به گزارش اصفهان زیبا؛ اگر نام یک شهید را در اینترنت جستوجو کنیم، معمولا با چند خبر، یک عکس، تاریخ تولد و شهادت و شاید چند خط از زندگی او روبهرو میشویم؛ اطلاعاتی که بخشی از یک زندگی را روایت میکنند، اما کمتر میتوانند تصویری واقعی از انسانی که روزی در میان ما زندگی میکرد، به دست بدهند.
حالا اما یک ایده متفاوت، شکل دیگری از روایت شهدا را پیش روی ما گذاشته است؛ ساختن یک خانه دیجیتال، یک سایت برای هر شهید، به نام خودش و با روایت زندگی خودش و به زبان خودش.
شهید ریحانه خودسیانی یکی از نمونههای این ایده است؛ دختر جوانی که پیش از شهادت، زندگی حرفهای و شخصی خودش را داشت؛ مهندس بود و در حوزه طراحی سایت و گرافیک فعالیت میکرد و بخشی از زندگیاش با همین فضای دیجیتال گره خورده بود. حالا پس از شهادتش، همسرش؛ جلال ترابی که خود نیز در این حوزه فعال و صاحب سبک و ایده است است، همان فضای دیجیتال را به بستری برای روایت زندگی ریحانه تبدیل و زندگی و زمانه او را در این فضا ماندگار کرده است.
مدتی است در دنیای مجازی ما آدمها، سایتی با نام «شهید مهندس ریحانه خودسیانی» از شهدای جنگ رمضان اصفهان که همراه با پنج نفر از اعضای خانوادهاش در بمباران محله هفتون به شهادت رسید، شکل گرفته که قرار نیست فقط یک صفحه یادبود برای او باشد. در این سایت تلاش شده است بخشهای مختلفی از زندگی او کنار هم قرار بگیرد؛ از تصاویر و خاطرات گرفته تا معرفی خانواده، فعالیتهای حرفهای، توانمندیها و بخشهایی از مسیری که او در زندگی طی کرده است. به این ترتیب، مخاطب با زنی روبهرو میشود که پیش از آنکه «شهید» باشد، انسانی با علاقهها، روابط، تخصص، خانواده و آرزوهای خودش بوده است.
شاید یکی از جذابترین نکات این ماجرا همین باشد؛ ریحانه خودش در زمان حیات با دنیای طراحی سایت سروکار داشته و حالا پس از شهادت، زندگی او در همین فضا روایت میشود و تخصص و حرفه او، به نوعی به ابزاری برای ماندگاری نام و خاطراتش تبدیل شده است. این اتفاق را میتوان از یک ایده شخصی فراتر دید.
شهدا فقط تاریخ شهادتشان نیستند
وقتی از شهدا حرف میزنیم، گاهی ناخواسته بخش مهمی از زندگی آنها در سایه قرار میگیرد. تاریخ شهادت و نحوه شهادت، به دلیل اهمیت و تأثیرگذاریاش، بخش بزرگی از روایت را به خود اختصاص میدهد؛ در حالی که پشت هر نام، یک زندگی کامل وجود داشته است.
یک نفر مهندس بوده، دیگری معلم، یکی ورزشکار، دیگری هنرمند. یکی عاشق کتاب بوده، دیگری فوتبال دوست داشته، یکی برای آیندهاش برنامه داشته و دیگری تازه مسیر شغلیاش را پیدا کرده بوده است. بعضی ازدواج کردهاند، بعضی فرزند داشتهاند و بعضی هنوز در ابتدای مسیر زندگی بودهاند. شناخت همین جزئیات است که یک نام را از یک عنوان تاریخی به یک انسان قابل لمس تبدیل میکند.
نسلی که امروز زندگی میکند و نسلهایی که در آینده خواهند آمد، ممکن است هیچوقت شهدا را از نزدیک ندیده باشند اما به واسطه فناوریهای روز میتوانند عکسشان را ببینند، صدایشان را بشنوند، دستخطشان را بخوانند، روایت مادر و پدرشان را بشنوند، با دوستانشان آشنا شوند و درباره شغل و علایقشان بدانند.
هر شهید، یک صفحه؛ هر زندگی، یک روایت
اینجاست که تجربه سایت شهید ریحانه خودسیانی میتواند به یک پیشنهاد گستردهتر تبدیل شود؛ موضوعی که جلال ترابی، همسر شهید نیز بر آن تاکید دارد: «چرا هر شهید یک سایت اختصاصی نداشته باشد؟» سایتی که صرفا یک زندگینامه چندصدکلمهای نباشد؛ بلکه آرشیوی زنده از زندگی آن فرد باشد. «خانواده بتوانند عکسها و فیلمهای قدیمی را در آن قرار دهند. دوستان از خاطراتشان بگویند. همکاران درباره شخصیت حرفهای او بنویسند. معلم یا استادش از سالهای مدرسه و دانشگاه روایت کند. دستنوشتهها، صداها، پیامها و آثار باقیمانده از او در یک مکان مشخص جمع شود.»
حتی میتوان در این سایت بخشی را به زندگی روزمره شهید اختصاص داد؛ به چیزهایی که شاید در نگاه اول ساده به نظر برسند، اما اتفاقا انسان را برای مخاطب واقعیتر میکنند: غذای مورد علاقه شهید، کتابهایی که شهید میخوانده، موسیقی مورد علاقهای که شهید دوست داشته، تیم ورزشی محبوبش، دوستانش، عکسهای خانوادگی و آرزوهایی که برای آینده داشته است. در چنین روایتی، مخاطب ابتدا انسان را میشناسد و بعد شهید را.
یک آرشیو برای امروز و فردا
مزیت دیگر چنین ایدهای، امکان جمعآوری و حفظ خاطراتی است که ممکن است با گذشت زمان از دست بروند. خاطرات یک مادر، صدای یک پدر، روایت یک دوست یا حتی عکسهایی که امروز در تلفن همراه یکی از اعضای خانواده نگهداری میشوند، ممکن است سالها بعد دیگر در دسترس نباشند. یک سایت اختصاصی میتواند این خاطرات پراکنده را در یک آرشیو منظم جمع کند و در اختیار نسلهای بعد قرار دهد.
از طرف دیگر، اینترنت مرز جغرافیایی ندارد. یک دانشآموز در شهری دیگر، یک پژوهشگر، یک جوان که میخواهد درباره شهدای یک دوره خاص تحقیق کند یا حتی عضوی از خانواده که سالها بعد بخواهد خاطراتی را مرور کند، میتواند به این آرشیو دسترسی داشته باشد.
این یعنی روایت شهید، از یک قاب روی دیوار یا یک آلبوم خانوادگی فراتر میرود و وارد فضایی میشود که نسل امروز بیشترین زمانش را در آن سپری میکند.
روایت شهدا به زبان نسل جدید
شاید مهمترین ویژگی چنین ایدهای، نحوه ارتباط آن با نسل جدید باشد. نمیتوان انتظار داشت نسلهای جدید با همان شیوههایی که نسلهای قبل با شهدا ارتباط برقرار کردهاند، ارتباط برقرار کنند. ابزارها تغییر کردهاند و شیوه دریافت اطلاعات نیز تغییر کرده است.
وقتی بخش مهمی از زندگی امروز در فضای دیجیتال جریان دارد، طبیعی است که بخشی از روایت تاریخی و فرهنگی جامعه نیز در همین فضا حضور داشته باشد. البته ساخت یک سایت برای هر شهید به معنای جایگزین کردن کتاب، فیلم، مستند، موزه و … نیست؛ بلکه میتواند مکمل همه آنها باشد؛ یک آرشیو در دسترس و دائمی که زندگی هر شهید را با جزئیات بیشتری و با زبان عامه مردم روایت کند.
شهید ریحانه خودسیانی؛ یک شروع!
سایت شهید ریحانه خودسیانی را میتوان نمونهای کوچک از همین نگاه دانست؛ نمونهای که به واسطه تخصص خود او، شکل متفاوتی پیدا کرده است. ریحانه در زمان حیاتش با طراحی سایت و فضای دیجیتال سر و کار داشت و حالا بخشی از روایت زندگیاش نیز در همین فضا ثبت شده است. اینجا فناوری فقط یک ابزار نیست؛ تبدیل شده به وسیلهای برای نگه داشتن خاطرات یک انسان. اما شاید ارزش واقعی این تجربه زمانی مشخص شود که از یک نمونه شخصی فراتر برود.
تصور کنید هر شهید یک نشانی اینترنتی مشخص داشته باشد؛ جایی که وقتی نامش را جستوجو میکنیم، به جای چند نتیجه پراکنده، با یک روایت کامل روبهرو شویم. از کودکی و خانوادهاش تا مدرسه و دانشگاه، از شغل و دوستانش تا علایق و آرزوهایش و در نهایت، روایت روزهایی که به شهادت رسید. آن وقت شاید وقتی نام یک شهید را میشنویم، فقط یک تصویر یا یک تاریخ در ذهنمان شکل نگیرد؛ چهره به تمام معنای یک انسان را به یاد بیاوریم.
شاید حفظ یاد شهدا، پیش از آنکه حفظ نامشان باشد، حفظ روایت زندگیشان است؛ و در روزگاری که زندگی بخش بزرگی از خود را در فضای دیجیتال ثبت میکند، چه بسا هر شهید هم شایسته یک «خانه دیجیتال» باشد؛ خانهای که در آن زندگیاش برای امروز و فردا و آیندگان روایت و ماندگار شود.