به گزارش اصفهان زیبا؛ ۱۸ مهر، روز نکوداشت زاینده‌رود، فرصتی برای طرح دوباره این پرسش است که آیا می‌توان جریان پایدار آب را به این رودخانه بازگرداند؟ داریوش مختاری، کارشناس ارشد منابع آبی، معتقد است احیای زاینده‌رود به کنترل برداشت‌ها، اصلاح الگوی مصرف و هماهنگی توسعه با ظرفیت منابع آب نیاز دارد.
چرا زاینده‌رود خشک شد؟
پس از خشک‌شدن زاینده‌رود در سال ۱۳۷۹، تشکل‌های زیست‌محیطی اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری بر ضرورت حفاظت از این رودخانه تأکید کردند. همچنین، تجمع سال ۱۳۸۲ با شعار «زاینده‌رود را زنده، کامل و برای همیشه می‌خواهیم» به شناخته‌شدن ۱۸ مهر به عنوان روز نکوداشت زاینده‌رود کمک کرد.
زاینده‌رود بخشی از یک سامانه آبی به‌هم‌پیوسته است که آبخوان‌ها، کشاورزی، صنعت، سکونتگاه‌ها و تالاب گاوخونی را در بر می‌گیرد. به همین دلیل، مدیریت این رودخانه باید تمام حوضه آبریز را در نظر بگیرد.
داریوش مختاری بارگذاری بیش از ظرفیت منابع آب را یکی از عوامل مهم بحران می‌داند. به گفته او، افزایش مصرف در بخش‌های کشاورزی، صنعت و شهرسازی فشار بر منابع آبی را بیشتر می‌کند. برداشت از چاه‌های اطراف رودخانه نیز می‌تواند بر ارتباط آب‌های زیرزمینی و جریان سطحی اثر بگذارد.
این کارشناس بر ضرورت بررسی دقیق تعداد چاه‌ها، میزان برداشت و حجم مصرف در بخش‌های مختلف تأکید می‌کند. به باور او، مسئولان باید پیش از اجرای طرح‌های توسعه‌ای، ظرفیت واقعی منابع آب را ارزیابی کنند.
حق‌آبه چه نقشی در احیای زاینده‌رود دارد؟
زاینده‌رود از گذشته نظامی برای تقسیم آب و تعیین حقوق بهره‌برداران داشته است. مختاری با اشاره به نظام حق‌آبه منسوب به شیخ بهایی در دوره صفویه، بر اهمیت رعایت حقوق بهره‌برداران و تناسب مصرف با منابع موجود تأکید می‌کند.
از نگاه او، مدیریت امروز رودخانه نیز باید بر پایه اطلاعات دقیق، تعیین سهم مصرف‌کنندگان و جلوگیری از برداشت بیش از ظرفیت طبیعی حوضه انجام شود. بدون شناخت میزان واقعی منابع و مصارف، برنامه‌ریزی برای احیای رودخانه دشوار خواهد بود.
چه راهی زاینده‌رود را زنده می‌کند؟
مختاری هماهنگی مصرف با توان واقعی منابع آب را یکی از پیش‌شرط‌های احیای زاینده‌رود می‌داند. از آنجا که میزان بارش به شرایط اقلیمی وابسته است، منابع آب نمی‌توانند هم‌پای افزایش فعالیت‌های انسانی رشد کنند.
کاهش مصرف در بخش‌های کشاورزی، خانگی و صنعتی می‌تواند به مدیریت بحران کمک کند؛ اما آب صرفه‌جویی‌شده باید سهم مشخصی برای جریان رودخانه و نیازهای زیست‌محیطی داشته باشد. در غیر این صورت، گسترش سطح زیر کشت یا فعالیت‌های پرمصرف ممکن است دوباره این منابع را مصرف کند.
انتقال آب از حوضه‌های دیگر نیز به بررسی دقیق پیامدهای زیست‌محیطی و منطقه‌ای نیاز دارد. این کارشناس هشدار می‌دهد که انتقال آب بدون اصلاح الگوی مصرف، ممکن است بحران را از منطقه‌ای به منطقه دیگر منتقل کند.
خشکی زاینده‌رود و افت آب‌های زیرزمینی همچنین خطر فرونشست زمین و آسیب به آثار تاریخی و زیرساخت‌های اصفهان را افزایش می‌دهد. در مقابل، توسعه گردشگری با حفظ بافت تاریخی شهر می‌تواند به تقویت اقتصاد پایدار منطقه کمک کند.
آینده زاینده‌رود به تصمیم‌های امروز بستگی دارد
بازگشت زاینده‌رود به جریان پایدار، به برنامه‌ای روشن و قابل ارزیابی برای مدیریت منابع آب نیاز دارد. کنترل برداشت‌ها، همکاری میان استان‌ها، رعایت حقوق بهره‌برداران و توجه به محدودیت‌های اقلیمی، از عوامل مهم در این مسیر هستند.
احیای این رودخانه تنها به بازگشت جریان آب محدود نمی‌شود؛ بلکه حفظ تالاب گاوخونی، منابع زیرزمینی، میراث تاریخی و اقتصاد منطقه را نیز در بر می‌گیرد. پرسش اصلی این است که آیا مدیریت منابع آب می‌تواند مصرف را با ظرفیت واقعی طبیعت هماهنگ کند و فرصت بازگشت زندگی را به زاینده‌رود بدهد؟/ایسنا