به گزارش اصفهان زیبا؛ دوبله در ایران سالهاست با نام تهران و استودیوهای پایتخت گره خورده است؛ تمرکزی که سهم بسیاری از استعدادهای شهرستانی را از بازار حرفهای این حوزه محدود کرده و در مواردی حتی باعث شده بخشی از تولیدات انجامشده در شهرهای دیگر، کمتر دیده و شناخته شوند. در اصفهان نیز با وجود سابقه و ظرفیت قابل توجه در حوزه صدا و گویندگی، دوبله نتوانسته بود به یک جریان مستقل و پایدار تبدیل شود.
سیاوش شفیعی، گوینده، صداپیشه و مدیر گروه دوبلاژ «سکو»، از جمله افرادی است که تلاش کرده این مسیر را تغییر دهد. او حدود هفتاد گوینده را در اصفهان گرد هم آورده که بیشترشان از هنرجویان او بودهاند؛ افرادی که از نقطه صفر برای دوبله آموزش دیده و در پروژههای این گروه به کار گرفته شدهاند.
شفیعی در کنار آموزش و تربیت گویندگان، تلاش کرده است تجربهای متفاوت از فعالیت حرفهای در حوزه دوبله را در اصفهان شکل دهد؛ تجربهای که در آن، نیروهای بومی در فرایندهای مختلف تولید حضور داشته باشند و امکان عرضه آثار برای مخاطب اصفهانی فراهم شود. گروه دوبلاژ «سکو» نیز در همین مسیر شکل گرفته و فعالیت خود را دنبال میکند.
در ادامه، گفتوگوی «اصفهان زیبا» را با سیاوش شفیعی، مدیر گروه دوبلاژ «سکو»، درباره شکلگیری این گروه، ظرفیتهای دوبله در اصفهان، بومیسازی، جایگاه لهجه اصفهانی، آموزش و مشکلات اقتصادی این حوزه میخوانید.
از چه زمانی به این نتیجه رسیدید که دوبله اصفهان باید مسیر مستقلی برای خودش داشته باشد؟ آیا این تصمیم بیشتر از یک خلأ شکل گرفت یا از ظرفیتهایی که در اصفهان میدیدید؟
هر دو دلیل باعث شد. خلأ این بود که همه استانها به تهران وابسته بودند و قیمتها آنجا تعیین میشد، هزینههای سنگین استودیو را نمیتوانستیم تأمین کنیم، دستمزدها تأخیر زیادی داشت و گاهی باید تا شش ماه برای دریافت آن صبر میکردیم. این وابستگیها باعث شد به فکر مسیر مستقل بیفتیم.
از طرفی، خیلی از آثاری که در تلویزیون یا ویدئو پخش میشود، در اصفهان دوبله میشد؛ اما خیلیها این نکته را نمیدانستند. حتی اجازه داده نمیشد اسم گروه دوبله یا مدیر دوبلاژ ابتدای یک فیلم سینمایی بیاید.
نکته دیگر، ظرفیت اصفهان است؛ اصفهان استعدادهای درخشان و صداهای خوب و مردم خوشذوقی دارد. اینجا بازار بکری دارد که اگر شناسایی و کشف استعداد شوند، میتوانیم متناسب با فرهنگ اصفهان، نیروهای متخصص پرورش دهیم. من معتقدم صداهای جدید، به نوعی بهروزرسانی برای ساختار دوبله است؛ درحالیکه شنیدن مداوم یک صدا در طول ۳۰ سال، مخاطب را خسته میکند؛ هرچند بسیاری مخالف این نظر هستند.
گروه شما زیرمجموعه صداوسیمای اصفهان است یا به شکل مستقل فعالیت میکند؟ اساساً این استقلال برای شما چه اهمیتی دارد؟
نه، مستقل هستیم. کار ما هیچ ارتباطی به تلویزیون یا رادیوی اصفهان ندارد. تقریباً بیشتر استودیوهای دوبلاژ بهطور مستقل عمل میکنند. البته صداوسیمای تهران واحد دوبلاژ مستقل دارد و بهندرت اجازه میدهند کاری از آنجا خارج شود. در اصفهان واحد دوبلاژ نداریم؛ علیرغم اینکه ایدهاش بارها به سازمان داده شده، متأسفانه آنطور که باید مورد استقبال قرار نگرفته و این موضوع رها شده است. استودیوی ما کاملاً مستقل عمل میکند. مجوزها از طرف اداره ارشاد صادر میشود و فعالیت بهصورت مستقل ادامه دارد.
آیا شهرهای دیگر هم تجربه فعالیت مستقل در حوزه دوبله را دارند؟ و چه چیزی باعث شده بعضی از این گروهها نتوانند مانند شما رشد کنند؟
بله. از شهرهای شمالی کشور و شیراز باخبرم؛ اما آنها هم درگیر مسائلی مشابه مسائل ما هستند. اگر خودم از طریق گویندگی رادیو و اجرای تلویزیون و تهیهکنندگی ارتباطاتم با تهران محکم نبود، شاید نمیتوانستم در اصفهان دو استودیوی موفق با سفارش مرتب کار داشته باشم؛ اما بسیاری از واحدهای دوبله در دیگر شهرها به واسطه نبودن ارتباطات و شناخته نشدنشان، نتوانستهاند بهخوبی رشد کرده و آثار درجهیکی تولید کنند.
گروه «سکو» امروز تا چه اندازه توانسته از مدل سفارشگیری فاصله بگیرد و به سمت تولید مستقل برای مخاطب اصفهانی برود؟
در گروه ما فیلمها بدون هیچ سفارشی انتخاب، در اصفهان بازبینی، مختص ذائقه اصفهانی دوبله و با مجوز رسمی روی پرده سینما میروند. دوبله یک کار رقابتی است و برخی از این کارها را چند استودیو و رسانه دیگر هم دوبله کردهاند. ولی دوبلههای ما مختص پرده سینما و مختص ذائقه اصفهانیهاست و در هیچ سایت یا رسانهای پیدا نمیشود. البته گامهای اولمان است و مردم باید به کمک رسانهها از اقداماتمان باخبر شوند.
ظاهراً بومیسازی یکی از اهدافتان است. فرایند بومیسازی را چگونه تعریف کردهاید؟
بومیسازی یعنی براساس نیاز یک منطقه، محصولی در همانجا تولید و به مردم آن منطقه عرضه شود و ما را از هر نوع وابستگی بینیاز کند. انتخاب فیلم، ترجمه، دوبله، صداپردازی و آمادهسازی برای پخش، تماماً توسط نیروهای اصفهانی و در استودیویی واقع در اصفهان انجام شده و در نهایت، این محصول به مردم اصفهان مطابق با ذائقه و فرهنگشان ارائه میشود. بومیسازی ما را از درگیر شدن با مسائل حاشیهای و سفارشهای خارجی بینیاز میکند.
پس استفاده از لهجه اصفهانی بخشی از بومیسازی است. چرا تصمیم گرفتید آن را وارد تولیدات گروه کنید؟
به نظرم به این مقوله خیلی بیمهری شده بود. من در پانزدهسالگی از اصفهان رفتم؛ اما همیشه این لهجه برایم مهم بود؛ زیرا نمک و اصالت و شیوایی خاصی دارد. من بسیاری از لهجهها را دیدهام که میشود تقلیدشان کرد؛ ولی لهجه اصفهانی را لزوماً باید یک اصفهانی ادا کند. با ظرافتهایی که در این لهجه وجود دارد، تا زمانی که اصفهانی نباشید و ژن اصفهان در خونتان نباشد، اجرای درست آن کار سختی است. همین انگیزه شد که در قالب آثارمان این لهجه را پررنگ و ارزشگذاری کنیم. ما میخواهیم با این کار، هویت فرهنگی اصفهان را تقویت کنیم.
در واقع، ایده دوبله زنده از اینجا آمد که بتوانیم مخاطبان خاص اصفهانی را جذب کنیم. لهجه اصفهانی یک فرهنگ خیلی غنی و قوی است که قدمت بسیاری دارد. حس میکردم که دارد از بین میرود و آن اصالت لهجه اصفهانی در حال فراموشی است.
از طرفی، لهجه اصفهانی بیش از هر جای دنیا در خود اصفهان طرفدار دارد و همین باعث شد به این سمت برویم که کارها را با لهجه اصفهانی دوبله کنیم. وقتی کار برای مخاطب اصفهانی دوبله شد، درگیر این بودیم که کار را چطور عرضه کنیم؛ چرا که بسترهای اصلی پخش در پایتخت متمرکز هستند و خود این موضوع، ایجاد وابستگی به پایتخت میکرد.
تنها رسانهای که در دسترس بود تا محتوا را سریع به دست مخاطب اصفهانی برسانیم، سینما بود. بعد از آن متوجه شدیم طرفداران فیلمهای ژانر وحشت، اکشن و پویانمایی بسیار زیاد هستند. این قضیه باعث شد یک رسانه اختصاصی برای پخش اینگونه فیلمها که تولید شهر خودمان است، روی پرده سینما ایجاد کنیم. بعد از دریافت مجوزها و هماهنگی با سالنها، کار شروع شد.
شما بخشی از فرایند دوبله را در برابر تماشاگر انجام میدهید. این کار به جز جذابیت نمایشی، چه هدف دیگری دارد؟
خیلی از مخاطبان ذهنیت درست و کاملی از دوبله ندارند و فکر میکنند صرفاً داشتن صدای متفاوت کافی است. قصد من از دوبله زنده این است که به مخاطب نشان دهم دوبله، کاری تخصصی، سخت و پرچالش است. وقتی مخاطب سختی این کار را میبیند، در برههای که از عصر طلایی دوبله گذشتهایم و همه به سمت زیرنویس میروند، دوباره به دوبله و ارزش هنریاش اهمیت میدهد. زمانی که بدانند گروهی با دقت تمام و بهسختی دوبله میکنند، این عرصه دوباره ارزشگذاری شده و قیمت واقعیاش جلوی دیدگان مخاطب مشخص میشود.
چگونه میان وفاداری به متن و ترجمه اصلی و نزدیک کردن اثر به مخاطب ایرانی تعادل برقرار میکنید؟
ما به متنها و ترجمه فیلمها وفادار هستیم؛ اما وابسته نیستیم. ایرانیزه کردن فیلمنامهها کاری بود که پیش از ما تقریباً انجام نمیشد و الان هم بهندرت این نکته رعایت میشود. برخی گروههای دوبلاژ ممکن است این نکته را رعایت کنند اما شمایل ادبیات حفظ نمیشود. ما معتقدیم ضمن اینکه مخاطب باید بتواند با دوبله ارتباط بگیرد، شمایل ادبیاتی نیز حفظ شده و استفاده از واژههای درست و ادبیات صحیح رعایت شود؛ چیزی که گویندگان ما پس از همکاری با گروه «سکو» به آن مسلط شدند.
گفتید فیلمها را مطابق با ذائقه اصفهانیها دوبله میکنید. کمی بیشتر توضیح میدهید؟
بیشتر، انیمیشنها را بهصورت کامل به اصفهانی دوبله میکنیم. مثلاً الان انیمیشن «زوتوپیای 2» در حال دوبله با لهجه است. از طرف دیگر، گاهی فیلمنامه را تغییر میدهیم. بخشی از این تغییر به سانسورها بازمیگردد و برخی از روابط میان شخصیتها را باید متناسب با فرهنگ کشور شکل دهیم.
در برخی دیگر از فیلمها هم سعی میکنیم فضا را به اصفهان پیوند دهیم. مثلا در انیمیشین «رفقای بد» (The Bad Guys) روند فیلمنامه و لوکیشنها را با فضای اصفهان مطابقت دادیم. برخی خیابانهای داخل فیلم را براساس شباهتشان به خیابانها و محلههای اصفهان، نامگذاری و به فیلم اضافه کردیم؛ مثلا دروازهدولت یا سولههای جاده دولتآباد را وارد کار کردیم. یا جادهای در فیلم بود که شبیه به جاده شاهینشهر بود یا روگذر انوشیروان به فضاهای فیلم شباهت داشت. حتی شخصیتها را با نقاط مختلف اصفهان پیوند دادیم. از این شیوهها بازخوردهای خوبی گرفتهایم.
مهمترین موانع پیش روی گویندگان جوان و استودیوهای دوبله چیست؟
اول آموزش است؛ نمیگویم در اصفهان آموزشهای کامل و استاندارد وجود ندارد؛ اما خیلی از آموزشها بهروزرسانی نشدهاند و با واقعیت و تکنولوژی روز دوبله هماهنگ نیست. هنوز متن بسیاری از استودیوها کاغذی است و شیوههایشان بهروز نشده است. یا سرفصلهایی که آموزش میدهند، متناسب با اصالت دوبله نیست. برای مثال، برخی تاریخچه دوبله را آموزش میدهند که جزو سرفصلهای اصلی نیست و زمان آموزش را نباید صرف این مسائل کرد و باید متمرکز بر نکتههای کلیدی دوبله شد. دوبله تا امروز تئوریزه و آموزشی نشده است و اساتید بعضاً براساس تجربیاتشان آموزش دادهاند؛ در صورتی که آموزش دوبله مثل آموزش موسیقی یا آواز باید مختص هر هنرجو باشد.
مانع دوم، درآمد است که متأسفانه در تمام شاخهها مشکلساز است. هزینه رفتوآمد گوینده به استودیو گاهی از دستمزدش بیشتر میشود. همچنین، حجم بسیاری از کارها در پایتخت دپو شده و سهم کمی به شهرستانها میرسد. هزینههای سنگین راهاندازی استودیوی اختصاصی و نبود بازار کار نیز از مشکلات دیگر است.
بسیاری از هنرمندان کشور در رشتههای مختلف اصفهانیاند و در بستر اصفهان بالیدهاند. آیا هنر دوبله هم توانسته در اصفهان هنرمند نخبه پرورش دهد؟
استاد اکبر منانی و علیرضا معینی اصالتاً اصفهانی هستند. البته اگر استاد منانی در اصفهان مانده بود، شاید به این جایگاه نمیرسید. مثالهایی از این دست زیاد است و تمرکز استعدادها به دلیل بازار کار، همیشه روی تهران بوده و تهران استعداد تمام شهرها را در خود جمع کرده است.