به گزارش اصفهان زیبا؛ طراحی لباس را نمیتوان فقط خلق یک پوشش دانست؛ بلکه هنری است که میتواند فرهنگ و هویت و سبک زندگی یک جامعه را بازتاب دهد. در این میان، طراحی لباسهای آیینی و مناسبتی، بهویژه برای ایام محرم، جایگاهی فراتر از جنبههای زیباییشناختی پیدا میکند و به رسانهای برای انتقال مفاهیم فرهنگی و دینی تبدیل میشود.
طراحی لباس آنجا اهمیت مییابد که به پوشاک کودک و نوجوان گره میخورد؛ زیرا لباس، علاوه بر پاسخگویی به نیازهای روزمره، میتواند مواجهههای اولیه نسل جدید را با مفاهیم عاشورایی در قالبی هنرمندانه و متناسب با دنیای کودکی رقم بزند.
طراحی لباسهای ویژه محرم برای این گروه سنی، نیازمند نگاهی خلاقانه، شناخت دقیق از ویژگیهای روانی آنان، توجه به فرهنگ بومی و مذهبی کشور و بهرهگیری از ظرفیتهای هنر طراحی است. بهرهمندی از رنگ، فرم، تصویرسازی و استفاده از متناسب، بدون فاصلهگرفتن از شأن و پیام فرهنگ عاشورا، به شکلگیری تجربهای ماندگار و اثرگذار و معنادار در ذهن کودک ایرانی میانجامد.
از همین منظر، گفتوگو با طراحان و تولیدکنندگان این حوزه، فرصتی برای بررسی ظرفیتهای هنری طراحی لباس آیینی، چالشهای پیش رو و نقش آن در فرهنگسازی برای نسل آینده است. محمدمهدی دافعیان، رشدیافته در هیئت انصارالحسین(ع) اصفهان و مجموعه شهید بهشتی، دارای تحصیلات دانشگاهی در رشته مهندسی نساجی است.
او دغدغههای فرهنگیاش را در حوزه طراحی لباس با رشته تخصصیاش گره زده و با بنیانگذاری «پوشاک هدهد»، به طراحی لباسهای آیینی و متناسب با فرهنگ و بوم کشور برای کودکان و نوجوانان همت گمارده است. با او درباره چندوچون طراحی لباسهای آیینی و محرمی برای کودکان و نوجوانان صحبت کردهایم.
ظاهراً کارتان را از هیئت انصارالحسین(ع) اصفهان شروع کردید. از این آغاز و دغدغهتان در این مسیر بگویید.
بنده بزرگشده مجموعه فرهنگی شهید بهشتی و هیئت انصارالحسین(ع) هستم. از کودکی در این مسیر بودم و در بزرگسالی، در این مجموعه مربیگری میکردم و مباحث تربیتی و فرهنگی برایم خیلی اهمیت داشت.
آنچه در هیئت شاهدش بودم، این بود که لباسهایی که بچهها در ایام عزا و مناسبتها به تن میکردند، مفهوم و معنایی نداشت. والدینی که فرزندانشان را به مجلس عزا میآوردند، به لباسشان بیتوجه بودند و لباسهای متعارف بازار را برایشان تهیه میکردند.
با بررسیها متوجه شدم دلیل این معضل، نبود لباسهای متناسب با فرهنگ دینی و آیینی در بازار است و خانوادهها هم مجبور به تهیه لباسهای ساده و نامتناسب میشوند.
ازآنجاییکه رشته دانشگاهیام مهندسی نساجی بود، سعی کردم این دغدغه فرهنگی را با رشته تخصصیام پیوند بزنم. خروجی این نگاه مجموعه پوشاک کودک و نوجوان هدهد شد. سعی و هدفمان در این مجموعه، تولید لباسهای تربیتمحور در همه رنگهاست. به لطف امام حسین(ع)، بیشترین استقبال از لباسهای محرمی از مجموعه ماست.
هنگام طراحی لباسهای آیینی برای کودکان و نوجوانان، به چه مؤلفههایی توجه میکنید؟
در طراحی این لباسها چند نکته برای ما اهمیت دارد. اول، راحتی و ایمنی لباس است. کودک باید بتواند بهراحتی حرکت کند و لباس برایش ایمن باشد و جلوی فعالیتهای او را نگیرد. کیفیت پارچه و سازگاری با پوست حساس کودک نیز نکته مهمی است. در این راستا، از پنبه استفاده میکنیم.
نکته مهم دیگر حفظ هویت فرهنگی و مذهبی در طراحیهاست. ما میکوشیم طرحهایمان در عین سادگی، ریشه در فرهنگ غنی کشور و فرهنگ عاشورایی داشته باشد و نکات زیباییشناسانه در آن رعایت شود. از طرف دیگر، طرحها باید برای کودکان جذاب و قابل درک باشد.
آیا کودکان و نوجوانان امروز با لباسهای سنتی و رایج محرم ارتباط برقرار میکنند؟
در سالهای اخیر، بخشی از لباسهایی که برای محرم تولید میشد، از لحاظ طراحی بصری و محتوایی تناسبی با فرهنگ عاشورایی نداشت. این مسئله در پوشاک کودکان بیشتر دیده میشد. گاهی روی لباسها تصاویری همچون اسکلت یا نوشتههای نامناسب و لوگوهای خارجی دیده میشد که متناسب با شأن مجلس امام حسین(ع) و فرهنگ غنی ایرانیان نبود.
وقتی مخاطب ما کودکان هستند که قرار است با محبت و معرفت به این فرهنگ غنی رشد یابند و آیندهساز باشند، این مسئله جدیتر میشود. کودک محب امام حسین(ع) شایسته بهترین لباس است که از نظر زیبایی، جذاب و از لحاظ محتوا، باارزش باشد.
امروز نیز خانوادهها به طرحهای روی لباسها خیلی دقت میکنند تا در عین جذابیت بصری، مفهومی را نیز انتقال دهد و در عین حال هویت داشته و در کنار اینها آثار تربیتی روی کودک داشته باشد. ما لباسهای تربیتمحور هم داریم.
لباس باید خوراک تربیتی کودک و نوجوان را بهعنوان یک رسانه تأمین کند. در واقع، لباس میتواند یک رسانه باشد. در همین راستا، باید گفت از پوشاکی که با استفاده از نمادهای عاشورایی و شعارهای الهامبخش و سخنان اهلبیت(ع) طراحی میکنیم، استقبال خوبی میشود.
طراحی لباس محرم برای کودک و نوجوان الزاماً باید محدود به رنگ مشکی باشد؟
نه، لزومی ندارد؛ اما لباس مشکی شأنیت دارد. هم در روایات به پوشیدن لباس مشکی برای عزای سیدالشهدا(ع) تأکید شده و هم در فرهنگمان برای نشان دادن عزاداری از این رنگ استفاده میشود. از این هم که بگذریم، امروز رنگهای تیره جزو رنگهای بسیار مورداستقبال جوانان و نوجوانان است و در عین حال، هیچکس روی این رنگ موضع منفی ندارد.
چگونه میتوان مفاهیم عاشورایی را به زبانی متناسب با دنیای کودکان و نوجوانان ترجمه کرد؟
وقتی میخواهیم مفهومی را بیان کنیم، باید آن را ساده کنیم؛ اما سطحیاش نکنیم. اگر میخواهیم درباره یاری به امام حسین(ع) صحبت کنیم، شعار «سرباز حسین» را بهصورت تایپوگرافی با یک کاراکتر کودکانه روی لباس اجرا میکنیم که هم از لحاظ بصری متناسب با دنیای کودک است و هم مفهوم بزرگی را منتقل میکند.
مفاهیم بسیاری از این دست داریم که میتوان آنها را به شیوههای مختلف روی لباس اجرا کرد؛ همچون شجاعت، وفاداری، ایثار، حقطلبی و مقاومت.
یا گاهی روی لباسها عبارت «امیری حسین و نعم الامیر» را اجرا میکردیم و به کمک تایپوگرافی، از دنیای عاشورا به دنیای کودکان پلی میزدیم. حتی چه اشکالی دارد چهره اشخاص شاخص مقاومت با حالوهوای کودکانه روی لباسها چاپ شود تا بچه با او انس بگیرد؟
لباس چگونه میتواند به ابزاری برای روایت داستانهای عاشورا برای کودکان تبدیل شود؟
لباس یک ابزار غیرمستقیم، اما بسیار مؤثر برای روایت است. گاهی یک تصویر یا نماد و جمله و عبارت کوتاه در لباس میتواند آغازگر گفتوگو در خانه و مدرسه و بین بچهها در هیئت باشد. کودک از خانواده درباره نوشته و طرح روی لباسش میپرسد و همین، باب روایت را برای پدر و مادر باز میکند و بچه بهراحتی با آن مسئله انس میگیرد.
لباس یک رسانه همراه است. کودک با آن به همهجا میرود و درحالیکه مفهوم روی لباس برای او تبیین شده، وقتی آن را به تن دارد معنایش برای او تداعی میشود و در ذهنش جا میگیرد. همین باعث میشود کودک با این مفاهیم ارتباط برقرار کند. لباس میتواند بخشی از یک روایت بزرگتر از عاشورا باشد.
براساس تجربهتان، چه نمادها و مفاهیمی از فرهنگ عاشورا برای مخاطب کودک و نوجوان فهمیدنی و جذابتر است؟
پاسخ به این سؤال نیاز به یک مقدمه دارد که به فضای حاکم بر جامعه در بازه زمانی محرم بازمیگردد. سالهایی که در محرم یک مداحی یا شعر پربازدید میشود، فروش لباسهایی که با آن مفهوم طراحی شده، بهشدت زیاد میشود.
مثلاً یک سال شعر «موندنیترین رفیق من امام حسین» در جامعه پرطرفدار شده بود. این عبارت را روی لباسها اجرا کردیم و فروش خوبی داشت. یک سال هم عبارت «رفیقم حسین» را اجرا کردیم. همه اینها بخشهایی از سرودهایی بود که بچهها با آنها انس خوبی گرفته بودند. اینها حتی شاید طراحی خاصی هم نداشتند، اما بهدلیل پربازدید شدن در جامعه و گیرا شدن عبارت خیلی دیده شدند.
در سال شهادت سردار سلیمانی، از استقامت به عنوان یک مفهوم عاشورایی با تصویر حاج قاسم استقبال خوبی شد. امسال هم پوشاکی با تصویر رهبر شهید و پرچم ایران فروش خوبی داشت. یا در حوزه نوجوان با کاراکتر هدف گرفتن اف35 طرحی داشتیم که خیلی از آن استقبال شد.
بنابراین، شرایط حاکم بر جامعه عامل اصلی جذاب شدن این دست از مفاهیم برای کودک و نوجوان و دیده شدن آن لباس در جامعه است. لباسهایی با اسامی اهلبیت(ع)، بهخصوص قهرمانان کربلا نیز همیشه طرفدار دارند. برای مثال، یک سال شعر «ز کودکی خادم این تبار محترمم» طرفداران زیادی داشت. این شعر را با تصویرسازی روی لباس اجرا کردیم و فروش خوبی داشت.
از اشتباهات رایج در استفاده از نمادها و نوشتههای مذهبی روی پوشاک کودکان و نوجوانان بگویید.
گاهی عبارتهای عاشورایی بهصورت خیلی غیرهنرمندانه و بهدور از زیباییشناسی روی لباس اجرا میشود. مثلاً یک «یا ابا عبدالله الحسین» خیلی بزرگ با فونت خشن مردانه برای لباسهای نوزادان زده میشود. یا طرحهایی که بیش از حد سنگین و شلوغ و پیچیدهاند، یا نمادهای خاصی که خودش روضه بود، مثل تصویر سر امام حسین(ع) را روی لباس میزدند.
مهمترین خلأ موجود در طراحی لباسهای آیینی برای این قشر را در کشور چه میدانید؟
نبود نگاه تخصصی کودکمحور در طراحی لباسهایی آیینی و بیتوجهی به لباسهای تربیتمحور مهمترین مسئله است. بسیاری از لباسهایی که تولید میشود، یا با نگاه بزرگسالانه دیده میشود، یا از لحاظ محتوایی مفاهیم عمیقی ندارند؛ این در حالی است که کودک دنیای خاص خودش را دارد و طراحان لباس کودک باید حداقلهایی از فنون و حرفهها را داشته باشند. مثلاً در حیطه روانشناسی کودک دستی بر آتش داشته باشند، به پارچه و چاپ و دوخت واقف باشند و به فرهنگ غنی دینیمان هم آشنا باشند. حتی نیاز به اشراف نخبگانی هم نیست.
لباس آیینی به طراحی بومی نیاز دارد که متأسفانه روی این حوزه نتوانستهایم متمرکز شویم تا طرحی ماندگار و خلاق و ریشهدار تولید کنیم. اینها به مسائل حاکمیتی بازمیگردد. ما در این حوزه هزینههای بسیاری میکنیم و یکی از چالشهای ما در تولید لباسهای محرم، هزینه زیاد طراحی است. بعضاً این هزینهها باید از جای دیگری پوشش داده شود؛ چون قسمت عمدهای از این مسائل مربوط به فرهنگ است و نیاز به کمکرسانی حاکمیت به بخش خصوصی دارد.
برخی معتقدند لباسهای محرم کودک و نوجوان اغلب تکراری و فاقد خلاقیتاند. آیا این نقد را میپذیرید؟
بله؛ ولی به لطف خدا و امام حسین(ع) در چند سال گذشته شرایط خیلی بهتر شده و سطح طراحی لباسها بهشدت ارتقا یافته است. اقبال مردم هم از لباسهای آیینی زیاد شده است.
با یک بازار بسیار گسترده در حوزه لباسهای آیینی کودک و نوجوان مواجهیم که تولیدکنندگان زیادی نیاز دارد؛ اما چون برخی از تولیدکنندگان سنتی و قدیمی هستند و در این حوزه خود را بهروز نکردهاند، هنوز بخش عمدهای از بازار، متناسب با فکر و رویه این تولیدکنندگان پیش میرود. اما تولیدکنندگان جوان که در سالهای اخیر با نگاه تربیتی وارد این حوزه شدهاند، محصولات وزینی تولید کردهاند.
آیا تاکنون بازخوردی از خانوادهها یا کودکان دریافت کردهاید که نشان دهد یک طراحی خاص اثر فرهنگی یا آموزشی داشته است؟
بله. بازخوردهای مثبت بسیاری گرفتهایم. از لحاظ مفاهیم و کیفیت و داستانهایی که روی لباسها طراحی میشود، ابراز رضایت و قدردانی میکنند. خیلیها میگویند همین عبارات ساده روی لباسها باب گفتوگو را باز میکند تا درباره اهداف و مرام امام حسین(ع) و مفاهیم عاشورا با فرزندشان صحبت کنند و اهداف تربیتیشان را پیش ببرند. همین مفاهیم روی لباسها باعث پرسش و کنجکاوی کودکان میشود و خوراک تربیت فرهنگی را برایشان شکل میدهد.
سهم خانوادهها در انتخاب لباسهای آیینی برای فرزندانشان را چگونه ارزیابی میکنید؟
این مسئله مهمی است؛ چون خانوادهها سطحهای مختلفی دارند. خانواده باید هدایتگر سلیقه فرهنگی کودک باشد. درصورتیکه کودک خودش بخواهد لباسهای دیگری را انتخاب کنند، خانواده باید بتواند سلیقهاش را هدایت کند.
از طرف دیگر، بر این نکته واقفیم که در این سنین غالباً خانوادهها برای کودک لباس انتخاب میکنند؛ یا بهصورت مستقیم یا با راهنمایی. خانوادههایی که از لحاظ فرهنگی توجیهاند و به نکات تربیتی توجه میکنند، به انتخاب لباس اهمیت میدهند؛ ولی متأسفانه خانوادههایی هم هستند که وقعی به این موضوع نمینهند و بهدلیل مسائل مالی یا نگاههای سکولاری، به این مسائل بیتوجهی میکنند و احترام به عزای امام حسین(ع) را صرفاً با یک لباس مشکی ساده مرتفع میکنند و به مباحث فرهنگی اهمیت نمیدهند.
در یک جمله، مأموریت طراحی لباس آیینی برای کودکان و نوجوانان چیست؟
مأموریت ما در این حوزه، پیوند دادن زیبایی و هویت با مفاهیم عاشورایی ماندگار و معنادار و پل زدن آن به دنیای کودک و نوجوان است.