به گزارش اصفهان زیبا؛ قلعه قمیشلو همچنان در مسیر مرمت و حفاظت قرار دارد؛ اما کمبود اعتبار، شفافیت در اقدامها و تعیینتکلیف آینده آن در محدوده حفاظتشده، پرسشهایی جدی را پیش روی این بنای تاریخی قرار داده است.
در ادامه گزارش «اصفهانزیبا» با عنوان «قلعه قمیشلو؛ در انتظار مرمتی جامع و اصولی» که در تاریخ ۲۵شهریور۱۴۰۵ منتشر شد، این بار ابعاد دیگری از وضعیت این بنای تاریخی را بررسی میکنیم، بنایی که سالهاست میان ضرورت حفاظت، نیاز به مرمتهای اساسی و محدودیتهای ناشی از قرارگیری در محدوده یک منطقه حفاظتشده قرار گرفته است.
در گزارش پیشین، با اشاره به ارزشهای تاریخی و معماری قلعه قمیشلو و آسیبهای موجود در بخشهایی از آن، این پرسش مطرح شد که عملیات مرمت این بنا با چه برنامهای، چه میزان اعتبار و با استفاده از چه مصالحی انجام خواهد شد و نقش نهادهای مسئول در این میان چیست؟ همچنین، با توجه به قرارگیری قلعه در محدوده حفاظتشده، بر ضرورت توجه همزمان به حفاظت از بنای تاریخی و زیستبوم پیرامون آن و پرهیز از نگاه صرفا گردشگرمحور به آینده قلعه تأکید شد.
اکنون و در ادامه این پیگیری، لازم است از آنچه تاکنون برای حفاظت و مرمت قمیشلو انجام شده، اقدامهایی که همچنان نیازمند اجراست و موانعی که روند مرمت اصولی و پایدار این بنا را دشوار کرده، تصویری دقیقتر ارائه شود. بخشی از این اقدامها طی سالهای گذشته با همراهی انجمن دوستداران میراثفرهنگی و مشارکت خیران انجام شده، اما پرسش درباره تداوم و اعتبار موردنیاز برای مرمت این قلعه همچنان مطرح است. از سوی دیگر، محدودیت منابع مالی، ضرورت شفافیت درباره اعتبارات و نحوه هزینهکرد آنها و تعیینتکلیف چگونگی حفاظت و بهرهبرداری از قلعه در محدوده حفاظتشده، ازجمله موضوعهایی است که نیاز به بررسی بیشتر دارد. حفاظت و مرمت این قلعه تاریخی امروز نیازمند تصمیمهایی است که هم ارزشهای معماری و تاریخی بنا و هم شرایط محیطی و اقلیمی منطقه را در نظر بگیرد؛ ازاینرو، در ادامه این گزارش، به ارائه تصویر روشنتری از وضعیت کنونی قلعه، نیازهای پیش رو و پرسشهایی که همچنان درباره آینده آن وجود دارد، خواهیم پرداخت.
لطف ۵۰۰میلیونتومانی
ادارهکل میراث استان اصفهان
سیدعبدالله جلیلیان، فعال میراثفرهنگی و عضو انجمن دوستداران میراثفرهنگی تیرانوکرون، در گفتوگو با «اصفهانزیبا» درباره روند اقدامهای انجامشده در قلعه قمیشلو میگوید: «تمام فعالیتهایی که طی ۱۷ الی ۱۸ سال گذشته در قلعه قمیشلو انجام شده، زیر نظر ناظر دفتر فنی ادارهکل میراث فرهنگی استان بوده است. مدیرکل میراثفرهنگی استان، آقای امیر کرمزاده، نیز با توجه به فعالیتهای انجامشده از سوی انجمن دوستداران میراثفرهنگی تیرانوکرون، لطف کردند و مبلغ ۵۰۰میلیون تومان اعتبار برای مرمت قلعه اختصاص دادند که این اعتبار برای ادامه اقدامهای مرمتی هزینه خواهد شد.»
از سقفهای مرمتشده
تا سقفهای فروریخته
او با اشاره به وضعیت بخشهایی از سقفهای قلعه ادامه میدهد: «برای جلوگیری از تخریب سقفهایی که در آستانه فروریختن بودند، اقدامهای لازم بهمنظور ایمنسازی آنها انجام شد. در بخشهایی که پوشش سقف آسیب دیده بود، سقفها ایزوگام شدهاند؛ البته ایزوگام راهکار نهایی و ایدئالی برای یک بنای تاریخی نیست؛ اما باتوجهبه میزان برف و بارندگی در این منطقه، در شرایط فعلی برای جلوگیری از نفوذ آب و حفاظت از بنا ناچار به استفاده از آن بودهایم. قرار است روی این لایه نیز آجرفرش انجام شود تا پوشش نهایی سقف با وضعیت معماری بنا سازگارتر باشد.»
سقفها؛ در انتظار تیر چوبی
جلیلیان درباره سقف اتاقهایی که فروریختهاند، به مشکلات مربوط به تأمین تیرهای چوبی اشاره میکند و میگوید: «برای تأمین تیرهای چوبی موردنیاز، به اداره برق استان و نماینده مجلس نامه زدهایم و درخواست کردهایم تیرهای چوبی را در اختیار انجمن و میراث قرار دهند؛ اما تاکنون این درخواست به نتیجه نرسیده است. این تیرهای چوبی برای اداره برق یا مخابرات ارزش مادی زیادی ندارند؛ اما باتوجهبه اینکه ضدموریانه هستند، در مرمت بناهای تاریخی کارایی مناسبی دارند.»
این فعال میراثفرهنگی یادآور میشود: «ما برای مرمت قلعه قمیشلو به ۲۵۰ تیر چوبی نیاز داشته و انتظار داریم اداره برق و مخابرات در این زمینه با ما همکاری کنند.»
بودجهای که پاسخگوی
میراث اصفهان نیست
یکی دیگر از فعالان میراثفرهنگی استان، محدودیت منابع مالی را یکی از عوامل مؤثر در تداوم وضعیت نامناسب بسیاری از بناهای تاریخی میداند و دراینباره به «اصفهانزیبا» میگوید: «بودجهای که هر سال برای ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان اصفهان در نظر گرفته میشود، با گستردگی و تعداد آثار تاریخی استان تناسب ندارد. نمیتوان انتظار داشت که با اعتبارات محدود، یک استان با این تعداد بنا، محوطه و بافت تاریخی، هم بناهای در معرض خطر را نجات داد، هم مرمتهای اساسی را پیش ببرد و هم برای حفاظت مستمر و نگهداری آنها برنامه داشته باشد.» او ادامه میدهد: «بخشی از مشکلاتی که امروز در بناهای تاریخی میبینیم، نتیجه انباشتهشدن همین کمبودها در طول سالهاست. در بسیاری از موارد، اعتبارات زمانی به بنا میرسد که آسیب، جدی شده و هزینه نجات آن چند برابر گذشته است؛ به همین دلیل، مسئله فقط میزان بودجه نیست؛ بلکه نحوه تخصیص، اولویتبندی و استمرار آن نیز اهمیت دارد. مرمت یک بنای تاریخی با یک اعتبار مقطعی به پایان نمیرسد. اگر منابع لازم برای ادامه کار و نگهداری پس از مرمت وجود نداشته باشد، بنا دوباره در معرض آسیب قرار میگیرد.»
بودجه میراثفرهنگی؛ از کمبود تا ضرورت شفافسازی
این فعال میراثفرهنگی درباره ضرورت شفافسازی اعتبارات و اقدامهای ادارهکل میراثفرهنگی استان میگوید: «بااینحال، محدودبودن اعتبارات نباید به معنای بینیازی از شفافیت باشد؛ حتی در شرایطی که منابع مالی میراثفرهنگی محدود بوده، لازم است ادارهکل میراثفرهنگی استان اصفهان درباره میزان اعتبار اختصاصیافته به بناهای تاریخی، محل هزینهکرد، سهم هر پروژه، نحوه تخصیص اعتبارات و میزان پیشرفت پروژهها اطلاعات روشن و قابلدسترسی ارائه کند. شفافیت مالی، بهویژه در شرایطی که از کمبود بودجه بهعنوان یکی از مهمترین موانع حفاظت از میراثفرهنگی سخن گفته میشود، اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ چراکه مشخصبودن مسیر اعتبارات کمک میکند روشن شود منابع محدود موجود دقیقا در کدام بناها و برای کدام اقدامها هزینهشده و چه میزان از نیاز واقعی هر پروژه را پوشش داده است.»
حفاظت از طبیعت و میراث تاریخی؛ دو مسئله در یک محوطه
قرارگرفتن قلعه قمیشلو در محدوده یک منطقه حفاظتشده، مسئله حفاظت و تعیین آینده این بنای تاریخی را با ملاحظات دیگری نیز همراه کرده است: از یک سو، قلعه نیازمند تثبیت، رفع خطر و مرمت اصولی است و از سوی دیگر، هرگونه تصمیم درباره نحوه استفاده از آن باید با ضوابط و الزامهای حفاظت از زیستبوم منطقه هماهنگ باشد. در چنین شرایطی، نگاه صرفا گردشگرمحور به آینده قلعه میتواند چالشهایی ایجاد کند؛ بهویژه اگر کاربریهایی مانند اقامتگاه یا مجموعههای پذیرایی پرظرفیت بدون توجه به ظرفیت بنا و محیط پیرامون آن تعریف شود؛ بنابراین، پیش از هرگونه تصمیم درباره کاربری جدید، اولویت باید حفاظت و مرمت بنا باشد و پس از آن نیز نوعی کاربری محدود، فرهنگی و کنترلشده برای قلعه تعریف شود؛ بهگونهای که کاربری تابع حفاظت باشد؛ نه حفاظت تابع کاربری.
پرسشهایی از محیطزیست که بیپاسخ ماند!
با توجه به همین ملاحظهها، «اصفهانزیبا» برای روشنشدن ضوابط حاکم بر این موضوع و نسبت میان حفاظت از زیستبوم منطقه و حفاظت از بنای تاریخی، با مریم کرمانی، سرپرست ادارهکل حفاظت محیطزیست استان اصفهان، تماس گرفت تا درباره وضعیت قلعه قمیشلو و امکان استفاده و حضور گردشگران در این محدوده توضیحهایی دریافت کند. پرسش این است که قرارگرفتن یک بنا در محدوده حفاظتشده دقیقا چه محدودیتها و الزامهایی برای حفاظت، مرمت و بهرهبرداری از آن ایجاد میکند؟ آیا قرارگرفتن در یک منطقه حفاظتشده به معنای محدودیت حضور گردشگران است؟ در این صورت، بناهای تاریخی واقع در چنین محدودههایی چگونه باید حفاظت و معرفی شوند؟
با وجود پیگیری «اصفهانزیبا» و گذشت چند روز از زمان تماس، پاسخی از سوی ادارهکل حفاظت محیطزیست استان اصفهان دریافت نشد و این پرسشها همچنان بیپاسخ ماند. روشنشدن این موضوع، بهویژه درباره بنایی مانند قلعه قمیشلو که همزمان واجد ارزشهای تاریخی و در محدوده یک زیستبوم حفاظتشده قرار دارد، میتواند به ترسیم مسیر دقیقتر حفاظت و آینده آن کمک کند.
«اصفهانزیبا» آمادگی دارد دیدگاهها و توضیحهای مسئولان، کارشناسان و فعالان میراثفرهنگی و محیطزیست را درباره مسائل مطرحشده در این گزارش منعکس کند.