به گزارش اصفهان زیبا؛ در دنیایی که نسل جوان را اغلب با برچسبهای منفی میشناسند، حضور نوجوانانی چون ملیسا شعبانی، دانشآموز ۱۷ساله اصفهانی، روایتی متفاوت از جوانان این سرزمین را بازگو میکند.
او در سنوسالی که بسیاری از همسالانش هنوز در جستوجوی مسیر خود هستند، با افتخار عنوان یکی از پژوهشگران برتر کشور و عضویت در بنیاد ملی نخبگان را بر دوش میکشد.
ملیسا با رتبههای کشوری و بینالمللی متعدد در حوزه نانوفناوری، زیستفناوری و گیاهان دارویی، نمونهای درخشان از نسلی است که با علم و دانش، آیندهای روشن برای ایران میسازد. او در این گفتوگو از مسیر علمی خود، چالشها، موفقیتها و بیش از همه، از عشقی عمیق به وطن سخن میگوید که انگیزه اصلی تلاشهایش را شکل داده است.
ابتدا خودتان را به خوانندگان معرفی کنید.
من ملیسا شعبانی هستم، ۱۷ساله و دانشآموز رشته علومتجربی. از دعوت شما برای این گفتوگو صمیمانه سپاسگزارم و امیدوارم تجربهها و دیدگاههایم بتواند برای دیگر دانشآموزان و علاقهمندان به حوزه پژوهش مفید واقع شود.
چه عاملی شما را بهسمت حوزه نانوفناوری سوق داد؟
مسیر ورود من به حوزه نانوفناوری، داستانی جذاب و پرفرازونشیب دارد. در آغاز، فعالیت من بیشتر بر حوزه گیاهان دارویی و زیستفناوری متمرکز بود. در ۱۴۰۲ همراه یکی از دوستانم پژوهشی را آغاز کردیم. در مسیر بررسی نظریهها و راهکارهای مختلف برای بهبود پروژه و رسیدن به یک ایده کاربردی، با علم نانو آشنا شدم. این آشنایی، دریچهای نو به روی جهان هستی و ظرفیتهای پنهان آن گشود. نگاهم به علم عمیقتر شد و دریافتم که نانوفناوری میتواند پاسخگوی بسیاری از چالشهای علمی و عملی باشد. همین موضوع باعث شد بهصورت جدی و با تمام وجود وارد این حوزه شوم.
در حال حاضر، خوشبختانه توانستهام رتبه یک کشوری را در حوزه نانو در پنجمین دوره مسابقات علمیپژوهشی دانشآموزی کسب کنم؛ همچنین رتبه اول چهاردهمین نمایشگاه بینالمللی دستاوردهای نانو و چندین رتبه ناحیهای و استانی را نیز در کارنامه خود دارم. اکنون بهطور همزمان روی چندین پروژه پژوهشی در این حوزه فعالیت میکنم و هر روز بیشازپیش به عمق و گستردگی این علم پی میبرم.
مدرسه و معلمان چه نقشی در شکلگیری علاقهمندی شما و پیشبرد اهدافتان ایفا کردند؟
بیتردید، مدرسه و معلمان نقشی بسیار مهم و تعیینکننده در شکلگیری علاقهمندی دانشآموزان به حوزه تحقیق و پیشرفت علمی ایفا میکنند. حضور معلمانی دلسوز، آگاه و پرتلاش که با تمام توان خود برای رشد فکری و علمی دانشآموزان کوشش میکنند، تأثیری مستقیم و عمیق بر انگیزه، پشتکار و جهتگیری علمی دانشآموز دارد.
در این مسیر، لازم میدانم از معلمان ارجمندی قدردانی کنم که در تمامی مراحل، با صبر و همراهی پاسخگوی پرسشهای من و همواره مشوق و حامیام در ادامه مسیر پژوهش بودند؛ بهویژه از جعفری، ابراهیمی و بلابادیون صمیمانه سپاسگزارم که نقش بسیار مؤثری در پیشرفت علمی من داشتند. این بزرگواران علاوهبر نقش آموزشی، همواره با دلسوزی و حمایت بیدریغ، همراه و پشتیبان ما بودند؛ همچنین از مدیریت محترم مدرسه اماممحمدباقر(ع) برای فراهمکردن محیطی علمی و حمایت از فعالیتهای پژوهشی دانشآموزان، صمیمانه قدردانی میکنم.
تا چه اندازه به مطالعه مقالههای علمی میپردازید؟ مقالههای داخلی یا خارجی؟
درحقیقت، آغاز هر پروژه پژوهشی نیازمند دانش کافی و عمیق درزمینه موضوع موردنظر است. زمانی که فرد میخواهد حول یک ایده علمی کار کند، لازم است با دستاوردهای پژوهشگران قبلی و نیازهای واقعی جامعه آشنا باشد تا ایدهاش بهطور کامل شکل گرفته و در مسیر درستی قرار گیرد.
در مسیر تحقیق، از مقالههای داخلی و خارجی بهطور یکسان بهره میبریم تا دانش خود را گسترش دهیم و بر اساس یافتهها و نتایج پژوهشهای قبلی، تحقیق خود را تکمیل کنیم و کیفیت علمی پروژههایمان را ارتقا دهیم. مطالعه مقالهها، پنجرهای است بهسوی دنیای علم و تجربههای دیگر پژوهشگران که بدون آن، پیشرفت واقعی امکانپذیر نیست.
در چه المپیادها و مسابقاتی شرکت کردهاید و چه مقامهایی بهدست آوردهاید؟ آیا ایدههایتان را در فضای بینالمللی نیز ارائه دادهاید؟
من در طول سالهای اخیر، در المپیاد علمی زیستشناسی شرکت کرده و جزو پذیرفتهشدگان این المپیاد بودهام؛ همچنین در پنجمین دوره مسابقات علمیپژوهشی پژوهشسراهای دانشآموزی شرکت کرده و رتبه یک کشور را در حوزه نانو و چندین رتبه ناحیهای و استانی در حوزه زیستفناوری و گیاهان دارویی کسب کردهام.
در چهاردهمین دوره مسابقات دستاوردهای علمی نانو نیز شرکت کرده و در نمایشگاه بینالمللی نانو رتبه یک را بهدست آوردهام؛ علاوهبراین، در حوزههای عکاسی و دلنوشته در موضوع بحران آب نیز دارای رتبه هستم که نشاندهنده علاقهمندیام به ابعاد مختلف علم و هنر است.
با توجه به پروژهها و رتبههای متعدد، بهعنوان یکی از پژوهشگران برتر کشور شناخته شدهام و عضو بنیاد ملی نخبگان هستم؛ در حوزه بینالمللی نیز در کنگرههای زیستفناوری شرکت کردهام و دارای رتبه هستم؛ همچنین دارای 10 مدرک بینالمللی درزمینه دارو، سلولهای بنیادی و گیاهان دارویی هستم که هرکدام تجربهای ارزشمند برای من بوده است.
میتوانید درباره چند طرح پژوهشی خود توضیح دهید؟ آیا طرحی به مرحله تولید رسیده است؟
در حوزههای متنوعی ازجمله آب، آلودگیهای نفتی خاک، سرطان، آلودگی هوا و کشاورزی فعالیت داشتهام و چندین پروژه پژوهشی در دست انجام دارم. خوشبختانه در یکی از پروژههای حوزه کشاورزی به مرحله تولید محصول رسیدهایم و در حال حاضر مراحل تولید و دریافت مجوزهای لازم را دنبال میکنیم.
اگر بخواهم درباره یکی از پروژهها بهطور مفصلتر توضیح دهم، میتوانم پروژه مربوط به آلودگیهای نفتی خاک را مثال بزنم. کشور ما از نظر منابع طبیعی بسیار غنی است؛ اما این غنا گاهی باعث ایجاد مشکلات محیطزیستی جدی میشود. یکی از این مشکلات، آلودگی خاکهای کشاورزی در استانهای نفتخیز کشور است که بهشدت بر کیفیت محصولات کشاورزی و سلامت مردم تأثیر میگذارد.
در این پروژه، با استفاده از علم نانو و علوم پایه مختلف، تلاش میکنیم خاکهای آلوده را احیا و امکان کشاورزی مجدد در آنها را فراهم کنیم. این پروژه نهتنها از نظر علمی چالشبرانگیز است، بلکه میتواند تأثیر عملی و ملموسی بر زندگی کشاورزان و امنیت غذایی کشور داشته باشد.
خانواده چه سهم و نقشی در این موفقیتها داشتند؟
قطعا خانواده نقشی بسیار مهم و اثرگذار در شکلگیری مسیر فکری و موفقیتهای هر فرد، بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی، ایفا میکند. خانواده اولین و اصلیترین بستر تربیت فکری است و فرزند تا اندازه زیادی بازتاب نگاه و باورهای والدین خود است.
یکی از بزرگترین نعمتهایی که خداوند به من عطا کرده، داشتن خانوادهای آگاه و علاقهمند به علم است، خانوادهای که از دوران کودکی بذر علاقه به دانش را در وجود من کاشتند و در تمام مراحل این مسیر، با حمایت و همراهیشان زمینه رشد و پیشرفتم را فراهم کردند. بدون حمایت معنوی و مادی آنها، رسیدن به این جایگاه
امکانپذیر نبود.
درسخواندن برای المپیادها چه تفاوتی با درسخواندن برای امتحانات مدرسه دارد؟
بهطورکلی، تفاوت اصلی درسخواندن برای المپیادها با امتحانات مدرسه در نوع نگاه به علم است. متأسفانه در نظام آموزشی ما، علوم مختلف اغلب بهصورت جداگانه آموزش داده میشوند؛ درحالیکه در واقعیت، همه علوم بهصورت یک مجموعه بههمپیوسته هستند و درک ارتباط میان آنها اهمیت زیادی دارد.
در مسیر المپیادهای علمی، صرفاحفظ مطالب کافی نیست؛ بلکه دانشآموز باید توانایی تحلیل، ترکیب مفاهیم و استنباط داشته باشد؛ درواقع، موفقیت در المپیادها به قدرت تحلیل و درک عمیق مفاهیم بستگی دارد و دانشآموز باید بتواند در جلسه آزمون، مسائل را بهصورت تحلیلی بررسی کند و پاسخهای استنباطی و خلاقانه ارائه دهد. این نوع نگاه، فراتر از حفظ و تکرار بوده و نیازمند فهم واقعی علم است.
کمی درباره حوزه نانوفناوری و جایگاه ایران در این حوزه توضیح دهید.
علم نانو به مطالعه و مهندسی مواد در مقیاس بسیار کوچک، یعنی در حد اتمها و مولکولها، میپردازد. در این مقیاس، خواص مواد بهطور شگفتانگیزی تغییر میکند و همین موضوع باعث میشود بتوان از نانو در حل مسائل مهمی مثل درمان بیماریها، بهبود کیفیت آبوهوا، افزایش بهرهوری کشاورزی و توسعه صنایع پیشرفته استفاده کرد. به نظر من، نانو یک علم میانرشتهای است که با بسیاری از علوم پایه و کاربردی در ارتباط بوده و میتواند پاسخگوی چالشهای بزرگ بشری باشد.
ایران در حوزه علم نانو در سالهای اخیر پیشرفتهای چشمگیری داشته و توانسته است جایگاه خوبی در سطح جهانی بهدست بیاورد. کشور ما جزو کشورهای پیشرو در تولید علم نانو محسوب میشود و علاوهبر انتشار مقالات علمی معتبر، درزمینه تجاریسازی و ارائه محصولات نانویی هم عملکرد قابل قبولی داشته است؛ به همین دلیل، معتقدم نانو یکی از حوزههای راهبردی و آیندهدار علم در کشور ماست که میتواند نقش مهمی در توسعه اقتصادی و علمی ایران ایفا کند.
آینده شغلی خود را چگونه تصور میکنید؛ چه دانشگاهی، چه رشتهای و چه شغلی؟
در حال حاضر بین دو مسیر تحصیلی، یعنی رشته نانو و پزشکی با رویکرد پژوهشی در حوزه بیماریها، در حال بررسی و تصمیمگیری هستم. هر دو حوزه برایم جذابیت علمی فراوانی دارد و بهنوعی با مسیر پژوهشی فعلیام همراستاست.
اما درباره آینده شغلیام مطمئن هستم که مسیر پژوهش را بهصورت جدی ادامه خواهم داد. هدف من فعالیت در حوزه تحقیقات علمی و اثرگذاری اجتماعی از طریق علم است؛ همچنین آرزو دارم در آینده سازمانی را تأسیس کنم که از افرادی حمایت کند که دانش و ایدههای علمی دارند؛ اما به دلیل محدودیتهای مالی امکان ورود به حوزه پژوهش را پیدا نمیکنند. به باور من، حمایت از این افراد میتواند نقش مهمی در پیشرفت علمی کشور داشته باشد و به حل بسیاری از مشکلات جامعه کمک کند. این رؤیا، انگیزه اصلی من برای ادامه مسیر است.
توصیه شما به دانشآموزان در حوزههای پژوهشی چیست؟
یکی از مهمترین توصیههای من به دانشآموزان این است که به تواناییهایشان ایمان داشته باشند. ما فرزندان ایران هستیم؛ سرزمینی که دانشمندانی مانند خوارزمی و ابوعلیسینا را به جهان معرفی کرده است؛ پس نباید خودمان را دستکم بگیریم. گاهی ایدهای که در نگاه اول ساده یا پیشپاافتاده به نظر میرسد، میتواند راهحل یک مسئله بسیار بزرگ باشد.
در مسیر پژوهش، شکست و بنبست کاملا طبیعی است. ممکن است پروژهای به نتیجه نرسد یا ایدهای موفق نباشد؛ اما مهم این است که ناامید نشویم. با تحقیق بیشتر، تلاش مستمر و حفظ اعتمادبهنفس میتوان به هدف رسید. به نظر من، مسیر موفقیت در پژوهش دقیقا از همین پشتکار و باور به خود شکل میگیرد. هیچگاه نباید اجازه دهیم که شکستهای موقت، ما را از مسیر اصلی منحرف کند.
تفاوت دانشآموز نخبه با دانشآموزان دیگر به لحاظ تلاش، کوشش، تفریح و سرگرمی چیست؟
به نظر من، جداسازی دانشآموزان با برچسبهایی مثل «نخبه»، «تیزهوش» یا «عادی» چندان درست نیست. هر فردی استعداد خاصی دارد و اگر فرصت و تلاش کافی داشته باشد، میتواند آن استعداد را کشف کند و به موفقیت برسد؛ درواقع، هر انسان در حوزهای میتواند توانمند و برجسته باشد؛ چه در علم، چه در هنر و چه در ادبیات و دیگر علمها.
تفاوت اصلی میان دانشآموزانی که نخبه نامیده میشوند و سایر دانشآموزان، در نوع نگاه آنها به مسیر رشد است. این افراد معمولا استعداد و علاقه خود را محور زندگیشان قرار میدهند و فعالیت در آن حوزه را نه بهعنوان یک وظیفه، بلکه بهعنوان تفریح، سرگرمی و بخشی لذتبخش از زندگی میبینند؛ به همین دلیل، از مسیر تلاش و یادگیری لذت میبرند و تنها به نتیجه نهایی فکر نمیکنند. این نگاه،
کلید موفقیت است.
هدف بلندمدت و کوتاهمدت شما بهعنوان یک دانشآموز نخبه ایرانی چیست؟
درباره هدف بلندمدت، همانطور که پیشتر هم اشاره کردم، آرزو میکنم به جایگاهی برسم که بتوانم از افراد دارای دانش و استعداد علمی حمایت کنم؛افرادی که بهدلیل محدودیتهای مالی امکان ورود به حوزه پژوهش یا بهرهگیری از توانمندیهای خود را ندارند. به باور من، فراهمکردن این فرصتها میتواند نقش مهمی در رشد علمی و پیشرفت کشور داشته باشد.
در رابطه با اهداف کوتاهمدت، تمرکز اصلی من بر تکمیل پروژههای در دست انجام و رساندن آنها به مرحله تولید و عرضه به صنایع مختلف است. هدفم این است که این پروژهها صرفا در حد یک تحقیق باقی نمانند؛ بلکه بهعنوان راهحلهای کاربردی مورد استفاده قرار گیرند و هرچند در مقیاس کوچک، به حل مشکلات کشور و پیشرفت علمی ایران کمک کنند. این تبدیل علم به عمل، رسالت اصلی هر پژوهشگر
است.
تاکنون به مهاجرت فکر کردهاید؟
بله؛ به مهاجرت فکر کردهام؛ اما نه به معنای ترک وطن؛ بلکه بهعنوان فرصتی برای یادگیری، کسب تجربه و بازگشت برای ساختن کشورم. من معتقدم اگر فردی از ایران میرود، بهترین شکل آن این است که با دانش و توانمندی بیشتر بازگردد و در مسیر پیشرفت وطنش قدم بردارد. مهاجرت برای من به معنای فرار نیست؛ بلکه فرصتی برای رشد و بازگشت قویتر است.
یک جمله درباره ایران بگویید.
ایران برای من فقط یک سرزمین نیست؛ وطن هر انسان مانند مادر اوست. همانطور که آغوش مادر در هر سنی امنترین و آرامشبخشترین جای دنیاست، ایران هم برای یک ایرانی همین معنا را دارد. باور دارم هرکجای دنیا که باشیم، بخشی از قلبمان در خاک وطن جا میماند.
جملهای که همیشه با خودم تکرار میکنم، جمله معروف ستارخان است: «خاک میخوریم، اما خاک نمیدهیم.» این جمله برای من نماد نهایت عشق به وطن است؛ همان عشقی که شهدا با گذشتن از جان خود به ما آموختند و امروز وظیفه ماست که با علم، تلاش و سازندگی، ادامهدهنده همان مسیر باشیم. علم و دانش، سلاح امروز ماست برای حفظ و ساختن ایران.
در پایان این گفتوگو، ملیسا شعبانی با قدردانی از استادان راهنمای خود، دکتر صفری، دکتر شاکران و دکتر خطاط، بر نقش مهم آنها در مسیر رشد علمی خود تأکید کرد. او همچنین از خانوادهاش، بهویژه از پدربزرگش که قهرمان زندگی و یکی از اصلیترین انگیزههایش برای ورود به مسیر پژوهش بوده، صمیمانه سپاسگزاری کرد.