به گزارش اصفهان زیبا؛ خسارت جزئی به 11 هزار خانه در شهر اصفهان از ثمرات جنگ رمضان در اصفهان بوده است که شهرداری اصفهان در کنار خدماتی که برای مدیریت بحران در زمان جنگ انجام داده، بازسازی این حجم از ویرانی را نیز برعهده دارد. علی قاسم زاده، شهردار اصفهان در گفتوگوی اختصاصی با «هممحله» از روند رسیدگی به این خسارتها، عملکرد شهرداری در جنگ و تشکیل صندوق ودیعه مسکن آسیبدیدگان میگوید:
چندی پیش در مصاحبهای از تشکیل یک صندوق برای تأمین ودیعه مسکن آسیبدیدگان جنگ خبر دادید؛ صندوقی مشترک با مشارکت فولاد مبارکه، پالایشگاه، اتاق بازرگانی و شهرداری که هر کدام قرار بود ۲۰۰ میلیارد تومان به آن اختصاص دهند. سرنوشت این صندوق به کجا رسید؟
بله؛ قرار بود با مشارکت شهرداری، پالایشگاه، فولاد مبارکه و اتاق بازرگانی صندوقی مشترک تشکیل شود و هر یک از این مجموعهها ۲۰۰ میلیارد تومان بهصورت امانی به صندوق اختصاص بدهند. هدف این بود که خانوادههایی که منازلشان آسیب دیده و مرمتشان زمانبر است و امکان اسکان کوتاهمدت در هتل را ندارند، بتوانند برای مدت شش ماه تا دو سال در واحدهای استیجاری مستقر شوند و ما بتوانیم با 600میلیارد امانی منزل برای اسکان این افراد رهن کنیم تا بازسازی منازلشان به پایان برسد. پالایشگاه تاکنون به تعهد خود عمل کرده است؛ اما فولاد مبارکه و اتاق بازرگانی هنوز به تعهد خود عمل نکردند؛ هرچند اعلام کردهاند که در این زمینه همکاری خواهند کرد. ما همچنان منتظر تحقق این تعهدات هستیم تا بتوانیم بخشی از دغدغههای مردم را برطرف کنیم. قرار شد این مبلغ بهصورت یکجا و فوری و به مدت یک سال به صندوق واریز شود؛ چون باید بهفوریت این کار انجام شود. قرار بود طی یک سال، از یکسو ما بازسازی خانههای تخریبشده را با سرعت پیش ببریم و از سوی دیگر، خانوادهها در این واحدهای استیجاری مستقر شوند. هر زمان که یک واحد مسکونی آماده بهرهبرداری شود، خانواده به منزل خود بازمیگردد و منابع آزادشده نیز به صندوق بازخواهد گشت تا برای سایر متقاضیان استفاده شود.
وضعیت بازسازی واحدهایی که بهطورکامل تخریب شدهاند چگونه است؟ بهویژه در مواردی که صاحبان ملک فوت کردهاند، چه روندی پیشبینی شده است؟
پس از پایان جنگ و آغاز دوره آتشبس موقت، آمار اولیه ما حدود ششهزار واحد آسیبدیده بود؛ اما بر اساس آخرین آمار، تعداد واحدهای آسیبدیده به حدود ۱۱هزار و ۵۸۰ واحد رسیده است. بخشی از این افزایش به دلیل بازگشت افرادی بود که در زمان جنگ در اصفهان حضور نداشتند و پس از بازگشت متوجه خسارت وارده به منازل خود شدند. آسیبها را در سه دسته تقسیم کردهایم: آسیب جزئی، آسیب اساسی و تخریب کامل. حدود ۹۰درصد خسارتها در دسته آسیبهای جزئی قرار میگیرند؛ مواردی مانند شیشه، در، پنجره، کناف و موارد مشابه. برنامه ما این بود که این بخش را در سریعترین زمان ممکن به پایان برسانیم و اکنون بخش عمدهای از آن و بیش از 80درصد آن انجام شده است. در حوزه آسیبهای اساسی نیز عملیات بازسازی آغاز شده. این دسته شامل ساختمانهایی است که خسارت زیادی دیدهاند؛ اما سازه اصلی آنها قابلیت احیا و بازگشت را دارد.
درباره واحدهای کاملاً تخریبشده، حدود 70 واحد شناسایی شده است. این پروندهها به حوزه شهرسازی ارجاع شدهاند تا ضمن بررسی وضعیت ملک، با مالکان جلسات مشترک برگزار شود و درباره نحوه جبران خسارت تصمیمگیری شود. در برخی موارد، تمامی اعضای خانواده شهید شدهاند و مسائل حقوقی مربوط به انحصار وراثت وجود دارد. در این موارد باید تا تعیین تکلیف قانونی منتظر بمانیم. برای سایر مالکان، چند گزینه پیشبینی شده است: نخست اینکه ارزش ملک پیش از تخریب توسط کارشناسان تعیین شود و معادل آن، واحد یا واحدهای مسکونی مناسب در اختیار مالک قرار گیرد. گزینه دوم این است که مالک تمایل داشته باشد در همان محل قبلی ساختوساز انجام شود. طبق تکلیف قانونی، ما موظفیم خسارتها را حداقل در سطح قبل از تخریب جبران کنیم. در برخی موارد نیز امکان افزایش تراکم ساختمانی وجود دارد تا بخشی از هزینههای جبران خسارت از این طریق تأمین شود. اگر این راهکار کافی نباشد و مازاد تراکم هم برای جبران خسارت کافی نباشد، مابقی را ما کمک میکنیم؛ البته دولت و استانداری نیز وعدههایی برای جبران مابهالتفاوت دادهاند. پیام ما به مردم این است که نگران نباشند؛ در درون مجموعه حاکمیت برای حل این مشکلات راهکارهای لازم پیشبینی شده و تلاش میکنیم این فرآیند با سرعت انجام شود. خانوادههایی که تصمیم خود را گرفتهاند، عملیات مرمت یا بازسازی واحدهایشان آغاز شده است و درباره سایر موارد نیز انتخاب نهایی با خود مالکان خواهد بود؛ چه دریافت ملک معوض، چه بازسازی در همان محل و چه استفاده از ظرفیت تراکم مازاد.
برآورد شما از هزینه بازسازی و جبران خسارتها چقدر است؟
تاکنون برآورد اولیه ما حدود ۱۰ همت بوده است. این رقم شامل خسارتهای جزئی، اساسی و تخریب کامل واحدها میشود؛ البته باید توجه داشت که این هزینهها در مأموریتها و بودجههای عادی شهرداری پیشبینی نشده بود.
آیا برای مرمت آثار تاریخی شهر و بهویژه آثار زیر نظر شهرداری هم اقدامی انجام شده است؟
بر اساس ابلاغ وزارت کشور و مصوبه هیئت دولت، مسئولیت شهرداری عمدتاً مربوط به اماکن مسکونی و تجاری متعلق به مردم است. درباره اماکن دولتی و عمومی، مسئولیت مستقیمی به شهرداری واگذار نشده است. با این حال، با توجه به تعهد و مسئولیتی که نسبت به شهر داریم، آمادگی همکاری در این حوزهها نیز وجود دارد. سازمان بهسازی و نوسازی شهرداری سالهاست که در حوزه مرمت و بازسازی فعالیت میکند و تجربه لازم را در اختیار دارد. اگر در برخی بناهای تاریخی یا فضاهای عمومی آسیبدیده دستگاههای متولی مانند میراث فرهنگی اعلام کنند که امکان اقدام فوری ندارند، ما آمادگی داریم در این زمینه نیز وارد عمل شویم.
با توجه به تجربه جنگ اخیر، آیا برنامهای برای مدیریت بحرانهای احتمالی آینده و اسکان اضطراری شهروندان تدوین شده است؟
بله؛ برای شرایط اضطراری سناریوهای مختلفی طراحی شده است. اگر بخشی از شهر درگیر جنگ یا بحران شود و نیاز به جابهجایی گسترده جمعیت وجود داشته باشد، اردوگاههای موقت در چند نقطه شهر پیشبینی شدهاند. از جمله این مکانها میتوان به باغ ابریشم، باغ فدک و باغ تندرستی اشاره کرد. این فضاها بهگونهای پیشبینی شدهاند که در صورت نیاز بتوان با استفاده از کانکس، چادر و تجهیزات امدادی، اسکان موقت شهروندان را در کوتاهترین زمان ممکن فراهم کرد؛ برای مثال، اگر حادثهای در یکی از مراکز حساس رخ دهد و ضرورت تخلیه شعاع مشخصی از شهر وجود داشته باشد، مسیرهای تخلیه، محلهای استقرار و فرآیند انتقال جمعیت از قبل طراحی و پیشبینی شده است. تمام این پروتکلها آماده هستند و تنها در صورت وقوع شرایط اضطراری فعال خواهند شد؛ البته امیدواریم هیچگاه به اجرای این برنامهها نیازی پیدا نکنیم.
اولویت بعدی ما اسکان خانوادههایی است که منازل آنها آسیب دیده یا در معرض آسیب قرار گرفته است. در جنگ اخیر نیز در برخی مناطق که بهطور مکرر هدف حملات قرار میگرفتند، ناچار بودیم برخی واحدهای مسکونی اطراف نقاط حساس را تخلیه کنیم. برای این منظور ظرفیت هتلها پیشبینی شده است. علاوه بر آن، پس از اعلام نیاز، بسیاری از شهروندان نیز در پویش «نذر خدمت» داوطلبانه آمادگی خود را برای دراختیارگذاشتن واحدهای مسکونی اعلام کردند که در حدود ۲۰۰ واحد مسکونی از سوی مردم معرفی شد. تجربه مدیریت اسکان در جنگ چهلروزه را نیز در اختیار داریم و در صورت نیاز میتوانیم در مدت کوتاهی ظرفیت هتلها و سایر مراکز اقامتی را دوباره فعال کنیم؛ همچنین برای اسکان میانمدت، یعنی بازه زمانی شش ماه تا دو سال تا پایان بازسازی منازل، برنامهریزیهای لازم انجام شده است.
برخی شهروندان معتقدند اصفهان پناهگاههای مشخص و شناختهشدهای ندارد. در این زمینه چه اقدامهایی انجام شده است؟
در برخی نقاط شهر فضاهایی برای پناهگیری اضطراری پیشبینی شده است؛ از جمله ایستگاههای مترو و برخی اماکن عمومی که از نظر فنی ظرفیت ایجاد ایمنی نسبی برای شهروندان را دارند؛ البته باید توجه داشت که ماهیت جنگهای امروز با گذشته متفاوت است. تاکنون شرایطی پیش نیامده که شهر وارد وضعیت بحران گسترده و حملات فراگیر شود؛ بهگونهای که نیاز به استفاده عمومی از پناهگاهها به وجود آید. در دوران جنگ تحمیلی، وضعیت قرمز از طریق رادیو اعلام میشد و مردم با شنیدن هشدارها به پناهگاهها مراجعه میکردند؛ اما در شرایط فعلی هنوز به آن مرحله نرسیدهایم.
آیا در زمینه مدیریت بحران و خدمات شهری پس از این اتفاقات، تغییرات ساختاری نیز انجام شده است؟
بله؛ خوشبختانه پیش از وقوع این حوادث، سرمایهگذاری مناسبی در حوزه مدیریت بحران انجام شده بود. جایگاه این مجموعه که قبلاً زیر نظر معاونت خدمات شهری بود ارتقا پیدا کرد و اکنون زیر نظر شهردار قرار دارد؛ همچنین ساختار آن تقویت شد، نیروهای موردنیاز جذب شدند و زیرساختهای لازم نیز آماده شد. واقعیت این است که در زمان بحران، عملکرد این مجموعه نقش بسیار مهمی ایفا کرد. شاید بسیاری از شهروندان از حجم فعالیتهایی که در ساعات اولیه پس از هر حادثه انجام میشد اطلاع نداشته باشند.
عملکرد شهرداری را در جنگ چطور ارزیابی میکنید و ارگانهای مختلف در لحظات پس از وقوع حملات چه وظایفی بر عهده داشت؟
معتقدم همکاران ما در شهرداری بسیار عالی عمل کردند. بلافاصله پس از هر حادثه، نیروهای آتشنشانی برای اطفای حریق، کنترل صحنه و ایمنسازی منطقه وارد عمل میشدند. همزمان نیروهای ترافیکی و خدمات شهری مسیرها را مدیریت میکردند و از حضور افراد غیرمرتبط در محدوده حادثه جلوگیری میشد. پس از آن، نیروهای حوزه پسماند و خدمات شهری عملیات جمعآوری نخالهها، پاکسازی محیط و بازگرداندن شرایط عادی به شهر را آغاز میکردند. در مرحله بعد نیز نیروهای فرهنگی، اجتماعی و مددکاران وارد میدان میشدند تا به خانوادههای آسیبدیده خدمات لازم را ارائه دهند. به اعتقاد من، عملکرد مجموعه شهرداری در این بخش بسیار قابلقبول و مؤثر بود.
در خصوص واگذاری مسئولیت بازسازی واحدهای آسیبدیده به شهرداری چه نظری دارید؟ آیا این کار، بار مضاعفی بر دوش شهرداری نبود؟
وقتی دولت این امر را ابلاغ کرد من شخصاً خوشحال شدم؛ چون کار بازسازی بلاتکلیف بود. در جنگ ۱۲روزه، بخش مهمی از بازسازیها در تهران انجام شده بود. پس از آن، دولت تصمیم گرفت این مسئولیت را برای سایر کلانشهرها نیز به شهرداریها واگذار کند و این موضوع بهصورت رسمی ابلاغ شد؛ البته پیش از ابلاغ رسمی نیز ما جلسههای متعددی با دستگاههای مختلف برگزار کرده بودیم. بارها این پرسش را مطرح میکردیم که خانوادههای آسیبدیده کجا باید اسکان داده شوند و چه نهادی مسئولیت مستقیم این موضوع را بر عهده دارد. در آن مقطع، پاسخها عمدتاً به انتظار برای ابلاغهای رسمی موکول میشد. حتی پیش از صدور مصوبه نیز صورتجلساتی تنظیم کرده بودیم تا در صورت نیاز بتوانیم وارد عمل شویم و بخشی از مشکلات مردم را برطرف کنیم.
این مسئولیت چه میزان فشار مالی به شهرداری وارد کرده است؟
طبیعتاً چنین مأموریتی هزینههای سنگینی دارد و در بودجه سالانه شهرداری نیز پیشبینی نشده بود؛ اما وقتی دولت این مسئولیت را واگذار کرد، ما آن را بهعنوان یک فرصت خدمت تلقی کردیم. ممکن است برای تأمین منابع لازم، ناچار شویم اجرای برخی پروژههای عمرانی را به تعویق بیندازیم یا اولویتهای بودجهای را تغییر دهیم؛ اما واقعیت این است که بازگشت هرچه سریعتر خانوادهها به خانههایشان، ارزش بسیار بیشتری از اجرای چند پروژه عمرانی دارد. اگر قرار باشد با جابهجایی منابع، یک خانواده حتی یک روز زودتر به زندگی عادی خود بازگردد، به نظر من این اقدام کاملاً ارزشمند است.
با وجود همه دشواریها، ارزیابی شما از این تجربه چیست؟
من این مسئولیت را بیش از آنکه یک بار اجرایی بدانم، یک توفیق الهی میدانم. در شرایطی که مردم با مشکلات و نگرانیهای فراوانی روبهرو بودند، فرصت پیدا کردیم بخشی از آلام آنها را کاهش دهیم و در کنارشان باشیم. خدمت به مردم، رفع دغدغهها و کمک به بازگشت آرامش به خانوادهها، ارزشمندترین بخش این مسئولیت بود. در نهایت، هر اقدامی که بتواند بخشی از رنج انسانها را کاهش دهد، برای ما افتخار و توفیق محسوب میشود.
آیا در حال حاضر هنگام ورود تهدیدات هوایی به کشور یا استان، سازوکار هشداردهی وجود دارد؟ امکان فعالشدن آژیر وضعیت قرمز برای مردم وجود ندارد؟
در خصوص سیستم هشدار باید بگویم بله. از زمانی که جنگندهها، پهپادها یا موشکها وارد حریم کشور میشوند، اطلاعات لازم در اختیار نهادهای مسئول قرار میگیرد. ستاد مدیریت بحران نیز متناسب با سطح تهدید، هشدارهای لازم را صادر میکند. وقتی تهدید وارد استان یا شهر میشود، اطلاعات دقیقتری در اختیار دستگاههای مسئول قرار میگیرد و در صورت لزوم، محدودههای در معرض خطر تخلیه میشوند. وظیفه ما نیز اجرای همین پروتکلها و حفاظت از شهروندان است؛ البته تاکنون ضرورتی برای اعلام عمومی وضعیت قرمز در سطح شهر تشخیص داده نشده است. به نظر میرسد یکی از دلایل این موضوع، جلوگیری از افزایش اضطراب و نگرانی عمومی باشد. اعلام وضعیت قرمز سراسری میتواند فشار روانی زیادی بر جامعه وارد کند و به همین دلیل درباره آن با احتیاط تصمیمگیری میشود.
بهعنوان آخرین سؤال، یکی از مباحثی که پس از جنگ مطرح شد، استقرار برخی مراکز و کاربریهای حساس در مناطق مسکونی است. آیا برای این موضوع تصمیمی گرفته شده است؟
یکی از تجربههای مهم این دوره، ضرورت بازنگری در استقرار برخی مراکز حساس در بافتهای مسکونی بود. بخشی از این مراکز به دلیل ماهیت خدماتی و اجتماعی خود ناگزیر در سطح شهر مستقر هستند؛ برای مثال، کلانتریها و برخی مراکز انتظامی و خدماتی باید در دسترس مردم باشند و امکان انتقال آنها به خارج از شهر وجود ندارد؛ اما درباره برخی کاربریهای دیگر، این جمعبندی در جلسات کارشناسی شکل گرفته است که در فرآیند بازسازی و توسعههای آینده، حتیالامکان از استقرار آنها در مجاورت مناطق پرتراکم مسکونی پرهیز شود. در جنگ اخیر شاهد بودیم که برخی اهداف صرفاً با هدف ایجاد جنگ روانی موردحمله قرار گرفتند. برای نمونه، حمله به مدرسه یا مراکزی که ارتباط مستقیمی با اهداف نظامی نداشتند، بیشتر با هدف تأثیرگذاری بر روحیه عمومی جامعه انجام میشد. این موضوع ضرورت بازنگری در برخی جانماییها را دوچندان کرده است.