قابلتأمل دارد: الف) بهخودیخود نوعی اعتراض است؛
ب) بر پیشگامی شخصیتهای اجتماعی در عرصه درک مشکلات و مسائل جامعه و پذیرش مسئولیت و حرکت در مسیر اعتراض و اصلاح آن تأکید دارد؛
ج) این حرکت در عمل موجب ازمیانرفتن بسیاری از زمینهها و بسترهای اعتراض عمومی خواهد شد و ازاینحیث هزینههای احتمالی فراوانی را از دوش جامعه بر میدارد.
البته استاد مطهری بهدرستی و تلخی اشاره کرده که در تاریخ ما تعداد مصلحان اجتماعی در مقایسه با سیاستمداران، دانشمندان، شاعران، هنرمندان و مانند آن بسیار کمتر است.
۳) در عرصهای دیگر استاد مطهری موضع امربهمعروف و نهیازمنکر را مطرح میکند و شرح میدهد و از این دریچه تشیع را مظهر انتقاد و اعتراض معرفی میکند و حادثه کربلا را نیز در همین چهارچوب تجسم حماسه و اعتراض میخواند. استاد مطهری در عین تأکید بر جایگاه والای امربهمعروف و نهیازمنکر، به آسیبشناسی کارکرد جامعه و افراد در این باره نیز پرداخته و تصریح دارد که باید منطق امربهمعروف و نهیازمنکر را بشناسیم؛ به این معنا که در معروف و منکر باید ابتدا تدابیر عملی اندیشید و دید چه طرز عملی، مردم را به یک کار نیک تشویق میکند و از یک عمل زشت بازمیدارد.
۴) استاد مطهری موضوع اعتراض را از نگاه مبانی دینی و آیات و روایات و سیره و سخن بزرگان اسلام نیز موردتوجه قرار داده است؛ برای نمونه، به آیه ۱۴۸ سوره نساء اشاره میکند و روایتی از
پیامبر اکرم(ص) با این مضمون که «ضعیف باید بتواند بدون لکنت حق خود را از قوی بگیرد» و کلام امیرالمؤمنین(ع) که خطاب به مالکاشتر فرمود: «به مردم شجاعت و جرئت و میدان اعتقاد و اعتراض بده.»
۵) تلاش برای کاستن هزینههای مادی و معنوی اعتراض از دیگر نکتههای قابلبرداشت از آثار استاد مطهری است. ایشان در شرح ماجرای اعتراض گروهی از مردم به خلیفه سوم به این نکته مهم اشاره کرده که حضرتعلی(ع) در این قضیه از یک سو، تلاش کرد حق معترضان دنبال شود و انکار نشود و از دیگر سو، در پی بازداشتن آنها از کشتن خلیفه بود. آن حضرت در ماجرای خوارج نیز تا زمانی که مخالفت و اعتراض این گروه، به رویارویی مصلحانه تبدیل نشده و امنیت و جان و مال دیگران را به خطر نینداخته بود، حضور آنها را در فضای جامعه تحمل میکرد.
۶) استاد درباره شرایط جامعه معاصر بهدرستی معتقد است که جوان امروز نسبت به نسلهای گذشته آگاهی بیشتری دارد و ازاینرو ممکن است سؤال و انتقاد و اعتراض بیشتری هم داشته باشد. این اعتراض نتیجه دانش و آگاهی است و باید محترم شمرده و پاسخی منطقی به آن داده شود. رویکرد سلبی و انکار و تحقیر در این عرصه، نتیجه و فایدهای ندارد و زمینهساز رویگردانی و جدایی نسلهای دیروز و امروز و تنش و بحران خواهد شد.
۷) از نگاه استاد مطهری حرکت اعتراضی دستکم باید دو شرط داشته باشد: شرط نخست، حسننیت در بیان اعتراض و شرط دوم، حسن تشخیص در انتخاب زمان و مکان و موضوع اعتراض است.
هرگاه این دو شرط وجود نداشته باشد، یعنی شخص معاصر نخواهد یا نتواند در بیان اعتراض خود حسننیت داشته و درک درستی از ظرافتها و حساسیتهای جامعه و موضوع موردنظر نداشته باشد، در عمل اعتراض او به هرجومرج و توقف حرکت جامعه میانجامد.
باید به این برداشت دقیق استاد این نکته را نیز افزود که در شرایط امروز که افراد و حکومتهایی در بیرون از کشور برای تبدیل اعتراض به هرجومرج و آشوب و ویرانی، طراحی و تلاش و هزینه میکنند و امپراتوری رسانهای خود را نیز برای فریب مخاطب به کار گرفتهاند، شرط حسن تشخیص اهمیتی دوچندان مییابد.
۸) در عرصه تئوری و نظر که استناد و استدلال مبنای کار است، استاد مطهری فضای اعتراض و حتی مخالفت را بسیار گستردهتر از عرصه عمل تصور میکند و معتقد است تنها با علم و آزادی دادن به فکر مخاطب میتوان از اسلام دفاع کرد. این نگاه بسیار عمیق و ارزشمند که مدتها در جامعه ما مغفول مانده است، هرگاه بهدرستی موردتوجه قرارگیرد، زمینه کاهش ابهامها و سوءتفاهمها و تنشها و هزینهها را فراهم خواهد کرد.
۹) یک نگرانی جدی استاد مطهری این است که مفهوم و ابعاد اعتراض که در اسلام و سیره بزرگان اسلام جایگاهی ویژه دارد، چنانکه بایدوشاید در جامعه امروز موردتوجه قرار نگیرد. این آسیب میتواند فاصلهگرفتن انقلاب اسلامی را از ماهیت و مبانی اصلی خود بهعنوان یک خطر جدی در پی داشته باشد.
۱۰) به نظر میرسد هرگاه مفاهیم اعتراض و مخالفت در حوزههای نظری و عملی با شرایط و چهارچوبی که در اندیشه و سخن استاد مطهری بیان شده است، تعریف، دستهبندی و به رسمیت شناخته و سازوکاری مشخص برای آن در نظر گرفته شود و نخبگان و مصلحان اجتماعی در این عرصه مسئولیتپذیری بیشتری از خود نشان دهند، تا حدی از شکلگیری آشوب و تحمیل برخی هزینههای مادی و معنوی به جامعه پیشگیری خواهد شد و یک حرکت اعتراضی علاوهبر تخلیه خشم و هیجان افراد، بیشازپیش کارکردی اصلاحی و سازنده خواهد یافت.