به گزارش اصفهان زیبا؛ قم را باید پایتخت کتابخانههای حوزوی ایران دانست. حضور حوزه علمیه و مراکز علمی و دینی در این شهر، مجموعهای از کتابخانهها را پدید آورده که طلاب و روحانیان آنها را همچون گنجینههای دانش مینگرند.
در میان این مراکز، پنج کتابخانه از همه نامآورترند؛ کتابخانههای آیتالله مرعشی نجفی، آستان حضرت معصومه(س)، فیضیه، حجتیه و مسجد اعظم. آنچه در ادامه خواهد میآید، مروری کوتاه بر یکی از این گنجینههاست.
کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی
داستان این کتابخانه را باید از نجف آغاز کرد؛ آنجا که طلبهای جوان، در روزگاری که ارزش میراث اسلامی بر مردم آنطور که باید روشن نبود، هسته نخستین این مجموعه را بنا نهاد. این طلبه، آیتالله مرعشی نجفی بود؛ از مراجع تقلید و بهحق بزرگترین پاسدار میراث اسلامی در چهار سده گذشته. او از دیرباز ضرورت این پاسداری را دریافته بود و از جوانی، گردآوری ذخایر فرهنگی جهان اسلام را بر خود واجب میدانست. زمانی تلاش او اوج گرفت که غارتگران بینالمللی همهجانبه به تاراج این میراث بشری دست برده بودند.
او مدتها یکتنه در برابر چپاولگران ایستاد و نسخههای نفیس و آثار ارزشمند اسلامی را از چنگشان بیرون کشید. حتی یک بار بر سر خرید یک نسخه خطی با نماینده کنسول انگلیس در عراق درگیر شد و شبی را در زندان گذراند.
آیتالله مرعشی از آغاز تحصیلات عالی، با چشمپوشی از ضروریات اولیه زندگی مانند خوراک و پوشاک، تمام توان مالی خود را به گردآوری ذخایر اسلامی پرداخت. حاصل این فداکاریها، کتابخانهای شد که امروز آوازهای جهانی دارد و در شمار بزرگترین کتابخانههای جهان اسلام است. او برای تأمین هزینه، نماز و روزه استیجاری انجام میداد، یک وعده غذای روزانه را حذف کرد، بخشی از هزینههای زندگی را کاست و پس از درس و بحث، شبانه در کارگاههای برنجکوبی نجف کار میکرد تا توانست مجموعهای نفیس از نسخههای خطی و کتابهای چاپی کمیاب فراهم آورد.
در سال ۱۳۴۲ق، با مهاجرت ایشان از عراق به ایران، این مجموعهها نیز به ایران منتقل شد و در منزل شخصی نگهداری شد. او در همانجا به گردآوری نسخههای نفیس دیگر همت گماشت. گردآوری تدریجی کتابها و انباشت آنها در چند اتاق، او را با تنگی مکان روبهرو ساخت. از اینرو نخست ۲۷۸ نسخه خطی نفیس، بیشتر فارسی، را به کتابخانه دانشکده معقول و منقول دانشگاه تهران اهدا کرد. سپس شمار بسیاری از نسخههای خطی و چاپی خود را به کتابخانههای آستان قدس رضوی در مشهد، آستان حضرت معصومه(س) در قم، آستان حضرت شاهچراغ در شیراز، آستان حضرت عبدالعظیم در شهرری و مدرسه فیضیه قم هدیه کرد که مجموعاً به هزاران جلد میرسد.
آیتالله مرعشی پس از تأسیس یکی از چهار مدرسه علمی بزرگ قم به نام مدرسه مرعشیه در سال ۱۳۸۵ق، نخست کتابخانه کوچکی در دو اتاق آن مدرسه پی افکند. اما با استقبال روزافزون پژوهشگران، این کتابخانه با کمبود جدی فضا روبهرو کرد. سرانجام چهار سال بعد، کتابخانهای در دوازدهم شهریور ۱۳۵۳، با نام کتابخانه عمومی آیتالله العظمی مرعشی نجفی(ره)، با بیش از ۱۶ هزار جلد کتاب خطی و چاپی افتتاح شد.
هجوم علاقهمندان به استفاده از ذخایر آن کتابخانه، مسئولان را بر آن داشت تا یک نوبت در سال ۱۳۵۸ و نوبت دوم، به دستور امام خمینی در تاریخ ۲۴/۱۲/۱۳۶۷ کتابخانه را گسترش دهد. اما آنگاه که تولیت کتابخانه، مرحوم آیتالله مرعشی نجفی(ره)، نخستین کلنگ ساختمان فعلی را به زمین زد، متأسفانه معظمله ۴۷ روز بعد دار فانی را وداع گفت و پایان کار ساختمان جدید را ندید.
این کتابخانه اکنون بیشتر روزها پذیرای بسیاری از میهمانان داخلی و شخصیتهای برجسته خارجی است و تاکنون هزاران نفر از مشاهیر دانشمندان و سیاستمداران و پژوهشگران نامدار کشورهای مختلف جهان از آن بازدید کردهاند. هماکنون تعداد نسخههای خطی کتابخانه ۸۰ هزار نسخه در ۴۰ هزار عنوان است که ۶۵ درصد آن عربی و بقیه فارسی و اندکی ترکی، اردو، تاتاری، حبشی، پهلوی، چینی، سریانی، آشوری، قبطی مغربی، بودایی، برمه و لاتین است.
این نسخهها در موضوعات مختلفی چون فقه و اصول، کلام و عقاید، منطق و فلسفه، عرفان و تصوف، حدیث، تفسیر و علوم قرآن، ادبیات، اخلاق، طبیعیات، تراجم و رجال و درایه، انساب، علوم غریبه و اعداد، فیزیک، شیمی، ریاضی، جغرافی، هیئت و نجوم، طب و موسیقی است.
در میان این ذخایر، نسخههای منحصربهفرد بسیاری به خط مؤلفان مشهور اسلامی یا مزین به اجازات آنان وجود دارد. کهنترین نسخه بدون تاریخ این گنجینه، بخشی از قرآن کریم به خط کوفی از اواخر سده دوم و سوم هجری است و نیز قدیمیترین نسخههای تاریخدار، دو جز از قرآن کریم به خط کوفی از علی بن هلال، مشهور به ابنبوّاب، است که در بغداد در سال ۳۹۲ق کتابت شده است.
در کتابخانه بیش از ۱۰۰ هزار سند دستنویس از پنج سده پیش تاکنون وجود دارد که شامل احکام شاهان و امیران و حاکمان، اجازات حدیث به خطوط علمای بزرگ، عقدنامهها، اسناد تملیکی و جز آن است و نیز نامههایی به خطوط علما و مراجع بزرگ، از جمله دهها نامه از حضرت امام خمینی(ره) و دیگر رهبران مذهبی جهان اسلام، در میان آنها موجود است که از سالهای ۱۳۳۸ق تا زمان حیات مؤسس و بنیانگذار کتابخانه برای ایشان نوشتهاند.