به گزارش اصفهان زیبا؛ حوزه فرهنگ و هنر در کشورمان در عین اثرگذاری انکارناپذیرش بر جامعه، آسیبپذیری بسیاری از بحرانها و وضعیتهای سخت دارد.
هنگام بروز تهدیدها و ایجاد بحران و آشوب نظامی و اقتصادی، فرهنگ و هنر شاید اولین حوزهای باشد که تحتتأثیر وضعیت قرار گرفته و از جوانب گوناگون آسیب میبیند. از سینما و هنرهای تجسمی و رسانه گرفته تا کتاب و نشر و صنایع فرهنگی.
فرهنگ در استان اصفهان نیز به دنبال سه آشوب و فتنه جنگ دوازدهروزه، اغتشاشات دیماه و جنگ رمضان از آسیبها و تهدیدات در امان نماند و از گوشههای مختلف ضربه خورد. اما شاید بشود پاشنه آشیل عرصه فرهنگ را فضای نشر و کتاب دانست و آن را آسیبپذیرترین بخش قلمداد کرد. تهدید در این بخش از سالیان گذشته بهدلیل گرانی کاغذ و اقلام جانبی آغاز شد و اکنونب در وضعیت قرمز به سر میبرد.
خبرنگار اصفهانزیبا در گفتوگو با سید مهدی سیدیننیا، مدیرکل اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اصفهان، وضعیت کتاب و نشر استان را بررسی کرده و در کنارش، نگاهی به عرصه فرهنگ در کشور انداخته و سرکی هم به وضعیت اینترنت اهالی رسانه در اصفهان کشیده است. این گفتوگو را از دست ندهید.
دولت برای ناشران و کتابفروشان کاری نکرد
از روزهای جنگ شروع کنیم. در ایام جنگ، چالشهای ناشران و کتابفروشان چه بوده و آنها را چگونه مدیریت کردهاید؟
حقیقت این است که ناشران و کتابفروشان خودشان فضا را مدیریت کردند. با توجه به شرایط اقتصادی پیشآمده، تورم و بیرونقی بازار، انصافا در حوزه کتاب توانستند چراغ این صنف را روشن نگه دارند.
طبق اطلاعات ما و بهواسطه گزارشهای میدانی، اذعان شده که این حوزه رونق خود را حفظ کرده است.
بهویژه سال گذشته، سال نسبتاً خوبی در حوزه نشر بود و فعالیتهای ناشران و کتابفروشان چشمگیر بود؛ اما سه حادثه جنگ دوازدهروزه و کودتای تروریستی دیماه و جنگ رمضان هرکدام جداگانه شوکهای عجیبی به بازار وارد کرد که سایهاش همچنان بر سر بازار کسبوکار سنگینی میکند. در مجموع، اینها با تمام توانشان وسط میدان حضور داشتند و کوشیدند چراغ نشر را روشن نگه دارند.
به جز نمایشگاه کتاب که اخیراً برگزار شد، متأسفانه دولت در این میان کار ویژهای برای این صنف انجام نداده است. دولت تلاش کرد حدود چهلمیلیارد تومان برای خرید کتاب، به خریداران تخفیف اعطا و بهدلیل شرایط جنگی، نمایشگاه کتاب را بهطور مجازی برگزار کند که همچون سالهای گذشته، ناشران استقبال خوبی از آن کردند؛ چراکه هزینههای حملونقل و اسکان در تهران افزایش یافته است.
از طرف دیگر، با برگزاری نمایشگاه مجازی مردم و بهخصوص دانشجویان توانستند از طریق فضای مجازی کتاب تهیه کنند. ارسال کتابها نیز رایگان بود که این نیز امتیاز خوبی برای مخاطبان بود. در مجموع، در شرایط جنگی طبیعی است که کسبوکارها در زمینههای مختلف کمی از رونق بیفتد. در حوزه فرهنگ این مسئله نمود بیشتری دارد. حوزه سینما، آموزشگاهها، نمایشها و کنسرتها در کنار حوزه کتاب تحتتأثیر جنگ قرار گرفتند.
رشد 67درصدی کتابهای چاپ اول نسبت به سال 1403
پست نمایشگاه مجازی رایگان نبود و سیهزار تومان هزینه دریافت میشد که البته هزینه ناچیزی در برابر پست عادی است. فرمودید اوضاع ناشران در سال گذشته خوب بوده. دراینباره توضیح بیشتری بدهید.
براساس آمار سال 1404 در اصفهان، 3818 عنوان کتاب چاپ شده که از این میان، 3183 عنوان چاپ اول و مابقی تجدید چاپ بوده است. این عددی قابل توجه است و نسبت به سال 1403 با افزایش 67درصدی مواجه بوده است. این از شاخصهای امیدوارکننده در حوزه کتاب است و رونق نشر را نشان میدهد.
احتمالا بعد از تهران، اصفهان در حوزه نشر در رتبه دوم چاپ اول قرار دارد. اگر شرایط اقتصادی مناسبتر بود، این عدد هم قطعاً بیشتر بود. دو سال گذشته که دوسالانه کتاب اصفهان برگزار شد، بیش از چهارهزار عنوان کتاب به دبیرخانه رسید. با توجه به آماری که اکنون ارائه شد و تجمیع آن با آمار سال گذشته، تعداد کتابهای دریافتی برای دوسالانه سال جاری قطعاً با افزایش مواجه میشود.
با اینکه سال گذشته قیمت کاغذ همچنان با افزایش روبهرو بود، آمار چاپهای اول استان با افزایش چشمگیر مواجه شده است.
بله. قیمت کاغذ و هزینههای چاپ هزینههای سرسامآوری به دنبال دارد. در کشور ما پدیده تورم بهشدت آزاردهنده است و حوزه نشر که با چاپ و دستمزدهای مختلفی مواجه است، با افزایشهای چندبرابری مواجه میشود؛ بااینحال، باید به ناشران و مؤلفان دستمریزاد گفت که چراغ نشر را روشن نگه داشتهاند و کتابفروشیها کارشان را تعطیل نکردند. من گاهی به کتابفروشیها سر میزنم و رونق دارد؛ بهخصوص مجموعههایی که با خلاقیت و نوآوری کارشان را پیش میبرند؛ همچون کافهکتابها. نوآوری و خلاقیت و تبلیغات و رونماییها در کنار روشهای سنتی، پیشبرنده صنعت نشر است.
حذف اقلام فرهنگی از سبد خانوار و دولت در مواقع بحرانی
برای معضل گرانی کاغذ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی چه برنامهای دارد؟
اصل ماجرای کاغذ به تخصیص ارز بازمیگردد. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نیز نه وظایف بانک مرکزی را بر عهده دارد و نه تولیدکننده کاغذ است. صرفا نقشی حاکمیتی دارد تا بتواند با مذاکره با بانک مرکزی و دولت، سهمی برای تخصیص ارز کاغذ بگیرد و به واردکننده بدهد تا این کالا را وارد کشور کند.
گاهی در کشور، شرایطی پیش میآید که واردات اقلام دیگر همچون دارو در اولویت قرار میگیرد. متأسفانه در کشور ما هنگام بروز بحرانها، حوزه فرهنگ و محصولات و اقلام فرهنگی از سبد خانوار و حتی سبد دولت فوراً خارج میشود.
برای اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی استان سالانه در اسفندماه اعتباراتی واریز میشد که میتوانستیم از مجموعههای مختلف کمک و حمایت و در حوزه فرهنگ و هنر و رسانه رونق ایجاد کنیم؛ اما سال 1404، بهدلیل اوضاع خاص کشور، اولویت دولت پرداخت حقوق و مزایای کارمندانش بود و به همین دلیل، به ما اعتبارات تخصیص داده نشد.
به این صورت، نیازها و اولویتهای حوزه فرهنگ و هنر و رسانه روی زمین میماند. قصه کاغذ نیز مستقیماً با تخصیص ارز مرتبط است و وزارتخانه نیز در این حوزه پیگیر است؛ ولی نهایتاً نتیجه مدنظر را نگرفتهاند.
از وضعیت تولید کاغذ داخلی اطلاع دارید؟ از تأکیدات رهبر شهید، تولید کاغذ در کشور بود و این مهم در دولت شهید رئیسی به جاهایی رسید؛ ولی در دولت بعدی رها شد.
صنعت چاپ در ایران رونق خوبی دارد. در اصفهان بیش از ششصد چاپخانه داریم که بعضی از آنها از لحاظ تکنولوژی و کیفیت ارائه محصول در کنار نیروی انسانی و سرمایهگذاری رتبه برتر دارند؛ بااینحال، مواد اولیه اینها با ارز ارتباط مستقیم دارد و بخش زیادی از اقلام مربوط به چاپ، وارداتی است.
بخشی از کاغذ موردنیاز کشور تولید داخل است؛ اما بخش زیادی از کاغذها که جنس خاصی دارند، توان و ظرفیت تولیدشان در کشور وجود ندارد. این کمبود بر سایر محصولات فرهنگی همچون بستهبندیها و فعالیتهای مرتبط با چاپ سایه میاندازد.
پس بخش زیادی از کاغذ تولید داخل به کار صنایع چاپ کشور نمیآید.
بله؛ البته باید به سمت تولید کاغذ باکیفیت برویم؛ مثلا کاغذ سنگی نوعی کاغذ است که با سنگ آهک تولید میشود و این نوع از سنگ در ایران فراوان است. کارخانه خوبی هم در یزد وجود دارد. کاغذهای چاپ سنگی از مقاومت خوبی برخوردارند و بهراحتی آسیب نمیبینند و مناسب کتابهای درسی هستند.
موکبهای شبانه ظرفیت کار وسیع در حوزه کتاب را ندارند
بیش از نود شب است که در سطح شهر تجمعاتی در حال برگزاری است. به جز فعالیتهای خودجوشی که مردم در زمینه کتاب انجام دادهاند، زیرمجموعههای اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی یا نهادهایی همچون شهرداری یا کانون پرورش فکری در راستای ترویج و معرفی کتاب از ظرفیت این تجمعات استفاده کردهاند؟
بله، تلاشهای کوچکی شده؛ اما در کل، به این دلیل که فضای موکبها بیشتر حماسی است و موقعیتشان در کف خیابان است، حمل و ارائه و توزیع کتاب برایشان مشکل است. در خیابان شهید مطهری، کانون پرورش فکری موکبی زده و کتابها را بین کودکان معرفی میکنند؛ ولی بهدلیل محدودیتهای جانبی و ایجاد فضای کسبوکار که آداب خاص خودش را دارد، شرایط موکبهای شبانه آمادگی کار قوی و وسیع در حوزه کتاب را ندارد.
امسال نمایشگاه مجازی برگزار شد. گریزی بزنیم به وضعیت نمایشگاه کتاب اصفهان که برگزاری یا برگزارنشدن آن را هیچ نهادی عهدهدار نمیشود. ماجرای این گره کور چیست؟
دلیل برگزارنشدن چندساله نمایشگاه کتاب در اصفهان به هزینهها بازمیگردد. از طرف دیگر، تخصیص نیافتن یارانه مسئله است. در گذشته نهچندان دور، نهادهایی همچون استانداری و صنایع اصفهان بنهای کتاب اختصاص میدادند و برای مخاطبان ایجاد انگیزه میشد؛ اما امروز همه اینها در اصفهان حذف شده.
وقتی از صنایع برای برگزاری نمایشگاه کتاب دعوت به همکاری میکنیم، میگویند خودمان جداگانه برای کارمندان و خانوادههایشان نمایشگاه برگزار کردهایم و بن اختصاص دادهایم و خدمت ما به حوزه کتاب به این صورت است. این یعنی امروز فولاد یا دیگر نهادها و مراکز، همچون سازمان تبلیغات، تشخیص میدهد که خودش جداگانه نمایشگاه و فروشگاه کتاب برگزار کند.
آغاز اقدامات کارشناسانه برگزاری نمایشگاه کتاب اصفهان
پس شما این را یک معضل میدانید.
بله. اگر همه منابع تجمیع شود بهتر است؛ همچون نمایشگاه قرآن که اصناف مختلف در کنار هم کمک میکنند و به بازار آن حوزه رونق میدهند. بخشی از حوزه کتاب حاکمیتی است. یعنی نهادها و صنایع باید به کمک بیایند. بخشی نیز با ناشران است که تخفیف بدهند و یاری کنند. بخشی هم زیرساختی است.
مثلا شرکت بینالمللی نمایشگاهها اکنون آماده برگزاری نمایشگاه کتاب است. چند روز پیش با این شرکت مذاکرات را آغاز کردهایم تا با توجه به برگزارنشدن فیزیکی نمایشگاه کتاب تهران، بتوانیم در اصفهان این کار را انجام دهیم. اقدامات کارشناسانه شروع شده؛ اما باز هم نیاز به حمایتهای مالی داریم. اعلام آمادگی شرکت نمایشگاهها امتیاز خوبی است؛ اما کافی نیست. نیاز به همکاری مجموعههای مختلف استانی و پایتخت داریم تا به میدان بیایند و این نمایشگاه را برپا کنیم. اصل قصه، همانطور که گفتم، به افزایش هنگفت هزینهها بازمیگردد.
از هزینههای اصلی گرفته تا هزینههای جانبی همچون بیمه نمایشگاه، مسائل مربوط به حملونقل، پذیرایی و… . اکنون برای برگزاری نمایشگاه کتاب حداقل نیاز به پنجاهمیلیارد تومان داریم. این عدد برای اصناف و اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی بسیار سنگین است.
اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی که بهتنهایی نمایشگاه را برگزار نمیکند. شهرداری و… هم قاعدتاً همکاری میکنند.
شهرداری دیگر نمیتواند مثل قبل در برگزاری نمایشگاه کتاب همکاری کند.
بهدلیل فضای جنگی؟ یا اولویتهایش تغییر کرده؟
شهرداری وظایف مختلفی بر دوش دارد و منابعش بینهایت نیست. در گذشته، فولاد مبارکه در قالب «مسئولیت اجتماعی» به کمک میآمد؛ اما آن را هم محدود کرده. دولت میتواند از مسئولیت اجتماعی صنایع، سالانه مبلغی را به برگزاری نمایشگاه کتاب اختصاص دهد.
این اقدامی زیربنایی است؛ اما وقتی سراغ دولتمردان میرویم، مشکلات و اولویتهای دیگر را مدنظر دارند و مسائل فرهنگی در اولویتهایشان نیست. شهرداری و استانداری در این خصوص بودجه و اعتبار اختصاص نمیدهند؛ اما نمیشود آنها را مقصر دانست و کوتاهی نکردهاند. استان مسائل و مشکلات بسیاری دارد و اعتبار این نهادها نیز بینهایت نیست.
ما نیز از سال گذشته برای برگزاری نمایشگاه کتاب مکاتبات بسیاری با استانداری انجام دادهایم, اما هر بار کشور به مسئله و مشکلی برخورد کرد و اولویتها متفاوت میشد.
از برگزاری نمایشگاه کتاب ناامید نیستیم
فرمودید جلسات کارشناسی برگزاری نمایشگاه کتاب برگزار شده. با توجه به اینکه صنایع و نهادها نمیتوانند در این خصوص مثل گذشته کمک و همکاری کنند و از همیشه دستشان بستهتر است، به نظرتان امیدی هست؟
یک تجربه تاریخی داریم که هم در حوزههای نظریهپردازی به آن توجه شده و هم در تجربه خودمان در دوران فعلی. به گواه تاریخ، زمانی که جامعه دچار فراز و نشیب و آسیب و تهدیدات جدی است، تمدنها شکل میگیرند.
بر همین اساس، زمانی که کشور در مشکلات جدی به سر میبرد، منابع و گشایشهای جدیدی ایجاد میشود. ان مع العسر یسرا. نباید ناامید شد. اتفاقاً ممکن است در همین شرایط بهتر بشود نمایشگاه کتاب را برگزار کرد؛ ازاینرو، باورمان این نیست که بهدلیل شرایط فعلی، نباید کاری انجام داد.
باید امید داشت و دنبال کار را گرفت. این مسئله را منتفی نمیدانیم و پیگیرش هستیم؛ زیرا یکی از مؤلفهها و ارکان بسیار مؤثر حوزه فرهنگ و تولید علم و هویت، کتاب و کتابخوانی است و نمیشود از آن چشم پوشید. این نگاه که بهدلیل شرایط خاص کشور از حوزه فرهنگ چشمپوشی شود، نگاهی خطرناک است.
بازداشتشدههای اغتشاشات کتاب نمیخوانند
به نظرتان فرهنگ در کشور در جای درستش ایستاده است؟
این اعتقاد همیشگی من است: حوزه فرهنگ و هنر و رسانه مهم است و نگاه به این حوزه باید نگاه سرمایهگذارانه باشد. به تولید محصولات فرهنگی همچون وعدههای غذایی باید اهمیت داده شود؛ چراکه غذای روح و ذهن و عقلاند. برای خوراکمان اسباب و علل را فراهم میکنیم و همه به آن احساس نیاز میکنند؛ اما این احساس نیاز در حوزه تولید محصولات فرهنگی وجود ندارد. آثار این بیاهمیتی در حوادث هجده و نوزده دی سال گذشته دیده میشود.
اغلبِ بازداشتشدههای اغتشاشات نه کتاب میخوانند، نه سواد درستی دارند، نه پیگیر رسانههای سالماند. زیستشان صرفاً در فضای مجازی است. دشمنان از این قشر که سطح فرهنگی ضعیفی دارند، بیشتر سوءاستفاده میکند.
در این معضل، همه مقصرند؛ خود فرد، خانواده، اجتماع، مدرسه، دانشگاه، محله و ما. اما اگر در حوزه فرهنگ سرمایهگذاری شود، هزینهها بهشدت کاهش مییابد و جامعه به سمت تعالی و اقتصاد رشد مییابد. به نظر من که در حوزه تورم اقتصادی کار کردهام و نظر کارشناسان اقتصادی را جویا شدهام، بیش از هفتاد درصد از تورم کشور ما ریشه فرهنگی و روانی و اجتماعی دارد، نه ریشه اقتصادی. گرانفروشی و بیعدالتی و توزیع نامناسب و احتکار در حوزه فرهنگ و علوم انسانی تعریف میشود.
بنابراین، خواهشم از اهالی اقتصاد و سیاست و فرهنگ این است که در این بخش سرمایهگذاری کنند. حتی از لحاظ اقتصادی وقتی عدد ریالی را محاسبه میکنیم، سرمایهگذاری در حوزه فرهنگ باعث کاهش هزینههای اجتماعی میشود. برای مثال، فرهنگ درست مصرف کردن به کاهش هزینههای انرژی میانجامد و نفعش هم به جامعه و هم به دولت میرسد. فرهنگ میتواند منجر به کاهش نزاعهای خیابانی شود و هزینهها و آسیبهای اجتماعی را کم کند. فرهنگ بسیار قیمتی است و سرمایهگذاری در آن دستاوردهای مختلف و مهمی خواهد داشت.
من هم خط سفید ندارم!
اوضاع اینترنت اهالی رسانه و خبرنگاران چه میشود؟ آیا موفق به دریافت اینترنت آزاد خواهند شد؟
در این چند روز اتفاقات خوبی خواهد افتاد. برای خبرگزاریها، روزنامهها، کانونهای آگهی و مؤسساتی که نیروی انسانی دارند، تلاش میکنیم این مسئله حل شود. اوایل جنگ که خطوط سفید شد، در اصفهان فقط تعداد محدودی از شورای اطلاعرسانی استان خطشان سفید شد. حتی خط خودم هم سفید نیست.
کارکنان خبرگزاریها و مطبوعات صرفاً در خود مجموعه دسترسی به اینترنت آزاد دارند؟
در هر فضایی، اگر افراد به آیپی مجموعه دسترسی داشته باشد، به اینترنت آزاد متصل خواهند شد. در واقع، دسترسی به آیپی داده خواهد شد. در استان به این حوزه خیلی کمک شد و اوضاع نسبت به روزهای اول خیلی بهتر است. مدیریت اینترنت دست شورایعالی فضای مجازی و مخابرات است.
مخابرات نیز مستقیماً به کسی پاسخگو نیست و به شورایعالی ارجاع میدهد. بنابراین، مدیریت این مسئله دست اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی نیست. ما اسامی را رد کردهایم و پیگیریها و مکاتبات فراوانی انجام دادهایم.
برخی افراد ازطریق آشنایانشان در دولت و مخابرات و… توانستهاند خط سفید دریافت کنند؛ اما مایی که دستگاه رسمی کشور هستیم، هنوز نتوانستهایم اینترنت آزاد برای لیست متقاضیانمان دریافت کنیم. این یکی از نابسامانیها و معضلات عجیب کشور است. در کشور، فعالان حوزه فرهنگ و هنر و رسانه نیاز به اینترنت آزاد دارند و مرجع این افراد نهادی به جز اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی نیست و این مسئله برای ما نیز آزاردهنده است.