به گزارش اصفهان زیبا؛ وقوع جنگ در ایران، چندان به درازا نکشید، اما در همین مدتزمان محدود خسارتهای بسیاری به منابع طبیعی و محیطزیست کشور وارد شد.
گزارشهای منتشر شده از سوی سازمان حفاظت محیطزیست حاکی از این است که در جریان جنگ چهل روزه و همچنین اصابت به انبارهای سوخت در تهران و البرز، آلودگیهای قابل توجهی ایجاد شد که مصداق نقض حقوق محیط زیست است. علاوه بر این در اصفهان نیز بمباران کارخانه فولاد مبارکه و همچنین برخی دیگر از صنایع باعث تولید آلایندههای مختلف شد.
براساس گزارشهای سازمان حفاظت محیط زیست در جنگ تحمیلی 12 روزه، بیش از 20 هزار هکتار از جنگلها و مراتع تحت حفاظت و همچنین بخشهایی از اراضی ملی کشور دچار آتشسوزی شد که این سطح حریق، تولید بیش از 244 هزار تن دیاکسیدکربن (گازهای گلخانهای) را به دنبال داشت؛ ضمن اینکه در خلال این جنگ بخشهای گستردهای از قلمرو کشور در ۲۰ استان کشور شامل مناطق حفاظتشده، زیستگاههای خشکی و آبی، حوزههای شهری و روستایی، تحت تأثیر مستقیم و غیرمستقیم تهاجم نظامی رژیم صهیونیستی قرار گرفت به نحوی که این حملات آثار محیط زیستی چندلایهای همچون تخریب پوشش گیاهی، آلودگی آب و خاک، آسیب به گونههای زیستی و اختلال در خدمات اکوسیستمی برجای گذاشته است.
جنگ علیه محیطزیست!
قربانیان جنگ صرفا انسانها نیستند؛ بلکه منابع طبیعی و حیاتوحش و محیطزیست نیز از دیگر قربانیان آن هستند که تبعات آسیب به آنها میتواند تا سالها ادامه پیدا کند و تأثیرات خود را برجای بگذارد.
در این میان، اما انتشار گازهای گلخانهای و دیگر آلایندهها و همچنین خسارتهای محیط زیستی این سؤال را به وجود میآورد که آیا جنگ و بمباران میتواند بر تغییرات اقلیمی و همچنین آبوهوایی اثر بگذارد و باعث تشدید یا برهمخوردن آن شود؟ گزارش «ریسکهای جهانی ۲۰۲۵» WEF که در رسانهها به انتشار رسیده است، نشان میدهد درگیریهای مسلحانه مبتنی بر دولتها، یکی از جدیترین تهدیدهای کوتاهمدت جهان در ۲۰۲۵ است و در این راستا تهدیدات ژئوپلیتیک، فشار اقلیمی، اطلاعات نادرست و نابرابری اقتصادی، شرایط جهان و بهویژه خاورمیانه و ایران را شکنندهتر کرده است.
سپیده رحمن پور، پژوهشگر حوزه تغییر اقلیم نیز در این باره و در گفتوگو با رسانهها معتقد است: «در جهان و در زمانی که با تهدید تغییر اقلیم مواجه هستیم بروز جنگها به معنای درهمتنیدگی چندین تهدید و رسیدن هرچه سریعتر به نقطه پایان است. جنگها نهتنها برنامههای بینالمللی مقابله با گرمایش جهانی و تغییر اقلیم را ناکام میگذارند، بلکه وقوع پیامدهای ناخوشایند آن را برای جهانیان تسریع میکنند.»
به گفته او، توجه به این مسئله که مسائل محیط زیستی فرامرزی هستند و هیچ کشوری از مضرات تغییر اقلیم مصون نیست، قابلتوجه است. در دوره کنونی توجه به هزینههای اقلیمی جنگها یک ضرورت است. مواردی مانند انتشار هرچه بیشتر گازهای گلخانهای صاحب نقش در گرمایش جهانی؛ مانند کربندیاکسید و متان، افزایش آلودگیهای آب، خاک، هوا، برهمخوردن نظم منطقهای و جهانی در تعاقب آوارگی، مهاجرت و پناهجویی ساکنان مناطق جنگزده، خلل در توسعه و اتکا به روشهای کهنه و مضر تولید انرژی، اولویتندادن به محیطزیست و فقدان پرداخت به رابطه میان تمدن و محیطزیست و… تنها گوشهای از پیامدهای ناخوشایند جنگ در عصر تغییر اقلیم هستند.
درحالیکه جهان به دنبال کاهش پیشروی سرعت تغییر اقلیم با محدودسازی تولید گازهای گلخانهای است، جنگها با آسیب به محیطزیست سبب شکلگیری منابع آلاینده جدید میشوند که البته فقط به بازه زمانی درگیری منحصر نمیمانند.
سیستمهای اقلیمی بسیار عظیم هستند و بهراحتی تأثیر نمیپذیرند
درحالیکه برخی از پژوهشگران و فعالان حوزه محیطزیست معتقد هستند که جنگها میتوانند بر تغییرات اقلیمی تأثیرگذار باشند، محمدحسین رامشت، استاد دانشگاه اصفهان در گفتوگو با «اصفهان زیبا» نظر دیگری دارد؛ آنجا که در رابطه با تاثیر جنگ چهل روزه بر تغییرات آب و هوایی میگوید: «تاکنون تحقیق جامع و ویژهای در این زمینه انجام نشده است.بااینحال، سیستمهای آبوهوایی و اقلیمی بسیار فراتر و عظیمتر از آن هستند که تحتتأثیر شدید چنین رویدادهایی قرار گیرند.»
به گفته او، حملات نظامی و بمباران ممکن است بر برخی متغیرها اثرگذار باشند، اما بعید است که بتوانند منجر به تغییر اقلیم یا سیستم های آبوهوایی شوند.
گزارشهای سازمان محیطزیست حاکی از انتشار گازهای گلخانهای در جنگ چهل روزه است؛ با این وجود رامشت معتقد است: «انتشار گازهای گلخانهای ناشی از بمباران و همچنین آسیب به صنایع، تأثیر چندانی بر تغییرات آبوهوایی یا اقلیمی ندارد؛ چرا که این سامانهها بسیار قدرتمند و عظیم هستند و وقایع اینچنینی نمیتوانند در کل سیستم تغییرات بنیادین ایجاد کنند؛ هرچند احتمال بروز تغییرات در مقیاس محلی وجود دارد.
البته میزان این تأثیرات به مدتزمان جنگ، نوع بمباران و ابزارهای بهکاررفته بستگی دارد. برای مثال، در جنگ ویتنام از «علفکشها» و مواد شیمیایی استفاده شد که این اقدام بسیاری از پوششهای گیاهی را از بین برد؛ با این حال، امروزه مشاهده میشود که ویتنام توانسته است محیط زیست خود را بازسازی کند، اگرچه تأثیرات آن بر انسانها همچنان باقی است.»
به گفته این استاد دانشگاه، در مجموع، سیستمهای اقلیمی چنان بزرگ و قدرتمند هستند که این مسائل تأثیر کمی بر آنها دارند. سامانههای محیطی، اعم از اقلیم، خاک و آب، از تابآوری بسیار بالایی برخوردارند و هنوز میزان تأثیرگذاری بشر بر آنها محدود است.»