به گزارش اصفهان زیبا؛ گزارش پیش رو، حاصل گفت‌وگوی «اصفهان‌زیبا» با اعظم هارونی، معاون آموزش ابتدایی اداره‌کل آموزش‌وپرورش استان اصفهان است، گفت‌وگویی که در آن از تلاش‌های گسترده برای شناسایی و جذب دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل در دوره ابتدایی سخن گفته شده است.
اصفهان در سال تحصیلی گذشته توانست از میان حدود شش‌هزارو500 دانش‌آموز بازمانده از تحصیل، بیش از سه‌هزارو700 نفر را به کلاس درس بازگرداند؛ آماری که بیش از ۵۰درصد بازماندگان را شامل می‌شود و نسبت به سال قبل، حدود ۳۰درصد افزایش داشته است. این استان همچنین توانست در پوشش تحصیلی دوره ابتدایی، ۰,۷۰ درصد بالاتر از هدف‌گذاری وزارتخانه عمل کند و در کاهش نرخ بازماندگی، جایگاه پیشرو را به‌دست آورد. آنچه در ادامه می‌خوانید، روایت جزئیات این موفقیت و همچنین چالش‌های باقی‌مانده از زبان معاون آموزش ابتدایی اداره‌کل آموزش‌وپرورش استان اصفهان است؛ از استعلام ثبت‌احوال و شبکه بهداشت تا مراجعه حضوری مدیران به محله‌ها و خانه‌ها، و از کمبود مشاور تا ضرورت همراهی خیران و دستگاه‌های حمایتی.
از آمار بازماندگان تحصیل در دوره ابتدایی استان اصفهان شروع کنیم. وزارتخانه چه عددی را به شما اعلام کرد و این عدد شامل چه گروه‌هایی می‌شد؟
وزارتخانه به ما اعلام کرد که در دوره ابتدایی، در مهر و آبان سال گذشته حدود شش‌هزارو500 نفر بازمانده تحصیلی داشته‌ایم. این شش‌هزارو500 نفر یک عدد یکدست و ساده نبودند؛ در دل خودشان چند گروه متفاوت را جای‌داده بودند. حدود یک‌هزارو100 نفر از آن‌ها دانش‌آموز لازم‌التعلیمی بودند که باید در پایه اول ثبت‌نام می‌شدند؛ اما به دلایل مختلف ثبت‌نام نشدند. از همان شش‌هزارو500 نفر، توانستیم حدود سه‌هزارو700 نفر را جذب کنیم و به مدرسه بازگردانیم. یعنی بیش از نیمی از بازماندگان شناسایی‌شده، دوباره مسیر تحصیل را پیدا کردند. این جذب، یک کار دفتری و اداری نبود؛ پشت هر عدد، یک خانواده، یک کودک، یک محله و گاهی یک سرنوشت قرار داشت.
فرایند جذب این سه‌هزارو700 نفر چگونه بود؟ از کجا فهمیدید کدام دانش‌آموز زنده است، کدام مهاجرت کرده و کدام اصلا نباید در فهرست بازماندگان باشد؟
جذب ما به این صورت بود که از ثبت‌احوال، شبکه بهداشت و دستگاه‌های مرتبط، اسامی دانش‌آموزان را برای استعلام دادیم تا متوجه شویم دانش‌آموز زنده است یا خیر. این نخستین حلقه شناسایی بود. برخی از دانش‌آموزانی که باید در مدرسه باشند و وارد مدرسه نشده بودند، دانش‌آموزان استثنایی آموزش‌ناپذیر بودند. طی جلسه‌هایی که با علوم‌پزشکی، بهزیستی و ثبت‌احوال داریم، قرار بر این است که این دانش‌آموزان آموزش‌ناپذیر استثنایی از فهرست ما خارج شوند؛ اما متأسفانه در سال گذشته این کار انجام نشد و آن‌ها جزو آمار بازماندگان از تحصیل ما حساب شدند. این مسئله هم آمار ما را متورم کرد و هم انرژی همکاران ما را در پیگیری‌هایی گرفت که اساسا نتیجه تحصیلی نداشت. بعد از احصای اسامی، آن‌ها را به تفکیک ناحیه و منطقه ارسال کردیم. مناطق شماره و آدرس اولیا را به ما می‌دهند. این اسامی را به مدیران مدرسه می‌دهیم؛ مدیران مدارس نیز بر اساس محله‌ای که دانش‌آموزان در آن سکونت دارند، با خانواده‌ها تماس می‌گیرند یا حضوری مراجعه می‌کنند تا این مسئله را پیگیری کنند و بفهمند این دانش‌آموز کجاست و چرا به مدرسه نیامده. دانش‌آموزانی که آموزش‌پذیر بوده و به دلایل مختلف در مدارس ثبت‌نام نشده بودند، در سال گذشته توانستیم حدود سه‌هزارو700 نفر را در استان اصفهان جذب کنیم؛ این تعداد، بیش از ۵۰درصد بازماندگان از تحصیل بوده است و نسبت به سال قبل از خودش نیز حدود ۳۰درصد افزایش جذب بازماندگان از تحصیل را در استان اصفهان برای دوره ابتدایی داشتیم.
چرا در برخی نواحی آمار بازماندگان بیشتر است؟
در نواحی که آمار دانش‌آموزان به دلیل جمعیت بالاتر بیشتر است، آمار بازماندگان از تحصیل نیز بیشتر از نواحی کم‌جمعیت‌تر است. طبیعتا هرجا جمعیت دانش‌آموزی بیشتر باشد، لایه‌های پنهان، حاشیه‌ای و آسیب‌پذیر هم بیشتر می‌شود. آماری که داریم بر اساس پیگیری مدیران نواحی است. این آمار یک عدد انتزاعی نیست؛ حاصل تماس‌ها، مراجعه‌های حضوری، پرس‌وجوهای محلی و گاهی سرزدن به خانه‌هایی است که هیچ نشان روشنی از کودک در آن‌ها نمانده. برخی از دانش‌آموزان فوت شدند و عده‌ای از آن‌ها فرزندان طلاقی بوده که اکنون پیش مادر هستند. دانش‌آموزانی که پیش مادرشان هستند، زمانی که برای ثبت‌نام باید پدر حضور داشته باشد، دچار مشکل می‌شوند و برخی از دانش‌آموزان که تعدادشان هم محدود است، به همین دلیل از ثبت‌نام بازمانده‌اند. قسمتی از این آمار متعلق به دانش‌آموزان استثنایی آموزش‌پذیر است که خانواده‌ها به‌دلیل دوربودن مراکز استثنایی ما در استان اصفهان نمی‌توانند دانش‌آموز استثنایی آموزش‌پذیر خود را به مدرسه بفرستند؛ چراکه تعداد مدارس استثنایی ما کم است و در روستاها نیز مدرسه استثنایی نداریم. ازطرفی، این مراکز از شهر نیز دور است و دانش‌آموزی که خانواده‌اش از لحاظ مالی دچار مشکل است، نمی‌تواند به مدرسه برود. تعداد زیادی از آمار بازماندگان از تحصیل متعلق به دانش‌آموزانی است که شناسایی نشده‌اند؛ یعنی می‌دانیم در جایی کودکی هست، اما نمی‌دانیم دقیقا کجاست، با چه کسی زندگی می‌کند و چرا از مدرسه دورافتاده.
طرح شهید محمودوند در این میان چه نقشی دارد؟
طرح شهید محمودوند یک سامانه دارد که فهرست بازماندگان را از این طریق برای ما ارسال می‌کند و می‌توانیم مشاهده کنیم چه دانش‌آموزانی باید در استان اصفهان ثبت‌نام می‌کردند؛ اما ثبت‌نام نشدند. این سامانه پنجره‌ای است که به ما نشان می‌دهد کدام نام‌ها از قلم افتاده‌اند؛ اما همین سامانه هم محدودیت‌هایی دارد. عده‌ای از این دانش‌آموزان در استان اصفهان بودند؛ اما پس از مدتی از استان خارج شدند و داخل فهرستی که علوم‌پزشکی به ما می‌دهد، اسامی‌شان نیست و شناسایی آن‌ها از دسترس ما خارج است. برخی از آمار بازماندگان از تحصیل نیز دانش‌آموزانی هستند که مهاجرت کردند و پلیس اسامی را به ما می‌دهد؛ اما تعدادی از دانش‌آموزانی که مهاجرت کردند، هیچ اطلاعاتی دررابطه‌با آن‌ها وجود ندارد. این دانش‌آموزان که مهاجرت آن‌ها جایی ثبت نشده، جزو آمار بازماندگان از تحصیل ما محسوب می‌شوند و از آمار ما خارج نمی‌شوند. به بیان دیگر، بخشی از عدد بازماندگان، نه دانش‌آموز بدون مدرسه، بلکه دانش‌آموز جابه‌جاشده‌ای است که ردش در سیستم‌های ما گم شده.
وقتی وضعیت نواحی مختلف را بررسی کردید، چه دلایل میدانی برای بازماندگی از تحصیل پیدا کردید؟
زمانی که در نواحی مختلف، وضعیت بازماندگان را بررسی کردیم، متوجه شدیم حدود یک‌درصد دانش‌آموزان به‌دلیل فقر مالی به مدرسه نمی‌رفتند. این مسئله در منطقه پیگیری می‌شود و تمام تلاش همکاران ما این است که به کمک خیران مشکل را حل کنند تا دانش‌آموزان به مدرسه برگردند؛ همچنین اگر اداره‌کل رفاه و تعاون بتواند برای کار خانواده این دانش‌آموزان اقدامی انجام دهد که آن‌ها از لحاظ اقتصادی در مضیقه نباشند، دانش‌آموز آن‌ها می‌تواند به مدرسه بیاید. برخی از دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل به دلیل مسافت طولانی و نداشتن وسیله نقلیه از رفتن به مدرسه بازمانده‌اند. برای این چالش نیز توسط اداره ناحیه، منطقه و خیران تمهیدهایی اندیشیده شد تا این دانش‌آموزان نیز جذب شوند. مشکل عمده ما در عدم جذب دانش‌آموزان برای اینکه بتوانیم آن‌ها را به مدرسه بازگردانیم، عدم شناسایی آن‌هاست. از حدود سه‌هزار دانش‌آموزی که موفق به جذب آن‌ها نشدیم، حدود یک‌هزار نفر از آن‌ها را نتوانستیم شناسایی کنیم. این تعداد، نه لزوماخارج از مدرسه، بلکه گاهی دور از دسترس اطلاعات ما هستند.
به نظر شما کمبود مشاور در دوره ابتدایی چه تأثیری بر بازماندگی از تحصیل دارد؟
متأسفانه در مدارس ابتدایی از حداقل مشاور استفاده می‌کنیم. به اکثر مدارس ابتدایی نیروی مشاور تعلق می‌گیرد؛ اما نیرویی وجود ندارد که بخواهد به مدارس بدهند. در استان اصفهان حدود دوهزار نفر نیروی مشاور کمبود داریم. اگر این تعداد مشاور در مدارس ما حضور داشته باشند، حداقل خانواده‌ها را مجاب کنند که فرزندانشان ترک‌تحصیل نکنند و دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل نباشند. این موضوع نه‌فقط در دوره ابتدایی، بلکه در دوره دوم و سوم نیز به بازماندگان کمک بزرگی می‌کند. مشاور فقط برای حل مشکل تحصیلی نیست؛ او می‌تواند میان خانواده، مدرسه و آسیب‌های اجتماعی پلی باشد. بسیاری از بازماندگی‌ها ریشه در فقر، طلاق، مسافت، ناتوانی، بی‌سوادی خانواده یا ناامیدی دارد. اگر مشاور باشد، می‌تواند این ریشه‌ها را ببیند و پیش از آنکه کودک از مدرسه دور شود، خانواده را همراه کند.
برای مشکل شناسایی دانش‌آموزان چه تمهیدهایی اندیشیده‌اید؟
برای مشکل شناسایی دانش‌آموزان، تمهیدهایی با ثبت‌احوال، دانشگاه علوم‌پزشکی، پلیس مهاجرت، نیروی انتظامی و دستگاه‌های دیگر اندیشیده‌ایم تا در سال جدید بتوانیم سه‌هزار دانش‌آموزی را که نتوانستیم جذب کنیم، شناسایی و جذب کنیم. این کار، یک همکاری بین دستگاهی می‌خواهد. آموزش‌وپرورش به‌تنهایی نمی‌تواند رد دانش‌آموزی را در مهاجرت، فوت، جابه‌جایی خانوادگی یا زندگی در حاشیه شهرها پیدا کند. باید داده‌ها به هم متصل شوند؛ اما نه به قیمت نقض حریم خانواده‌ها. هدف این است که هیچ کودکی در سایه آمار گم نشود.
جذب بازماندگان چه تأثیری بر شاخص‌های آموزشی استان داشته است؟
زمانی که بازماندگان از تحصیل را جذب می‌کنیم، پوشش تحصیلی‌مان افزایش پیدا می‌کند. یکی از شاخص‌های بین‌المللی که توسعه‌یافتگی جوامع را مشخص می‌کند، پوشش تحصیلی است. در استان اصفهان در دوره ابتدایی سال گذشته ۰,۷۰ درصد نسبت به هدف‌گذاری که وزارتخانه برای ما انجام داده بود، بالاتر از آن هدف‌گذاری توانستیم دانش‌آموزان دوره ابتدایی را جذب تحصیل کنیم. این ۰,۷۰ درصد که ما نسبت به هدف بیشتر هستیم، عدد کوچکی به نظر می‌رسد؛ اما در مقیاس یک استان و در میان هزاران دانش‌آموز، معنایی بزرگ دارد. استان اصفهان در کاهش نرخ بازماندگی پیشرو بود و این اتفاق از طریق وزارتخانه نیز به ما اعلام شد. این موفقیت حاصل کار شبانه‌روزی مدیران نواحی، مناطق، مدارس و همراهی دستگاه‌های بیرونی بود.
برای سال جدید چه برنامه‌هایی دارید؟ آیا همکاری دستگاه‌ها گسترده‌تر شده است؟
امسال نیز قوی‌تر از گذشته فعالیت‌های خود را برای بازگرداندن دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل انجام خواهیم داد؛ البته امسال با ادارات کل دیگری همچون اداره‌کل رفاه و تعاون ارتباط خود را قوی‌تر کردیم؛ با بهزیستی نیز رایزنی کردیم که امسال نیز دانش‌آموزان استثنایی تحصیل ناپذیر از فهرست بازماندگان از تحصیل سامانه محمودوند حذف شوند. این حذف به این معنا نیست که آن‌ها را رها می‌کنیم؛ به این معناست که آمار بازماندگان باید واقعی باشد و هر دانش‌آموز در دسته درست خودش دیده شود. برای دانش‌آموزان بازمانده از تحصیل که فقر مالی داشتند نیز با خیران مدرسه‌یار قرار است جلسه‌هایی داشته باشیم تا به این خانواده‌ها کمک‌کنند؛ برخی دانش‌آموزان نیز در منطقه خودشان به خیریه‌ها معرفی می‌شوند تا این چالش نیز حل شود. مسیر بازگرداندن کودک به مدرسه، فقط با بخش‌نامه نیست؛ با همراهی خیر، مشاور، مدیر، خانواده و دستگاه‌های حمایتی است. اگر یکی از این حلقه‌ها غایب باشد، کودک باز هم از کلاس دور می‌ماند.