به گزارش اصفهان زیبا؛ حمام شیخبهایی این روزها در وضعیت بحرانی بهسر میبرد و داخل آن محل انباشت زباله شده است! اگر رسیدگی، مرمت و بازسازی فوری انجام نشود، ممکن است این اثر تاریخی دچار تخریب یا آسیبهای جبرانناپذیر شود.
هنگامی که از تاریخ معماری و شهرسازی دوران صفوی سخن به میان میآید، نام «شیخبهایی»، نهتنها در کسوت یک عالم و حکیم، بلکه در قالب یک پدیده در تاریخ علم و هنر ایران میدرخشد. او مردی بود که در تلاقی میان حکمت، ریاضیات، نجوم و مهندسی ایستاده بود. شیخبهایی، در پوشش یک حکیم، جهان را از منظر معنا میشناخت و در قامت یک مهندس، این مفهوم را به ماده و سنگ منتقل میکرد.
او متولد بعلبک لبنان بود؛ اما روحش در اصفهان جان گرفت و شهر را به گونهای بازطراحی کرد که هر گوشه از آن، گواهی بر تسلط او بر علوم هندسه و ریاضیات شد. نبوغ او در این بود که میدانست معماری، صرفا هنر چیدن آجرها روی هم نیست؛ بلکه کاربرد عملی ریاضیات در محیط است.
تسلط و تخصص شیخبهایی در ریاضیات، باعث شد که دنیا او را بهعنوان یک معمار و مهندس نامی بشناسد. نگاهی به آثار او نشان میدهد که چگونه این دانشمند دانش ریاضی را برای حل چالشهای محیطی به کار گرفته است. در میان آثار بهجامانده از این دانشمند سرشناس، متأسفانه «حمام شیخبهایی» در وضعیت نامساعدی به سر میبرد که تداوم این بیتوجهی، این میراث تاریخی را در معرض تخریب و حوادث غیرقابلجبران قرار میدهد.
وضعیت کنونی حمام شیخبهایی نامساعد و نیازمند مرمت فوری است
در خیابان عبدالرزاق و در جنوب مسجدجامع عتیق اصفهان، بنای تاریخی و ارزشمند «حمام شیخبهایی» گواهی بر نبوغ بیبدیل این دانشمند در قرن یازدهم هجری است.
این اثر را که متعلق به دوران صفوی است، میتوان یکی از پیچیدهترین شاهکارهای مهندسی کاربردی در جهان دانست؛ اما متأسفانه این بنای تاریخی این روزها در وضعیت بحرانی قرارگرفته است؛ به شکلی که داخل آن، محل انباشت زباله شده و اگر رسیدگی، مرمت و بازسازی اصولی و فوری انجام نشود، ممکن است دچار فرسایش و تخریب شود.
متولی حمام شیخبهایی اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اصفهان است. این بنا توسط این اداره از وارثان آن خریداریشده و به گفته روحالله سیدالعسگری، معاون اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اصفهان، قرار است این حمام از طرف صندوق احیا و بهرهبرداری از اماکن تاریخی و فرهنگی، به سرمایهگذار خصوصی واگذار شود تا متناسب با جایگاهی که دارد، برای آن یک کاربری تعریف شود.
۳۰میلیارد تومان برای مرمت
حمام شیخبهایی نیاز است
مدتی پیش، معاون اداره میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی اصفهان وضعیت مرمت این بنای ارزشمند را چنین عنوان کرد: جدارهها و کف این حمام کار دارد. قسمتهایی از جدارههای این حمام را کاشی کردهاند؛ اما آنهم بهصورت نیمهکاره رها شده است.
او ادامه داد: یکی از مشکلات، پوشش سقف بوده که با آجرفرشی که انجام شده از نشت نم و رطوبت به بدنه جلوگیری شده است.
برای پیگیری و آگاهی بیشتر از برنامه کنونی اداره میراثفرهنگی اصفهان در خصوص وضعیت نگرانکننده این حمام تاریخی، خبرنگار «اصفهانزیبا »بارها با معاونان اداره و مسئولان مربوط در اداره میراث تماس گرفت؛ اما متأسفانه از سوی آنها هیچ پاسخی دریافت نکرد.
حمام شیخبهایی
شاهکاری در مهندسی جهان
آنچه این اثر را از سایر حمامهای دوره صفوی متمایز میکند، سیستم گرمایشی شگرف و اسرارآمیز آن است. در روایات تاریخی آمده است که این حمام بدون نیاز به سوختهای رایج، گرم میشد. شگفتانگیزترین بخش این روایت، اشاره به شمع است. گفته میشود تا اواسط دوره پهلوی، آب دیگهای این حمام تنها با شعله یک شمع به جوش میآمد. این روایت، اگرچه در نگاه اول تخیلی بهنظر میرسد، درواقع اشارهای است به بهرهگیری فوقالعاده از قوانین ترمودینامیک و انتقال حرارت در این بنا.
اما از منظر تحلیل فنی و مستندات مهندسی، این شاهکار حاصل یک سیستم پیچیده مدیریت انرژی است. شیخبهایی با درکی عمیق از مکانیسمهای محیطی، سیستم گرمایشی حمام را به منابع انرژی مجاور پیوند زده بود. او با طراحی شبکهای از لولههای سفالینه، گازهای متان و اکسید گوگرد حاصل از فاضلاب مسجدجامع و همچنین روغنهای بهجامانده از عصارخانه مجاور را بهعنوان سوخت در سیستم گرمایشی بهکار میگرفت.
درواقع، آن شمع تنها جرقهای برای فعالکردن یک سامانه عظیم انتقال حرارت بود که با بهرهگیری از گازهای طبیعی و پسماندهای ارگانیک، دمای بنا را در سطحی بهینه حفظ میکرد. این رویکرد، نشاندهنده دیدگاهی پیشرو درزمینه بهینهسازی انرژی و مدیریت منابع است که قرنها پیش از ظهور مفاهیم مدرن زیستمحیطی، در این بنا پیاده شده بود.
این سازه جامع که از بخشهای مختلف چون حمام بزرگ، حمام کوچک و چهار حوض تشکیل شده، امروز نهتنها یک اثر معماری، بلکه یک سند تاریخی از تلاقی علم شیمی، فیزیک و مهندسی عمران است که در آن زمان در خدمت رفاه انسان قرار گرفته بود.
ساعت آفتابی مسجدجامع عباسی؛ تلاقی نجوم و هندسه
نبوغ شیخبهایی تنها در ساخت بناها نبود؛ بلکه در توانایی او در پیونددادن علوم سخت با نیازهای انسانی و معنوی تجلی مییافت. گواه این مدعا را میتوان در مسجدجامع عباسی اصفهان جستوجو کرد. او در این مکان، تنها به خلق زیباییهای بصری و تزیینات معماری بسنده نکرد؛ بلکه با طراحی هوشمندانه «ساعت آفتابی» در صحن مسجد، نجوم و ریاضیات را به خدمت عبادت درآورد.
این اثر، صرفا یک ابزار برای نمایش زمان نیست، بلکه گواه ملموسی بر تسلط مطلق او بر محاسبات پیچیده زاویه خورشید و گردش زمین است؛ تا به این ترتیب، زمان دقیق نمازها با دقت ریاضی تعیین شود که در آن دوران، پیشرفتی بیبدیل در علم زمانسنجی محسوب میشد.
مهندسی نظامی در حصار نجفاشرف
سعهصدر علمی شیخبهایی در تمامی زمینهها جاری بود. در حصار نجف اشرف، ما با تجلی مهندسی نظامی او روبهرو هستیم؛ جایی که امنیت و استواری سازه، حاصل محاسبات دقیق او درزمینه مکانیک خاک و استقامت مواد بود؛ درواقع، شیخبهایی توانست سازهای خلق کند که در برابر عوامل محیطی و تهدیدهای نظامی، تابآوری حداکثری داشته باشد.
مهندسیِ حیات؛ مدیریت استراتژیک منابع آب زایندهرود
علاوهبراین، شیخبهایی توانست پیچیدهترین نیازهای زیستمحیطی شهر اصفهان را با زبان ریاضی حل کند. یکی از درخشانترین شاهکارهای او، طراحی سیستم تقسیم آب زایندهرود است. در دورانی که دسترسی به آب، تعیینکننده بقای شهر و کشاورزان بود، این دانشمند با استفاده از محاسبههای دقیق هیدرولیکی، سیستمی را پیریزی کرد که عدالت را در توزیع منابع جاری میساخت.
این اقدام او صرفا یک پروژه عمرانی نبود؛ بلکه یک مدیریت استراتژیک بود که همزمان دو هدف حیاتی را دنبال میکرد: از یکسو، کشاورزی را از خشکسالی و بیعدالتی در توزیع آب نجات میداد و از سوی دیگر، توازن اکولوژیک شهر را حفظ میکرد. این اثر گواهی است بر این حقیقت که شیخبهایی، علم را در خدمت رفاه اجتماعی و پایداری محیطزیست
به کار گرفته بود.
بیراه نیست اگر بگوییم هر یک از آثار شیخبهایی، فراتر از یک بنای معماری، یک شاهکار مهندسی است که تا به امروز محققان و معماران جهان را به حیرت واداشته است. آثار او، در حقیقت کاربرد عملی ریاضیات در دنیای واقعی است.
مسجد چهارباغ؛ چالش ژئوتکنیک و استقامت در برابر طبیعت
ساخت این مسجد روی لجنزارها و زمینهای باتلاقی اصفهان، در زمان خود یکی از دشوارترین و مخاطرهبارترین چالشهای مهندسی بهشمار میرفت. شیخبهایی با بهکارگیری تکنیکهای پیشرفته در پیریزی و تثبیت خاک، بنایی خلق کرد که روی زمینی ناپایدار، استواری و شکوه ابدی یافت. این دستاورد، گواه تسلط مطلق او بر مفاهیمی است که امروز با عنوان ژئوتکنیک شناخته میشوند؛ آنهم در قرنهایی پیش از آنکه این علم بهصورت آکادمیک تدوین شود.
منار جنبان؛ تلاقی فیزیک، ارتعاش و معماری
این اثر، نقطه تلاقی خیرهکننده فیزیک و معماری است. لرزش منار، صرفا یک اتفاق نیست؛ بلکه نتیجه درک عمیق او از ارتعاشهای سازه و مفهوم مرکز ثقل است. منار جنبان تا امروز بهعنوان یک معمای مهندسی در جهان شناخته میشود و به ما نشان میدهد که شیخبهایی تا چه اندازه با قوانین طبیعت در تعامل بود و چگونه توانست مفاهیم انتزاعی فیزیک را در قالب آجرهای یک مناره به نمایش بگذارد.
اما چرا حفظ حمام شیخبهایی یک ضرورت ملی است؟
وقتی با حمام شیخبهایی روبهرو میشویم، با یک بنای قدیمی مواجه نیستیم؛ ما با امضای فکری یکی از بزرگترین دانشمندان تاریخ ایران روبهرو هستیم. تخریب یا فرسودگی این بنا، به معنای ازدسترفتنِ بخشی از حافظه علمی ایران است. هر تَرَک در دیوارهای این حمام، در واقع زخمی است بر پیکرِ دانش ریاضی و معماری دوران صفوی.
متأسفانه تا زمان انتشار این گزارش، مسئولان میراثفرهنگی اصفهان از هرگونه پاسخ درباره وضعیت بحرانی این بنا سرباز زدهاند. مجموعه «اصفهانزیبا» آمادگی خود را برای دریافت هرگونه اطلاعات تکمیلی در خصوص وضعیت این اثر تاریخی ارزشمند اعلام میکند.