به گزارش اصفهان زیبا؛ جمعه 27 شهریور پانزدهمین جشنواره بینالمللی فیلم صد بعد از پنج روزِ پرهیاهو با معرفی برگزیدگان در سه بخش ملی (نبرد برای آینده)، بخش بینالملل (نبرد برای کودکان جهان) و بخش ویژه به کار خود پایان داد. در میان برگزیدگان نام سه کارگردان اصفهانی میدرخشید: امیرحسین ملکشاهی، فهیمه قائدی و ابراهیم مرادی که در دو بخش بینالملل و مستند موفق به افتخارآفرینی برای اصفهان شدند.
تولید مستقل بهدلیل اعمال سلیقه غیرحرفهای نهادها
ملکشاهی، جوان خمینیشهری که جایزه بهترین فیلم هوش مصنوعی را در بخش بینالملل برای پویانمایی «قول بابا» دریافت کرد، درباره موضوع این اثر صدثانیهای گفت: «این اثر روایتی از فاجعه میناب است. پس از وقوع انفجار اول، تعدادی از دانشآموزان موفق میشوند از مدرسه فرار کنند. در این میان، پدر یکی از دانشآموزان به نام احمد سالاری، به اصرار و درخواست دخترش به داخل مدرسه بازمیگردد تا همکلاسیها و دوستان دخترش را نجات دهد. متأسفانه در حین امدادرسانی و با وقوع انفجار دوم که حدوداً یک دقیقه پس از انفجار اول رخ داد، این پدر فداکار به همراه دیگر دانشآموزان به شهادت میرسد و دختر وی زنده میماند. این اثر بر پایه این ماجرا و روایت شکل گرفته است.»
او میافزاید: «قصد داشتم اثری درباره فاجعه میناب تولید کنم و حدود چند هفته پس از حادثه به دنبال سوژه بودم. ایده اولیه را مریم امام، تهیهکننده کار مطرح کرد. پس از آن همراه با همسرم، کوثر سعیدفر که تصویرساز کار نیز بود، روی ابعاد مختلف آن فکر و تأمل کردیم و دیدیم که این سوژه ظرفیت بسیار بالایی برای تبدیل شدن به یک پویانمایی دارد. سپس آن ایده خام را گسترش و پرورش دادیم تا در نهایت فیلمنامه و سناریو آماده شد.»
ملکشاهی که اثرش را بهطور مستقل و بدون حمایت نهادها تولید کرده، دلیل این تصمیمش را اینطور توضیح میدهد: «من پیش از این، تجربه همکاری با نهادهای دیگر را داشتم. متأسفانه در چنین پروژههایی معمولاً اعمال سلیقه از سوی برخی مدیران رخ میدهد که در نهایت به کیفیت خروجی اثر لطمه میزند. در این پروژه نیز با چند مجموعه مذاکره کردم؛ اما به دیدگاه و درک آنها از کار اطمینان پیدا نکردم. بنابراین، ترجیح دادم پروژه را بهطور مستقل پیش ببرم تا خروجی دقیقاً منطبق بر ایده و استاندارد مدنظر خودم باشد. اتفاقاً پس از اتمام کار، همان مدیران خروجی نهایی را دیدند و کاملاً آن را تأیید و تحسین کردند.»
او در خصوص دلیل برگزیده شدن این اثر و جلب نظر هیئت داوران میگوید: «از نظر فرمی و تکنیکی، کیفیت کار بسیار بالا بود؛ بهطوری که حتی برخی داوران و مخاطبان تصور میکردند اثر بهشیوه دستی یا با نرمافزارهای سهبعدی مرسوم تولید شده و باور نمیکردند خروجی هوش مصنوعی باشد. اما فراتر از فرم، برگ برنده اصلی اثر، قصه و روایتش بود. شروع دقیق داستان و هدایت آن به سمت نقطه اوج به گونهای طراحی شد که مخاطب در پایان همزمان حس اندوه و بهت را لمس میکند و همین روایتپردازی، کار را متمایز کرد.»
این کارگردان دهههشتادی درباره انتخاب فرم هوش مصنوعی اظهار میکند: «من پیشتر نیز با ابزارهای هوش مصنوعی کار کرده بودم. امروزه چون ورود به حوزه هوش مصنوعی تخصص فنی چندانی نمیطلبد، افراد زیادی وارد این فضا شدهاند؛ ازاینرو، عمده آثاری که در فضای مجازی با هوش مصنوعی ساخته میشوند، کیفیت مطلوبی ندارند. من دورههای تخصصی هوش مصنوعی را گذرانده بودم و از سوی دیگر، سالها پیش از مطرح شدن این فناوریها، در حوزههای پویانمایی و سینما فعالیت داشتم. ترکیب این تخصص و تجربه در کنار تکنولوژی باعث شد تا روند و سرعت تولید پویانمایی بسیار افزایش یابد و پروژهای که شاید سالها زمان میبرد، در بازه زمانی بسیار کوتاهتری ساخته شود.»
ملکزاده ادامه میدهد: «در پویانمایی، شما تصویر را از عدم و هیچ مطلق خلق میکنید. برای تکتک عناصر بصری شامل فرم، جسم، بافت و رنگ باید پیشتر فکر و تصمیمگیری شده باشد. دست هنرمند در این فرم کاملاً باز است، هیچ قانون از پیش تعیینشده و جبری وجود ندارد و شما قادر هستید جهان و قوانین مختص به خودتان را بسازید. این آزادی عملی است که نه در سینمای داستانی و نه در مستند یافت نمیشود و بزرگترین جاذبه پویانمایی برای من محسوب میشود. من در شاخههای متعددی از جمله عکاسی، مستندسازی و ساخت فیلم کوتاه داستانی فعالیت و آزمونوخطا کردم؛ اما با گذر زمان دریافتم که توانایی، دغدغه و جهانبینی من در قالب پویانمایی بسیار عمیقتر از سایر شاخههاست، به همین دلیل تمرکز اصلیام را بر این حوزه گذاشتم.»
او که دانشجوی رشته ادبیات نمایشی دانشگاه سوره است، به چالشهای تولید پویانمایی «قول بابا» اینطور اشاره میکند: «عمدهترین و شاید تنها چالش جدی من، مسائل مالی بود. تمام هزینهها شخصی و از جیب خودم پرداخت شد و در طول مدت ساخت، علاوه بر صرف زمان، هیچگونه درآمدزایی نیز از این بابت نداشتم.»
ملکزاده که بزرگشده خمینیشهر بوده، اما برای تحصیل به تهران مهاجرت کرده است، بعد از ابراز لطف به پدر و مادر و همسرش برای همراهی در این مسیر و تشکر از آنها، گلایه میکند: «اگر بستر کار، امکانات و زیرساختهای رشد حرفهای در شهرستانهایی نظیر خمینیشهر فراهم بود، شاید من هرگز مجبور به مهاجرت به تهران و دوری از خانوادهام نمیشدم. به باور من این یک بیعدالتی است که جوانان برای پیشرفت کاری ناچار باشند شهرهایشان را ترک کرده و به پایتخت مهاجرت کنند. امیدوارم روزی شرایطی فراهم شود که شهرستانها نیز ظرفیتهای تولیدی و معیشتی کافی را برای فعالان هنر و رسانه ایجاد کنند.»
پیوند میان ادبیات فانتزی و سینما از راه پویانمایی
فهیمه قائدی با پویانمایی «رد آبی» جایزه بهترین پویانمایی را در بخش بینالملل (نبرد برای کودکان جهان) دریافت کرد. این پویانمایی دومین موفقیت قائدی در جشنواره فیلم صد بوده و اولین اثرش با عنوان «وارونه» در سیزدهمین دوره این جشنواره، موفق به دریافت رتبه دوم در بخش ملی شده بود.
او موضوع و ایده اثرش را اینطور توضیح میدهد: «فیلم در خصوص شهید ماکان نصیری است؛ شهیدی که بعد از حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه، از پیکرش ردی باقی نماند و تنها یادگاری که از او بهجا مانده، یک پلیور آبی و یک لنگه کفش است. ایده اولیه فیلم که بعدها تبدیل به فیلمنامه شد، در واقع از همان پلیور آبی که از پیکر ایشان باقی مانده بود، گرفته شده و خط داستانی اثر نیز در واقع بر پایه همین سوژه جلو میرود.»
قائدی علاوهبر فعالیت در حوزه پویانمایی، پیشینه پررنگتری در عرصه ادبیات فانتزی برای کودکان و نوجوانان دارد. او در خصوص نسبت میان ادبیات و پویانمایی میگوید: «حدوداً چهارده سال است که در حوزه ادبیات فعالم و هشت سال است که متمرکز بر ژانر فانتزی کار میکنم و از طریق ادبیات وارد حوزه سینما شدم. ورود من به حوزه پویانمایی اتفاقی نبوده است. یک اثر خوب قاعدتاً نیاز به یک داستان خوب دارد و پویانمایی، یکی از قالبهای موردعلاقهام محسوب میشود. در واقع گاهی اوقات در قالب کلمات نمیتوانید جهانبینی مدنظرتان را ارائه دهید یا کلمات در بیان آنچه میخواهید انتقال دهید، کم میآورند. به همین دلیل، فکر میکنم برخی از داستانها و روایتها را میتوان با پویانمایی و ازطریق فضای رویاگونه و احساسیاش ارائه داد تا حق مطلب بهدرستی ادا شود.»
او نظرش را درباره انتخاب این اثر و جلب نظر هیئت داوران اینطور بیان میکند: «آنچه نظر هیئت داوران را جلب کرده بود، بهغیر از بحث کیفیت و فرم پویانمایی، داستان آن بوده است. این اثر اسکلت داستانی خوبی داشته و توانسته موضوع و مضمون را بهطور کامل به مخاطب منتقل کند.»
فهیمه قائدی ادامه میدهد: «دیگر نقطه قوت کار، هم به نظر خودم و هم براساس بازخوردهایی که دریافت کردم، موسیقی اثر، با هنرِ مهرداد لطیفی بود؛ زیرا کار بدون گفتوگوست و در واقع موسیقی نقش بسیار قدرتمند و مؤثری در بیان احساسات و انتقال آنها به مخاطب ایفا میکند.»
قائدی درباره آثار صدثانیهای چنین نظری دارد: «یک بحث جدی در ساخت پویانمایی، بحث هزینه است؛ هرچقدر زمان کار کوتاهتر باشد، هزینه تولیدش کمتر میشود و از طرف دیگر، فیلم بیشتر فراگیر و دیده خواهد شد. پس یکی از دلایل انتخاب این قالب، این است که خیلی موجز به آن سوژه میپردازد و میتواند مخاطب را تحتتأثیر قرار دهد. اما نهایتاً مسیر رشد برای من اینطور تعریف شده است که کار بعدیام را به سمت تولید فیلم کوتاه ببرم.»
این نویسنده ادبیات داستانی، در کنار تشکر از حوزه هنری استان اصفهان برای فراهم کردن فضای تولید این اثر و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان اصفهان برای تأمین بخشی از سرمایه تولید، درباره استفاده از هوش مصنوعی در تولید «رد آبی» اظهار میکند: «ما برای ساخت پویانمایی از هوش مصنوعی هم کمک گرفتیم. در اینجا جا دارد از کارگردان هنری اثر، یعنی علی براتی، تشکر کنم که با استعداد و نگاه هنری خود واقعاً به ما کمک کرد تا بتوانیم استفادهای درست و بهاندازه از هوش مصنوعی در اثر داشته باشیم.»
تولید مستند صدثانیهای، دشوارتر از تولید فیلم داستانی
دیگر برگزیده پانزدهمین جشنواره بینالمللی فیلم صد ابراهیم مرادی است برای اثر «حفره» که جایزه بهترین مستند را در بخش ملی (نبرد برای آینده) به دست آورد. مرادی اما برخلاف دیگر برگزیدگان دارای سابقهای 27ساله در حوزه سینما و مستند است؛ بااینحال، تولید فیلم صدثانیهای را کاری پرچالش میداند: «بیان حرف و مفهوم در قالب صد ثانیه بسیار دشوار است. خیلی از ما سالها آثار بلندتر ساختهایم و هر آنچه میخواستیم، در آنها بیان کردهایم؛ اما حرف زدن در صد ثانیه واقعاً چالشبرانگیز و سخت است.»
مرادی درباره رسیدن به ایده مستند «حفره» توضیح میدهد: «پس از شرایط جنگی، بهدلیل درگیری و آشفتگی ذهنی ناشی از آن وقایع، دو پروژه مستقل همزمان داشتم که ساختشان متوقف شد. در این میان، برای پژوهش یک پروژه مستند رفته بودیم که در روند پژوهش میدانی در دل طبیعت، اتفاقی افتاد و بخشی از آن را ثبت و ضبط کردیم. به نظرمان رسید که میتوانیم این ایده را در قالب یک مستند کوتاه پیش ببریم و دیدیم که در زمانی بسیار کوتاه میتوان پیام و حرف اصلی را منتقل کرد. در نهایت تصمیم گرفتیم اثر را به جشنواره فیلم صد بفرستیم؛ بهویژه که جشنوارهای بینالمللی است، سابقه زیادی دارد و جشنوارهای معتبر است. کار به این شکل جلو رفت و اثر خودش مسیرش را پیدا کرد.»
او درباره موضوع «حفره» میگوید: «موضوع اصلی، “رابطه و همراهی میان انسان و طبیعت” است. این رابطه میتواند همافزا باشد و در عین حال آسیبزا نیز باشد. فیلم بر پایه یک مونتاژ موازی میان زندگی و بهرهبرداری انسان از کره زمین در کنار سایر موجودات زنده در طبیعت شکل گرفته است؛ در واقع بهصورت همزمان، هم نقد است و هم تمجیدگونه.»
مرادی که چند سالی است ساکن تهران شده است، دلیل این انتخاب را به این صورت بیان میکند: «اصفهان فضای لازم را در این سالها فراهم نمیکرد. من سالها در اصفهان فعالیت میکردم؛ اما برای جذب بودجه و ارتباط با نهادها و مراکزی که متولی سینمای مستند هستند، ناچار بودیم به تهران بیاییم. وقتی فعالیت کاری به مرحلهای مشخص میرسد، چنین انتخابی پیش میآید. در کنار این موضوع، مسائل و شرایط شخصی نیز دخیل بود. حدود چهار الی پنج سال است که ساکن تهران هستم و برای پروژهها رفتوآمد میکنم.»
این مستندساز در پایان تأکید میکند که در جشنواره امسال، حضور فیلمسازان باسابقه و حرفهای پررنگ بود و صرفاً به قشر جوان محدود نمیشد و ادامه میدهد: «تولید کار مستند در فیلمهای صدثانیهای بهمراتب پیچیدهتر از کار داستانی است؛ چه از لحاظ اجرای ایده و چه در مرحله ساخت. به همین دلیل، طبیعتاً افراد باتجربهتر، امکان بیشتری برای بیان حرف خود در این قالب دارند.»
پانزدهمین جشنواره بینالمللی فیلم صد در حالی به پایان رسید که از نُه اثر ارسالی هنرمندان اصفهانی، دو اثر بهصورت مستقل و در قلمرو تهران به جشنواره ارسال شده و یک اثر از طریق یکی از نهادهای مستقر در پایتخت. آثار دیگر نیز از طریق استودیوهای خصوصی و نهادهای اصفهان به جشنواره راه یافتند. بااینحال، این توقع وجود دارد که در سالهای آینده، با حمایتهای بیشتر و جذب سرمایه و پشتیبانی از هنرمندان، آثار قویتری به این جشنواره و دیگر جشنوارههای مرتبط با سینما ارسال شده و دست اصفهان از جوایز برندگان و افتخارآفرینیشان پرتر باشد.