به گزارش اصفهان زیبا؛ «گویی در اصفهان همه از شب غافلاند؛ به جز ناحیه اندکی در منطقه جلفای اصفهان که شبها زنده است. هرچند که نمیتوان به آن محله شبانه اطلاق کرد. مابقی شهر اصفهان در شب تا 12 بامداد که زیر چرخ ماشینها است و از آن ساعت به بعد نیز شهر به سکوتی عمیق فرو میرود. این در حالی است که حداقل میتوانیم برای گردشگران خارجی ظرفیتهای شب اصفهان را فعال کنیم و در این زمینه گامهای کوچکی برداریم، گامهایی که ظاهرا قرار نیست در اصفهان برداشته شوند.» این بخشی از گزارشی است که خبرگزاری ایسنا در سال 97 با عنوان «اصفهان، غافل از گردشگری شب» آن را منتشر کرده است. چندسالی است که گردشگری شبانه به عنوان یکی از رویکردهای مهم در زمینه گردشگری شهر در حال طرح و ارائه است.
ما قبلا در نوشتهای با عنوان «معنای شب را عوض نکنید» به این موضوع پرداختهایم و با بررسی دو مقاله در زمینه گردشگری شبانه، وجوه اجتماعی این رویکرد و تهدیدهای آن را بررسی کردهایم. این بار نیز میخواهیم مقاله دیگری را در این زمینه بررسی کنیم و ببینیم میتوان از خلال بازاندیشی در معنای زیست شبانه، برای آن جایی در زیست شهری اصفهان پیدا کنیم یا خیر. در مقالهای که در پاییز 1403 با عنوان «مطالعه عوامل تسهیلکننده و بازدارنده در توسعه گردشگری شبانه شهر اصفهان» نوشته شده، نویسندگان تلاش کردند تا عوامل مختلف و مؤثر بر گردشگری شبانه در اصفهان را مورد بررسی قرار دهند.
زیست شبانه و منطق اقتصادی بازار
در ابتدای این مقاله در بحث از لزوم حرکت به سمت زیست شبانه شهری آمده است: «امروزه شهرهای بسیاری در جهان به برنامهریزی در حوزه توریسم شبانه و اقتصاد شب پرداختهاند و درواقع ارزش و اهمیت اوقات شبانه خود را درك كرده و در جهت استفاده از آن هستند. همچنین گردشگری شبانه كیفیت زمان فعالیت افراد را افزایش داده و سلامت اجتماعی را ارتقا میبخشد. در شهر 24 ساعته، میزان فعالیتهای غیرقانونی و وقوع جرائم نیز كاهش پیدا میكند و درواقع اقتصاد شبانه به معنای دو برابر شدن ظرفیت اقتصادی شهرهاست. بسیاری از فضاهای شهری در شب و تحت تأثیر نورپردازیهای شبانه جذابیت خود را نشان میدهند.»بعد از این مقدمه نویسندگان به سراغ پرسش اصلی مقاله رفته و بیان میکنند: «این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است كه چگونه میتوان از این ظرفیتهای موجود برای توسعه پایدار گردشگری شبانه در اصفهان بهرهبرداری كرد. به بیان دیگر، این تحقیق به شناسایی عوامل مؤثر و ارائه راهبردهای عملی برای توسعه گردشگری شبانه در اصفهان میپردازد.»
در ادامه نویسندگان برای پردازش مطلب موردنظرشان چارچوب مفهومی و نظری توسعه پایدار را اتخاذ میکنند. در بخشی از مبانی نظری این نوشته، بعد از بررسی نظرات مختلفی که میتوان به عنوان مولفههای چارچوب نظری، آمده است: «گردشگری شبانه از طریق فعالسازی فضاهای شهری، برگزاری رویدادهای خاص، توسعه زیرساختهای نورپردازی و ایجاد فرصتهای تفریحی و هنری، نقشی كلیدی در جلب توجه مخاطبان و ارتقای رقابتپذیری مقاصد ایفا میكند. این راهبرد بهویژه در شهرها و مناطقی كه به دنبال بهرهبرداری از ظرفیتهای موجود و ایجاد تجربهای متمایز هستند، اهمیت زیادی یافته است.»در ادامه و به عنوان پایانبندی بخش مبانی نظری، اضافه شده است: « نظریه پشتیبان این تحقیق، نظریه توسعه پایدار گردشگری است كه بر لزوم ایجاد تعادل میان ابعاد اقتصادی، اجتماعی و محیطی تأكید دارد… مدل رقابتپذیری كراچ و رینی نیز به عنوان یك چارچوب مفهومی مهم در این مقاله عمل میكند. این مدل بر اهمیت ایجاد جاذبههای گردشگری، كیفیت خدمات، زیرساختها و برنامهریزی استراتژیك برای تقویت رقابتپذیری مقصدها تأكید دارد.»آنچه در این بخش میخواهیم نتیجهگیری کنیم این است که در مدل گردشگری شبانه ارائهشده در این مقاله آنچه اهمیتی ویژه نسبت به سایر مولفههای شهری دیگر دارد، رقابتپذیری است.
عوامل تسهیلکننده و بازدارنده گردشگری شبانه
در ادامه با 19 نفر از خبرگان شهر اصفهان شامل مسئولان میراث فرهنگی و گردشگری استان اصفهان، استادان دانشگاه، فعالان كسبوكارهای شبانه و دو تورگردان با تجربه در گردشگری شبانه مصاحبه شده است. باتوجه به آنچه این مصاحبهشوندگان بیان کردند، 7 عامل به عنوان عوامل تسهیلکننده گردشگری شبانه اصفهان شناسایی شده است که عبارتند از: توسعه فعالیتهای شبانه، امنیت گردشگری شبانه، نورپردازی و زیباسازی محیط، توسعه زیرساختهای حملونقل شهری، حمایت از کسبوکارهای گردشگری شبانه، آموزش و فرهنگسازی، برندسازی گردشگری شبانه. در ادامه نیز به 6 عامل بازدارنده گردشگری شبانه اشاره شده است که عبارتند از: موانع فرهنگی و اجتماعی، موانع اقتصادی و مالی، موانع مدیریتی و نظارتی، موانع زیست محیطی، موانع شناختیدانشی، موانع قانونی و سیاستگذاری. در ادامه عوامل تسهیلکننده و بازدارنده مذکور رتبهبندی و وزن هرکدام از عوامل تسهیل و یا جلوگیری از گسترش رویکرد گردشگری شبانه تشریح شده است. نکته جالب توجه این است که در بین عوامل بازدارنده، موانع فرهنگی و اجتماعی، دارای رتبه و اهمیت اول است. یعنی از نظر نویسندگان این مقاله و باتوجه به مصاحبههایی که انجام دادهاند، مهمترین مانع برای گردشگری شبانه عوامل فرهنگی و اجتماعی است. در توضیح موانع فرهنگی و اجتماعی هم آمده است: «مهمترین عامل بازدارنده، مقاومت فرهنگی و اجتماعی در برابر تغییرات سبك زندگی شبانه است كه بهویژه در جامعههای سنتی و مذهبی تاثیرگذار است.» به اعتقاد نویسندگان این پژوهش، مقاومت اجتماعی در برابر گردشگری شبانه ممكن است ناشی از عدم آگاهی از فواید این نوع گردشگری باشد كه نیاز به تغییر نگرشها و افزایش پذیرش عمومی دارد.
منطقی که وجود ندارد
همانطور که در ابتدای این نوشته بیان شد، سال گذشته قبل از انتشار این پژوهش، در مقالهای با عنوان «معنای شب را عوض نکنید» به برخی از ابعاد و وجوه منفی گردشگری و زیست شبانه پرداخته و گفتیم که این رویکردها بیش از آنکه بر زیستپذیری شهری تأکید داشته باشند، بر جنبه سودآورانه و اقتصادی ناشی از این نوع زیست تاکید میکنند. این نکته در مقالهای هم که هماکنون مورد بررسی قرار دادیم به طور واضح بیان شده است؛ آنجایی که برای تبیین مدل گردشگری شبانه از مدل رقابتپذیری سخن به میان آمده است و به شکلی مشخص بر توریسم شبانه و اقتصاد شب تاکید میکند. البته در بیان رویکرد زیست شبانه، سلامت اجتماعی نیز به عنوان یکی از ضرورتها بیان شده است. اما آنچنان که در بیان مزیت رقابتی و اقتصادی این طرح، نظریهپرداری شده، در ارتباط با زیست اجتماعی این اتفاق نیفتاده و نهایتا به چند جمله بسنده و از کنار آن رد شدهاند. بر همین اساس، میتوان گفت زیست شبانه منطق فرهنگی یا اجتماعی استوار و محکمی ندارد. این درحالی است که از منطق اقتصادی واضحی پیروی کرده و در آن ایجاد مزیت رقابتی برای شهر اصفهان مورد بررسی قرار گرفته و از طرف نویسندگان پیشنهاد میشود. به عبارت دیگر مفروض نویسندگان این است که هر روش و رویکردی که به رقابتپذیری شهری و در نتیجه افزایش بازده اقتصادی شهر کمک میکند، برای اعمال و استفاده مجاز شمرده میشود.
بازتولید منطقه توسعه در گردشگری شبانه
این منطق که در راستای همان منطق توسعه صنعتی اصفهان است، این بار نه به شکل کارگاهی و کارخانهای و با زیرساختهای سختافزارانه مربوط به صنایع کوچک و بزرگ، بلکه به شکل گردشگرانه و فرهنگی خود را بازتولید کرده است. قبلا هم (در گزارش «معنای شب را عوض نکنید») خاطرنشان کردیم « اجرای طرح زیست شبانه پیامدهای اجتماعی زیادی بههمراه دارد؛ بهگونهای که به گروههایی که در لایههای نهان جامعه و در مکانهای کمتر آشکار فعال هستند، این امکان را میدهد تا عرصه عمومیتری را برای فعالیتهای خود پیدا کنند و از نقاط کور شهر به نقاطی بیایند که در شب فعال شدهاند و با تحتتأثیر قراردادن زیست شبانه شهروندان دیگر، بیهنجاری خود را جایگزین هنجارهای آنان کنند.» اما همانطور که میبینیم نویسندگان پژوهشی که آن را بررسی کردیم، اولین عامل بازدارنده را موانع فرهنگیاجتماعی میدانند که باید برطرف شود. یعنی معضل بیهنجاری گروههای نهان، ایجاد ناهنجاری در عرصه عمومی محلات و دستکاری بافت فرهنگیاجتماعی این محلهها، برای نویسندگان این مقاله محلی از اعراب ندارد و پیشاپیش فرض بر این قرار گرفته است که ایجاد مزیت رقابتی، ارزش برهم خوردن بافت فرهنگی و اجتماعی شهری و محلی را دارد.
درباره کدام شهر حرف میزنیم؟
یکی از ایرادات این دست پژوهشها که تعدادشان هم کم نیست، این است که پژوهشگران از وسط ماجرا شروع به اندیشهورزی میکنند؛ آنجایی که این سوال را مطرح میکنند برای بهبود زیست و گردشگری شبانه چه باید کرد؟ اما در ابتدا و قبل از پرداختن به این مسئله، از خود نمیپرسند آیا گردشگری شبانه مطلوب شهری مثل اصفهان هست یا نه. به صرف اینکه در برخی از شهرهای دنیا این طرح اجرا شده، مجوزی را در اختیار ما قرار نمیدهد که همان طرح را در شهرهای دیگر هم بخواهیم پیادهسازی کنیم. این در حالی است که زیست شبانه، معنا، الزامات و آثار خود را دارد؛ از مهمترین الزامات آن تغییر سبک زندگی افراد از فعالیتهایی دارای ساعات مشخص به فعالیت 24 ساعته و نامحدود است و حتی تغییر در ساختار شغلی بسیاری از شهروندان را نیز در پی دارد که این نیز به معنای تغییر در فرهنگ شبنشینی خانگی به شبنشینی خیابانی است که البته درحالحاضر و بدون وجود رویکرد گردشگری شبانه در شهر اصفهان، این فرهنگ شبنشینی در بین گروههای اجتماعی ناهنجار و غیراجتماعی، تاحدی زیادی وجود دارد.
همه چیز فدای درآمد
جستجو برای راههای جدید درآمدزایی در شهرها و ایجاد مزیتهای اقتصادی برای آنها، از اثرات سوء عطش افراطی و کنترلنشده برای توسعهای است که نهتنها آب و خاک و هوای اصفهان را تحت تاثیر قرار داده است، بلکه در حال یافتن میدانهای دستنخوردهای است تا به شکلی دیگر منطق معوج خود را بازتولید کند. به نظر میرسد طرح مباحثی نظیر زیست شبانه شهرها و گردشگری شبانه، نمیتواند در شرایط فعلی مشکلات اقتصادی شهرها را به شکلی بنیادین حل کند و باعث جذب گردشگر خارجی شود؛ آن هم شهری مثل اصفهان که به دلیل توسعه زیاد در دهههای اخیر یکدستی فرهنگی و اجتماعی خود را تاحدی از دست داده و نباید در معرض تهدیدی دیگر برای این بافت آسیبپذیر قرار گیرد.