به گزارش اصفهان زیبا؛ چالش جمع‌آوری زباله‌های تر و تولید شیرابه‌های سمی از موضوعات مهمی است که کلانشهرها را با چالش‌های اساسی روبه رو کرده است؛ مسئله ای که شاید سیستم‌های سنتی دفع پسماند تاکنون و آنطور که باید و شاید از مدیریت آن ناتوان مانده‌اند. در این میان، تولید کمپوست در مبدأ، فراتر از یک راهکار ساده، راهبردی بنیادین برای احیای چرخه مواد مغذی و توقف روند نابودی منابع است؛ فرایندی که در آن زباله به‌جای تبدیل شدن به عنصری تخریب‌گر، به کودی ارزشمند برای تقویت خاک و گیاهان تبدیل می‌شود. محمدمهدی نقیه که متولد ۱۳۷۷ و دانشجوی کارشناسی مدیریت دولتی و مدیر شرکت «زیزا» است، اما از اجرای طرحی می‌گوید که به واسطه آن شهروندان می‌توانند در خانه، پسماندهای تر خود را تبدیل به کمپوست و از آن استفاده کنند یا آن را در اختیار سازمان پسماند قرار دهند. این شرکت از سال 1401 و با هدف کمک به حفظ محیط‌زیست و مدیریت پسماند خانگی شروع به کار کرده است. ایده اولیه این شرکت اینگونه شکل گرفت: «این ایده بر پایه یک دغدغه زیست‌محیطی شکل گرفت؛ یعنی معضلاتی که پسماندها برای حیات انسان، جانوران و گیاهان ایجاد می‌کنند. شیرابه یکی از بزرگترین تهدید های زیست محیطی امروز ایران است؛ تهدید بزرگی برای آب های سطحی و زیرزمینی و آلودگی خاک ایران. بر همین اساس، طرح تولید دستگاه‌های کمپوست‌ساز خانگی ابتدا در قالب یک استارتاپ آغاز شد و سپس با گسترش نیازها، به ثبت و تأسیس شرکت انجامید.» او در ادامه بیان می‌کند: « محصول اصلی شرکت «دستگاه‌های کمپوست‌ساز خانگی» است. این دستگاه پسماندِ تر را به کمپوست تبدیل می‌کند که نوعی کود غنی برای خاک به شمار می‌رود. موادی مانند پوست میوه، سبزیجات و پسماندهای غذایی در این فرایند تجزیه می‌شوند و به چرخه طبیعت بازمی‌گردند. در نتیجه، این مواد مجددا وارد خاک شده و آن را بارور می‌سازند تا محصول جدید تولید شود و انسان از آن بهره ببرد. به این ترتیب، به‌جای آنکه پسماندها تخریب‌کننده طبیعت باشند، به چرخه زیستی باز می‌گردند.»
مدیریت پسماند در مبدا
مدیریت پسماند در مبدا از جمله موضوعات مهمی است که این روزها در بسیاری از کشورها مورد توجه قرار گرفته است: «این دستگاه‌ها درون منزل و در مبدأ مستقر می‌شوند؛ بنابراین اساسا نیازی به جمع‌آوری پسماند توسط شهرداری نیست. شهروندان به‌جای انداختن پسماند تر در کیسه و سطل زباله آشپزخانه، این سطل را در فضای باز مانند حیاط، تراس یا پشت‌بام قرار می‌دهند و پسماند را داخل آن می‌ریزند. پسماند تر در همان مبدأ بدون بو، بدون شیرابه و بدون هیچ‌گونه مزاحمتی برای خانوار تبدیل به کود می‌شود و هیچ نیازی به حمل و جمع‌آوری ندارد.»
به گفته او، شهروندان در منزل خودشان کود تولید می‌کنند؛ چنانچه تمایل داشته باشند، می‌توانند آن را برای باغچه و گل و گیاه شخصی خود مصرف کنند و در غیر این صورت می‌توانند آن را تحویل شهرداری دهند.
طرحی که به کمک مدیریت پسماند آمد
مدیریت پسماندهای تر در مبدا شاید در وهله اول، کار آسانی به نظر نیاید؛ اما این روزها این اتفاق در بسیاری از خانه‌ها افتاده است و شهروندان از آن استقبال بسیار خوبی کرده‌اند: «در اواخر سال ۱۴۰۳ شهرداری اصفهان طی قراردادی حدود ۸۰۰ دستگاه از این محصول را خریداری کرد و به‌صورت هدیه به شهروندان اصفهانی تحویل داد. این کار از طریق کانون‌های زیست‌محیطی محلی انجام شد و شهروندان شروع به استفاده کردند. نتیجه این اقدام، «پسماند صفر» شدن این خانوارها بود؛ به این معنا که دیگر زباله تری برای تحویل به شهرداری تولید نمی‌کنند، بلکه پسماند تر خود را مستقیما به کود تبدیل می‌کنند. بسیاری از آن‌ها کود حاصل را به ما تحویل می‌دهند و در ازای آن ورمی‌کمپوست دریافت و برخی دیگر نیز مستقیما آن را برای گل و گیاه خود مصرف می‌کنند.علاوه بر این، در بخش فروش مستقیم به مصرف‌کننده نیز استقبال محدود به اصفهان نبوده است؛ در حال حاضر شهروندان نزدیک به ۶۰ شهر کشور به‌صورت خرد از ما خرید کرده‌اند و پسماند تر خود را بدون مشکل در منزل مدیریت می‌کنند.»
نقیه اینگونه می‌گوید: «بخشی از کود تولیدی را در سطل‌ها تحویل می‌گیریم، فرآوری نهایی را روی آن انجام می‌دهیم و مجددا به شهروندان بازمی‌گردانیم. در مراحل بعدی نیز برنامه داریم این محصول فرآوری‌شده را در مقیاس گسترده به کشاورزان، سازمان پارک‌ها و فضای سبز، سازمان جهاد کشاورزی، منابع طبیعی و سایر مصرف‌کنندگان عمده عرضه کنیم.»
مدیریت پسماند در خانه می‌تواند کمک چشمگیری به حل مشکل پسماند و استفاده از روشهای سنتی برای مدیریت آن کند؛ اتفاقی که پس از اصفهان در شهرهای دیگر نیز یکی یکی در حال وقوع است: «تنها تولیدکننده شاخص در حوزه مدیریت پسماند خانگی در کشور هستیم. این راهکار ظرفیت آن را دارد که دست‌کم ۷۰ تا ۸۰ درصد چالش و بحران پسماند را مهار کند. شهرهایی نظیر مشهد، شیراز، لاهیجان و دزفول این دستگاه‌ها را خریداری کرده‌اند. همچنین در حال راه‌اندازی و اجرای این الگو در شمار زیادی از شهرهای دیگر از جمله تهران، کرج، کرمان و استان‌های شمالی هستیم تا تجربه‌ای مشابه اصفهان در آن‌ها پیاده‌سازی شود.»
خطرات پسماند برای شهروندان ناشناخته است
با این وجود، هنوز هستند افرادی که تمایلی برای مدیریت پسماندهای تر در مبدا ندارند: «بر اساس تجربه و فعالیت متمرکز و پژوهش در دست‌کم ۱۰ استان، این موضوع دو دلیل اصلی دارد؛ اول اینکه جامعه هنوز با عمق بحران‌ها و خطرات پسماند به اندازه کافی آشنا نیست. دوم اینکه طی سالیان گذشته ابزار و زیرساخت مناسبی در اختیار مردم قرار نگرفته است. تاکنون صرفا گفته شده پسماند خشک را تفکیک کنید و در گوشه خانه بگذارید تا شهرداری جمع‌آوری کند. دیدگاه ما فراتر از این تعریف سنتی است؛ تفکیک رایج یعنی تحویل پسماند تر و خشک ، اما ما می‌گوییم شهروند باید بتواند پسماند تر را در همان مبدأ به کمپوست تبدیل کند تا اساسا نیازی به انتقال آن نباشد. نکته مهم این است که اگر پسماند تر از مبدأ مدیریت و حذف شود، آنچه باقی می‌ماند به‌طور خودکار همان پسماند خشکِ تفکیک‌شده خواهد بود.»
صنعت سودآور!
مدیریت پسماند در مبدا و فعالیت در این عرضه از جمله راهکارهایی است که می‌تواند سودآور و درآمد زا باشد: «صنعت پسماند خشک و تر در دنیا حوزه‌ای سودآور است؛ اما تفاوت ایران با سایر کشورها در ساختار اقتصادی آن نهفته است. در کشورهای دیگر، سیستم مدیریت شهری هزینه واقعی جمع‌آوری و مدیریت پسماند را همراه با مالیات از شهروندان دریافت می‌کند و در صورت عدم تفکیک، جریمه‌های سنگین اعمال می‌کند. اما در کشور زباله را تقریبا رایگان جمع‌آوری می‌کنند و مبلغ دریافتی از شهروندان بسیار ناچیز است. در واقع تخصیص یارانه دولتی به جمع‌آوری زباله، این حوزه را از یک بازار واقعی به یک «نابازار» تبدیل کرده است؛ وضعیتی که توجیه اقتصادی را از بین می‌برد و مانع ورود بخش خصوصی می‌شود. وضعیت فعلی مانند این است که یک شرکت خصوصی بنزین باکیفیت و با قیمت آزاد در کشور تولید کند، اما به دلیل توزیع بنزین یارانه‌ای، هیچ خریداری نداشته باشد. در چنین شرایطی حتی اگر بخش خصوصی خدمت بهتری ارائه دهد، بازاری شکل نمی‌گیرد.»
چالش‌هایی که مانع از مدیریت پسماند می‌شوند
مهم‌ترین مانع برای مدیریت پسماندهای تر در مبدا از نظر نقیه این است که واقعیت‌های پسماند و پیامدهای عدم تفکیک آن برای مردم شفاف بیان نمی‌شود؛ درحالی‌که هر یک لیتر شیرابه می‌تواند دست‌کم ۵۰۰ لیتر آب سالم را آلوده و غیرقابل‌استفاده کند. بنابراین مدریت پسماند در مبدا می‌تواند از این موارد جلوگیری کند. همچنین کیفیت کمپوست تولیدشده خانگی با کمپوست‌های صنعتی برابری می‌کند و حتی کیفیت بهتری نیز دارد؛ زیرا کمپوست‌های تولیدشده در سایت‌های صنعتی معمولا حاوی فلزات سنگین، خورده‌شیشه، تیغ و ناخالصی‌های متعدد هستند؛ چراکه از پسماندهای درهم تفکیک‌نشده تهیه می‌شوند. اما در روش خانگی، فرد چون قصد دارد این کمپوست را برای گیاه و باغچه اختصاصی خود مصرف کند، مالکیت آن را از آنِ خود می‌داند و به آن به چشم یک محصول ارزشمند می‌نگرد، نه زباله. از این رو با دقت کامل تنها پسماندهای زیست‌تخریب‌پذیر را وارد دستگاه می‌کند و از ریختن موادی چون باتری، شیشه یا بسته‌بندی‌های پلاستیکی پرهیز می‌نماید. در نتیجه، این کمپوست کاملا خالص، مرغوب و بدون آلودگی است.»
طبق گزارش سال ۱۴۰۱ سازمان مدیریت پسماند شهرداری تهران، حداقل ۸۰ درصد از کل هزینه‌های مدیریت پسماند در شهرهای کشور، صرف مرحله «جمع‌آوری و انتقال زباله از درب منازل تا سایت‌های پسماند» می‌شود. از سوی دیگر، بین ۷۰ تا ۹۰ درصد وزن پسماند تر را رطوبت تشکیل می‌دهد. نقیه می‌گوید: « هنگامی که پسماند تر در مبدأ به کمپوست تبدیل شود، این حجم عظیم از رطوبت تبخیر شده و نیازی به حمل صدها تن آب و لجن با هزینه‌های سنگین شهری نیست. در نهایت، با تولید محصول نهایی در منزل، هم بار مالی شهرداری‌ها به‌شدت کاهش می‌یابد و هم از انتقال بیهوده زباله و آلودگی‌های ناشی از آن جلوگیری می‌شود. امیدواریم سیستم مدیریت شهری در شهرها و روستاها هرچه سریع‌تر به الگوی «مدیریت در مبدأ با مشارکت فعال مردم» روی بیاورد.»