به گزارش اصفهان زیبا؛ طی یک دهه گذشته با شکلگیری نظم جدید بینالملل در سایه تحولات منطقهای و بینالمللی، معادلات سیاسی و اقتصادی کشورها نیز دستخوش تغییر شده است؛ فضایی با افول هژمونی غرب و قدرتگیری شرق که چشمانداز نوینی از تحولات کلان سیاسی را پیش روی همگان ترسیم کرده است و روابط و تعاملهای منطقهای و بینالمللی نیز در همین چارچوب و متناسب با منطق کنونی پیش میرود.
ایران نیز میبایست همراه با این فضا و با درنظرگرفتن رویکردی همهجانبه، سیاست خارجه متوازن با اولویت دیپلماسی اقتصادی را در دستور کار خود قرار دهد و درعینحال که به روابط خود با کشورهای منطقه و همسایه توجه دارد، نگاه به غرب را از یاد نبرد و در باور به تغییر نظم جهانی به حفظ منافع ملی و امنیتی خود کمک کند.
طی چند ماه گذشته دستگاه دیپلماسی کشورمان با اجرای سیاستهای تنشزدایی در منطقه به احیای روابط با کشورهای عرب همچون عربستان و مصر پرداخته و همزمان تعاملهای خود را با عراق، امارات، بحرین و قطر تقویت کرده است.
از سوی دیگر، در قالب توافقهای راهبردی ایران با کشورهای چین و روسیه همپیمان شده و حالا اما بر استفاده از ظرفیتهای فراقارهای در ارتباط با کشورهای آمریکای لاتین تمرکز کرده است؛ رویکردی که البته به گفته تحلیلگران باید با اندکی تغییر و بهدور از مانورهای تبلیغاتی اجرا شود.
شکلگیری نظم جدید بینالملل در آمریکای لاتین و البته شرایط ایران زیر سایه تحریمها بهانهای شد تا کشورمان به موقعیت استراتژیک، بازار بکر و ظرفیتهای نفتی و گازی کشورهایی همچون ونزوئلا، نیکاراگوئه و کوبا توجه کند و به آنها همچون ترمینالهای ورود کالاها و اقلام مورد تحریم برای ایران بنگرد.
در سفر اخیر آیتالله رئیسی به آمریکای لاتین، با تمرکز اصلی حول مباحث اقتصادی، تجاری و فناوری و علمی، 35 سند همکاری با کشورهای ونزوئلا، نیکاراگوئه و کوبا در حوزههای انرژی، صنعت، معدن و در ارتباط با ساخت نیروگاه و مزیتها و ظرفیتهای متقابل مثل حوزه زیستفناوری امضا شد.
طبق گفته وزیر خارجه در این سفر نقطه عطف ایران با کشورهای آمریکای لاتین رقم خورد و در مسیر توافقهای صورتگرفته پای کشورهای آمریکای لاتین به بازارهای غرب آسیا باز میشود؛ چشماندازی که تعدادی از کارشناسان در بررسی آن عنوان کردند دستاوردهای اقتصادی سفر رئیسجمهور به سه کشور آمریکای لاتین ازآنجاکه به دورزدن تحریمها میانجامد، کاهش فشار اقتصادی داخل کشور را در پی خواهد داشت.
درعینحال اما برخی از تحلیلگران به نگاه تبلیغاتی و سیاسی دولت ایران از این سفر اشاره کردند و معتقدند هدف اصلی ایران ایجاد اتحادی با دولتهای همفکر برای ازبینبردن نفود ایالاتمتحده در نیمکره غربی و به چالشکشیدن واشنگتن است. ابعاد سیاسی این سفر بیشتر از ابعاد اقتصادی آن بوده است.
روابط ایران با آمریکای لاتین با نگاهی بلندمدت
در گفتوگوی «اصفهانزیبا» با مرتضی مکی، تحلیلگر ارشد بینالملل، سیاست خارجی ایران در ارتباط با آمریکای لاتین بررسی شد. به بیان این کارشناس حوزه کشورهای غربی، نگاه ایران به آمریکای لاتین باید تغییر کند.
او میگوید: «همانطور که بسیاری از معادلات اقتصادی و سیاسی در جهان طی یک دهه گذشته بهخصوص پس از حمله روسیه و اوکراین تغییر کرده و ما شاهد حتی تغییر رویکردهای اصلی دولتهای عربی در منطقه بودهایم، این شرایط بر آمریکای لاتین هم اثر خود را گذاشته است و نمیتوان به شکل سابق کشورهای آمریکا جنوبی را حیاطخلوت آمریکا بهحساب آورد.»
مکی خاطرنشان میکند: «درست است که آمریکا بزرگترین شریک تجاری و اقتصادی منطقه آمریکای لاتین بوده و دارای نفوذ اقتصادی بسیار در این کشورهاست، اما اکنون آمریکا به شکل سابق نمیتواند در روند تصمیمسازیهای سیاسی آنها همچون دهههای 70 یا 80 دخالت و سیاستهای خود را به آنها اعمال کند. اخیرا نیز شاهد حضور پررنگ چین و روسیه در کشورهایی از آمریکای لاتین هستیم؛ درعینحال کشورهای بزرگ و مبدأ این منطقه همچون برزیل و مکزیک سعی میکنند روابط متعادل و متوازنی با قدرتهای برتر جهان داشته باشند و همه تخممرغهای خود را در سبد آمریکا نچینند.»
ابعاد سفر رئیسجمهور به آمریکای لاتین
این تحلیلگر بینالملل با اشاره به اینکه نگاه ایران به آمریکای لاتین باید واقعبینانه باشد، میگوید: «به نظر میرسد سفر آیتالله رئیسی به آمریکای لاتین بیشتر از بعد سیاسی و تبلیغاتی موردتوجه بوده است تا بعد اقتصادی و تجاری آن. از طرفی، بهخاطر مسافت بسیار زیاد بین ایران و آمریکای لاتین و همچنین توجه به این نکته که بیشتر کشورهای این منطقه مکمل اقتصادی ما نیستند و تنها برخی از آنها همچون برزیل میتوانند بخشی از نیازهای اولیه ما را در حوزه غذایی تأمین کنند، نمیتوان چندان به توسعه اقتصادی با این کشورها در کوتاهمدت امیدوار بود.»
او ادامه میدهد: «روابط ایران با کشورهایی همچون ونزوئلا، نیکاراگوئه و بولیوی بهعنوان حامیان جبهه مقاومت از بعد سیاسی محکمتر است تا بعد اقتصادی. طی چند دهه گذشته در راستای تقویت روابط با این کشورها تلاشهای بسیاری شده است؛ اما متأسفانه همچنان روابط و مناسبات پررنگی در این حوزه با آنها خلق نکردهایم تا بتوانیم از آن بهعنوان یک نقطه عطف در گسترش روابط ایران با آمریکای لاتین یاد کنیم. بههرحال نباید انتظار داشت که در قالب روابطی کوتاهمدت تحولی از بعد اقتصادی با کشورهای منطقه آمریکای جنوبی بهوجود آید؛ بلکه توسعه روابط با این کشورها نگاه بلندمدتی را میطلبد.»
تاریخ روابط اقتصادی ایران با کشورهای آمریکای جنوبی
مکی با اشاره به تاریخ مناسبات ایران با کشورهای آمریکای لاتین میگوید: «اگر نگاهی به مناسبات سیاسی ایران با کشورهای پیشرو جبهه مقاومت همچون نیکاراگوئه بیندازیم، خواهیم دید، میزان رفتوآمد مقامات ایران با این کشورها چشمگیر است؛ اما ازلحاظ اقتصادی تحول چندانی رخ نداده است؛ برای مثال، هوگو چاوز، رئیسجمهوری پیشین ونزوئلا، بیش از 9 بار به ایران سفر کرد و متقابلا محمود احمدینژاد و آیتالله رئیسی نیز پسازآن به این کشور سفر کردهاند؛ رفتوآمدهایی که دستاورد چندانی ازلحاظ اقتصادی در پی نداشتهاند. با مطالعه آمارها خواهیم دید که حجم تجارت میان ایران و ونزوئلا آنچنان پررنگ نیست تا بتواند تأثیری بر توسعه اقتصادی ایران بگذارد و الگویی برای تجارت و صادرات ایران با این دسته از کشورها در آمریکای جنوبی بهشمار رود.»
او ادامه میدهد: «در دورهای که ایران تحت تحریمهای اقتصادی شدید قرار داشت، چند نفتکش ایرانی حامل سوخت به کشورهای آمریکای لاتین فرستاده شد تا به آمریکا نشان دهیم ما توانستهایم نفت خود را در همان شرایط تحریمی به بیخ گوش آمریکا انتقال دهیم. این اقدام ازلحاظ تبلیغاتی و سیاسی شاید برای کشورمان بسیار چشمگیر بود، ازلحاظ اقتصادی دستاوردی در پی نداشت.»
رابطه با کشورهای خاورمیانه و خاور دور در اولویت قرار گیرد
این کارشناس بینالملل با اشاره به اینکه در دنیای امروز سیاست خارجی کشورها و قدرتهای توسعهیافته جهان با اولویت تجاری و اقتصادی است و همه تمرکز آنها بر این امر استوار است که روابط آنها چه آورده و خروجی در پی دارد تا بر اساس آن روابط سیاسی، اقتصادی و تجاری شکل گیرد، خاطرنشان میکند: «ایران باید به اهداف اقتصادی و تجاری خود با نگاه جدیتری بنگرد و توسعه روابط با کشورهای خاورمیانه و خاور دور را در اولویت قرار دهد؛ ضمن اینکه این موضوع به این معنا نیست که ما نباید به دنبال روابط بلندمدت و گسترده با آمریکای جنوبی باشیم. قطعا باید این سیاست در مجموعه سیاستهای خارجی ایران هم گنجانده شود؛ اما این موضوع را هم باید مدنظر قرار داد که در شرایط تحریمی اولویت با کشورهایی است که تعامل و رابطه با آنها دستاوردهای اقتصادی و تجاری در پی داشته باشد، تا گشایشهایی صورت گیرد.»