به گزارش اصفهان زیبا؛ نمایندگان مجلس شورای اسلامی در مصوبهای تازه با یارانه 3 برابری فرزندان موافقت کردند؛ آنطور که یارانه فرزندان خانوادههای دهکهای اول تا چهارم دارای حداقل ۳ فرزند تحت تکفل که هیچ کدام از والدین در دستگاهها شاغل نباشند سه برابر یارانه مصوب خواهد بود.
این تصمیم که قرار است بخشی از سیاستهای تشویقی جمعیتی باشد و برای حمایت از خانوادههای اقشار کم درآمد دارای چند فرزند در مجلس به صحن علنی آمد، در حالی به تصویب نمایندگان رسید که بسیاری از بندهای قانون جوانی جمعیت، هنوز به طور کامل اجرا نشده و از سوی دیگر تورم، هزینههای معیشت و قیمت اقلام پایه کودک از جمله پوشک و شیرخشک تا آموزش و درمان، فشار مضاعفی بر خانوادهها وارد کرده است.
فاطمه محمدبیگی، عضو فراکسیون زنان و خانواده مجلس شورای اسلامی و ناظر مجلس در ستاد ملی جمعیت در گفت وگویی تفصیلی با «اصفهان زیبا» و در پاسخ به این پرسش که آیا سیاستهای تشویقی مالی، بهتنهایی میتوانند مسیر فرزندآوری را در جامعه تحت فشار اقتصادی ایران تغییر دهند یا نه؟ عنوان میکند فرزندآوری یک مسئله چندعاملی است و محدود کردن آن به مشوقهای مالی، بدون حمایتهای زیرساختی فرهنگی و اجتماعی و اقتصادی جامع، نمیتواند اثرگذار باشد.
او هشدار میدهد که تمرکز صرف بر مشوقهای جدید، خطر فراموشی اجرای قانون اصلی را به همراه دارد؛ قانونی که اگر بهطور کامل عملیاتی شود، میتواند بیش از هر امتیازی ، به بازسازی و استحکام نهاد خانواده در ایران کمک کند. محمدبیگی میگوید: «مشکل ما قانون نیست؛ مشکل، اجرا نشدن قانون است.» مصاحبه پیش رو نشان دهد که بحران جمعیت ایران با مصوبات جدید به تنهایی قابل مدیریت نیست و اجرای بیکموکاست قوانین موجود و ترکیبی از حمایتهای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را می طلبد تا خانوادهها را در شرایط تقریبا مساعدی برای فرزندآوری آماده نماید.
در شرایطی که بخش قابلتوجهی از قانون بدون بودجه سنواتی در حال خاک خوردن است، پرسش اساسی این است که آیا فرزندآوری با مشوقهای مصوب اصلا قابل مدیریت است؟
مسئله فرزندآوری اساساً یک مسئله چندعاملی است. عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، حوزه سلامت و حتی نگرشها در این موضوع نقش دارند. عواملی مثل سن ازدواج، آداب و رسوم و نگاه جامعه به فرزند و فرزندآوری همگی مؤثر هستند. ما در زمان تدوین قانون جوانی جمعیت حدود ۲۱ عامل را بهعنوان موانع فرزندآوری شناسایی کردیم و به همین دلیل قانون صرفاً اقتصادی نوشته نشد. حمایت از والدگری، استحکام خانواده، حمایت از مادران شاغل و خانهدار، سلامت مادر و کودک، بیمه و مراقبتهای بارداری ارتقاء سلامت مادر و کودک همه در قانون دیده شده است.
اما مطمئناً فشار اقتصادی در تصمیم خانوادهها برای فرزندآوری حایز اهمیت است؛ از افزایش قیمت پوشک و شیرخشک گرفته تا مسکن و آموزش. در این شرایط مشوقهای مالی تا چه حد میتوانند در فرزند آوری مؤثر باشند؟
کاملاً روشن است که وقتی اقتصاد خانواده دچار فشار میشود، تصمیم برای فرزندآوری هم با چالش مواجه میشود. ما کشوری ثروتمند هستیم و اگر تنظیم بازار، تثبیت نرخ ارز و مقابله با دلالی و مفسدان اقتصادی بهدرستی انجام شود، بخش بزرگی از این فشارها کاهش پیدا میکند. طبیعی است جوانی که قصد ازدواج و فرزندآوری دارد، حسابوکتاب میکند. به همین دلیل هم مشوقهای اقتصادی در قانون جوانی جمعیت دیده شده؛ اینها سیاستهای حمایتی هستند، نه جایگزین اصلاح ساختار اقتصادی. بنابراین شاخصهای اقتصادی نقش بسیار مهمی دارند؛ بهویژه شاخصهای زیربنایی مانند تأمین مسکن و تسهیلات اقتصادی و اشتغال. به همین خاطر هم در قانون جوانی جمعیت، وامها، سهام برای خانوادهها، وام ازدواج با رویکرد فرزندآوری و تأمین خودرو برای خانوادهها دیده شده است. در کنار این موارد، افزایش حقوق و دستمزد والدین(حق عائلهمندی) نیز لحاظ شده است. سیاستهایی که بهخصوص برای دهکهای پایین جامعه که درآمد محدودی دارند، میتواند در تأمین هزینههای پایه مؤثر باشد.
پس میپذیرید که اگر سایر فاکتورها مثل مسکن، اشتغال و ثبات اقتصادی و اجتماعی فراهم نشود، این مشوقها اثرگذاری محدودی دارند؟
بله؛ اگر تصور شود که فقط با افزایش یک عامل، مثلاً یارانه یا حقوق، میتوان فرزندآوری را افزایش داد، بدون تأمین مسکن سهفرزندی، زمین، خوابگاه متأهلی، مهدکودک، خودرو برای مادران یا تسهیلات ازدواج و فرزندآوری و از همه مهمتر نگرش مثبت به فرزندآوری و ترویج گفتمان و فرهنگ خانواده محوری قطعاً نگاه کاملی نیست. فرزندان میوه خانواده هستند و نهاد خانواده مثل یک درخت است که وقتی همه شرایطش فراهم باشد، ثمر میدهد. باید همه فاکتورها کنار هم دیده شود.
از نگاه شما مشوق ها و سیاست های حمایتی تا چه اندازه قابل دفاع هستند؟
چه اشکالی دارد خانوادهای که مسئولیت بیشتری بر عهده گرفته، حمایت بیشتری دریافت کند؟ چه ایرادی دارد مادری که فرزند دوم میآورد خودروی دولتی بگیرد یا پدرو مادری که صاحب فرزند سوم میشوند تسهیلات بانکی و زمین رایگان دریافت کنند؟ در بیش از ۴۰ کشور دنیا سیاستهای تشویقی جمعیتی اجرا میشود. ما هنگام تدوین این قانون تجربه ۴۸ کشور را بررسی کردیم. چرا وقتی این سیاستها در کشورهای غربی اجرا میشود، مطلوب است، اما در ایران ناکارآمد تلقی میشود؟
آیا اجرای قانون جوانی جمعیت تا امروز نشانهای از اثرگذاری واقعی داشته است؟
هر بخشی از قانون جوانی جمعیت که اجرا شده، اثر مثبت خود را نشان داده است. ما شاهد افزایش تولد فرزندان دوم، سوم و چهارم بودهایم. این موضوع نشان میدهد هر جا قانون ۷۳ مادهای جوانی جمعیت که برای رفع ۲۱چالش نوشته شده، اجرا شده، شاخصهای ازدواج و فرزندآوری بهبود پیدا کرده است. با این حال، نمیتوان گفت این تأثیر قطعی، بسیار بالا یا ویژه است؛ چراکه همانطور که پیشتر اشاره کردم جمعیت ماهیتی چندعاملی دارد و باید همه فاکتورها در کنار هم تأمین شوند.
اما آمار رسمی هنوز از نرخ باروری پایین خبر میدهد. توضیح شما در خصوص این تناقض چیست؟
جمعیت یک پدیده کوتاهمدت نیست. تغییرات جمعیتی در بازههای دههای و حتی قرنی اتفاق میافتد. در کشور ما، به دلیل سیاستهای تنظیم خانواده که از دهه ۶۰ به شکل گسترده اجرا شد، ظرف حدود ۳۰ سال به سمت سالمندی رفتیم. از سال ۱۳۹۳ سیاستهای کلی جمعیت ابلاغ شد، اکنون فقط چهار سال از تدوین قانون جوانی جمعیت گذشته و آن هم در شرایطی که تنها حدود ۳۰ درصد قانون اجرا شده است. طبیعی است که در این مرحله هنوز به نقطه مطلوب نرسیده باشیم.
با این توضیح شما سؤال جدی این است که چرا بهجای اجرای کامل قانون جوانی جمعیت، دولت و شورای عالی انقلاب فرهنگ سراغ مصوبات جدید میرود؟
مشکل اصلی، ناکارآمدی قانون نیست؛ مشکل عدم اجرای قانون است. قانونی که ناکارآمد باشد، نیاز به تخریب ندارد. مخالفان قانونی را میزنند که در حال حرکت و اثرگذاری است. وقتی در دولت آیتالله رئیسی شاهد حدود ۱۵ درصد تغییر در الگوی فرزندآوری خانواده و حرکت از تکفرزندی به سمت خانوادههای پرجمعیتتر بودیم، به محض اینکه آثار قانون دیده شد، تخریب آن آغاز شد و گفتند این قانون اثرگذار نیست!
شما از «مخالفت با اجرای این قانون» صحبت میکنید. دقیقاً این موانع در کجا شکل میگیرد؟(چه کسی یا چه جریانی مانع اجرای قانون میشود؟)
متأسفانه در برخی لایههای برنامهریزی و مدیریت های میانی در وزارتخانه ها، شاهد حذف ردیفهای اجرایی قانون جوانی جمعیت هستیم. بهجای اینکه این قانون که یکی از قوانین پشتیبان خانواده است، در اولویت بودجه قرار بگیرد، بندهای آن در لوایح بودجه سالانه حذف میشود. در کنار این، جریانهایی در فضای رسانهای و گفتمانی تلاش میکنند القاء کنند که این قانون ناکارآمد است. در حالیکه به فرموده مقام معظم رهبری این قانون حیاتی و لازم الاجراست و باید عملیاتی شود.
در پایان، پیشبینی شما از پیامدهای ادامه روند فعلی جمعیت در کشور چیست؟
ما همزمان با دو پدیده خطرناک تکفرزندی و سالمندی مواجه هستیم. این دو پدیده استحکام خانواده را تهدید میکند، بار بیماری و هزینههای اجتماعی و حتی معضلات فرهنگی را افزایش میدهد و در نهایت کشور را از مسیر پیشرفت اقتصادی، علمی و اجتماعی دور میکند. همانطور که اشاره کردم مشکل ما قانون نیست؛ مشکل، اجرا نشدن قانون است.