به گزارش اصفهان زیبا؛ کتیبه محراب مسجد هفتشویه اصفهان که نام بانوان مقدس را در خود جای داده، پس از بازخوانی و بازطراحی به کوشش حمیدرضا آذری‌نیا و حمیدرضا کشاورزی میاندشتی، بار دیگر مورد توجه قرار گرفته است؛ اما این اثر ارزشمند همچنان زیر باد و باران رها شده و نبود سایه‌بان، خطر فرسایش و تخریب آن را افزایش می‌دهد.
کتیبه این محراب از دوره ایلخانی به‌جا مانده و نام بانوان مقدس، از جمله حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت خدیجه(س)، را در خود جای داده است؛ ویژگی منحصربهفردی که به گفته پژوهشگران، آن را به نمونه‌ای بی‌نظیر در تاریخ معماری ایران و جهان اسلام تبدیل می‌کند. با این حال، آنچه امروز بیش از هر چیز درباره این محراب جلب توجه می‌کند، فاصله میان ارزش تاریخی و فرهنگی آن و وضعیت حفاظتی نامناسبی است که با آن روبه‌روست.
بخش عمده کتیبه در گذر زمان از بین رفته و تنها حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد از آن باقی مانده است. در چنین شرایطی، حمیدرضا آذری‌نیا، پژوهشگر و مدیر موزه شیعه، و حمیدرضا کشاورزی میاندشتی، هنرمند و استاد خط بنایی، با بررسی و مقایسه کتیبه محراب مسجد هفتشویه با کتیبه صلوات کبیره در بقعه پیربکران، به بازخوانی کتیبه این محراب پرداخته‌اند و موفق به بازطراحی تصویر مناسبی از کتیبه و آشکار ساختن زمینه فرهنگی پیدایش این طرح و هویت فرهنگی تاریخی نهفته در طراحی مسجد هفتشویه شده‌اند.
در راستای چنین پژوهش و کوششی، آنچه اکنون ضرورت دارد، اقدامی عملی برای حفاظت از محراب و نصب سایه‌بانی مناسب است تا باران و عوامل جوی بیش از این به آن آسیب نرسانند. پرسش اینجاست که چرا محرابی با چنین ویژگی‌های تاریخی و هنری، همچنان از ابتدایی‌ترین امکانات حفاظتی محروم مانده است؟ در این خصوص، «اصفهان زیبا» با حمیدرضا آذری‌نیا، پژوهشگر و مدیر موزه شیعه و حمیدرضا کشاورزی میاندشتی، استاد و پژوهشگر خط بنایی به گفت‌و‌گو نشسته است که در ادامه آن را می‌خوانید.
تنها محراب با نام بانوان مقدس بر بلندای دیوار قبله
حمیدرضا آذری‌نیا، پژوهشگر و مدیر موزه شیعه، درباره آغاز احیا و بازخوانی کتیبه مسجد هفتشویه، به «اصفهان زیبا» می‌گوید: «من در پروژه‌ای با عنوان موزه شیعه، بر روی میراث پیش از صفوی کار می‌کردم که در جریان آن، به‌طور اتفاقی با مسجد هفتشویه آشنا شدم. در بررسی‌های انجام‌شده متوجه شدم که این مسجد دارای کتیبه‌ای است که بخشی از کلمات آن همچنان باقی مانده است، اسامی دو بانوی مقدس حضرت فاطمه و حضرت خدیجه بر دیوار قبله!»
او ادامه می‌دهد: «در مدارک مربوط به این مسجد در میراث فرهنگی، از دوره پهلوی، هیچ اشاره‌ای به این کتیبه نشده بود. نه ماکسیم سیرو، نه لطف الله هنرور، و نه شیلا بلر! شاید دلیلش این بوده که خواندن و تشخیص متن کتیبه دشوار بوده است.»
این پژوهشگر درباره چگونگی بازخوانی این کتیبه، یادآور می‌شود: «به مناسبت کتاب خط بنایی با آقای کشاورزی میاندشتی آشنا شدم و در ادامه، پروژه‌ای مشترک را با یکدیگر تعریف کردیم. در مطالعه‌ای که صورت گرفت ما متوجه شدیم که مشابهت‌‌های محتوایی و فنی بین کتیبه مسجد هفتشویه و کتیبه صلوات کبیره بقعه پیربکران وجود دارد. از این‌رو، با استفاده از کتیبه بقعه پیربکران، کتیبه مسجد هفتشویه را بازخوانی کردیم. همچنین، در این بازخوانی، پی بردیم که متن کتیبه، «صلوات کبیره» از کتاب مهج الدعوات سید بن طاووس از علمای دوره مغول است؛ یعنی صلواتی که در آن نام دوازده امام و حضرت فاطمه و حضرت خدیجه ذکر می‌شود.»
احیا و بازخوانی کتیبه مسجد هفتشویه
آذری‌نیا درخصوص شباهت کتیبه پیربکران با کتیبه مسجد هفتشویه می‌گوید: «کتیبه پیربکران و محراب مسجد هفتشویه هر دو متعلق به دوره ایلخانی .و هر دو از یک منبع صلوات را اقتباس کرده اند، و هر دو از خط بنایی با تکنیک گچبری استفاده کرده‌اند. در آن دوره، نفوذ معنوی سید بن طاووس منبع اقتباس هنرمند از همین صلوات در طراحی کتیبه بوده است. در واقع، کتیبه از نظر فرهنگی رابطه معنوی اهالی اصفهان را با عالمان برجسته پهنه فرهنگی ایران نشان می‌دهد و این موضوع اهمیت ویژه‌ای در درک فضای فرهنگی دوره ایلخانی دارد.»
نام بانوان مقدس بر فراز کتیبه؛ یک ویژگی منحصربهفرد
آذری‌نیا با اشاره به یکی از ویژگی‌های منحصربهفرد کتیبه مسجد هفتشویه اظهار کرد: « تا جایی که من بررسی کرده‌ام، به عنوان یکی از ویژگی‌های منحصربهفرد مسجد هفتشویه، این مسجد تنها مسجدی است که پیش از دوره صفویه، نام بانوان مقدس را در کتیبه و در جهت رو به قبله آورده است؛ به این معنا که نمازگزاران هنگام ایستادن رو به قبله، نام بانوان مقدس ام‌المومنین خدیجه و ام‌ابیها فاطمه زهرا را بر فراز محراب و در کتیبه مشاهده می‌کنند و گویی که نمازگزار در هر رکوع و سجود سپاسگزار این دو بانوی آسمانی است. اینکه حدود ۷۰۰ سال پیش چنین اندیشه‌ای در یک بنای عبادی ظهور داشته، بسیار حائز اهمیت است.»
او ادامه می‌دهد: «این مسجد از نظر این ویژگی، در سراسر قلمرو فرهنگی ایران و بلکه جهان اسلام نمونه‌ای منحصربهفرد است. من به عراق و ازبکستان نیز سفر کرده‌ام و کتیبه‌ها و مساجد این مناطق را با دقت مطالعه کرده‌ام. از سال ۱۳۹۲ روی پروژه تشیع قبل صفویه کار می‌کنم، اما تاکنون در هیچ‌یک از این بررسی‌ها با نمونه‌ای مشابه مواجه نشده‌ام.»
مدیر موزه شیعه درباره فعالیت‌های پژوهشی انجام‌شده در این باره، خاطرنشان می‌کند: «در این زمینه، یک مقاله با عنوان «مرمت معنا و نوشتار کتیبه صلوات کبیره مسجد جامع هفتشویه» منتشر شده و مقاله دیگری نیز توسط استاد میاندشتی در کنفرانس آرایه‌های گچبری ارائه شده است. همچنین جلد ۱۴ در سری «موزه جیبی» انتشارات موسسه مطالعات امامیه به این مسجد اختصاص دارد.»
نیاز مبرم به سقف یا سایبان برای محراب مسجد هفتشویه
این پژوهشگر دغدغه‌مند با اشاره به وضعیت حفاظت از محراب مسجد هفتشویه و پیگیری‌های انجام‌شده در این زمینه، اظهار می‌کند: «چند سال پیش، من نامه‌ای به دفتر قائم‌مقام وزارت میراث فرهنگی نوشتم و موضوع را پیگیری کردم، اما پاسخ این بود که از این چیزها زیاد داریم! اخیرا هم مطرح شده بود محراب به موزه منتقل شود و مسجد بطور کامل تخریب شود! در حالی که از جهت فنی، مطالعات تیم ایتالیایی نشان داده که امکان جابه‌جایی این محراب وجود ندارد و در صورت چنین اقدامی، محراب گچی فرو می‌ریزد. از سوی دیگر از منظر فقهی زمینی که صیغه مسجد بر آن خوانده شده امکان تغییر کاربری ندارد.»
او اضافه می‌کند: «کاری که می‌توان برای حفاظت از محراب انجام داد، نصب یک سقف یا سایبان مشابه سایبان بقعه پیربکران در همان محل است. اما مشکل اینجاست که دهیاری هفتشویه در این زمینه همت لازم را ندارد، و شهرداری اصفهان هم مسجد هفتشویه را خارج از محدوده شهری و وظایف شهرداری می داند. »
ای گران‌جان! خوار دیدستی ورا
زان‌که بس ارزان خریدستی ورا
هرکه او ارزان خرد، ارزان دهد
گوهری طفلی به قرصی نان دهد
دغدغه حفظ میراث است یا مانع‌تراشی؟
آذری‌نیا با تاکید بر ضرورت حفاظت از این اثر تاریخی می‌گوید: «اگر میراث فرهنگی و متولیان امر نمی‌خواهند برای این مسجد، محراب و کتیبه هزینه کنند، دست‌کم اجازه دهند مردم برای مرمت و حفاظت از آن اقدام کنند. انتظار می‌رود با خودآگاهی سادات و فرهیختگان اصفهان، پروژه حفاظت و احیای این مسجد به جریان بیفتد. امیدوارم میراث فرهنگی اصفهان در این زمینه مانع‌تراشی نکند.»
وی در ادامه با اشاره به تجربه‌ای مشابه در مسجد برسیان اصفهان، بیان می‌کند: «حدود چهار سال پیش، مردم و هیئت امنای مسجد تاریخی برسیان اعلام کردند که برای حفاظت از مسجد به چهار دوربین نیاز دارند، زیرا حفاران گاهی شبانه در مسجد به امید واهی گنج، ستون‌ها و نقاط حساس بنا را تخریب می کنند. ما نیز فراخوانی منتشر کردیم و با جمع‌آوری کمک‌های مردمی، در نهایت دوربین‌ها خریداری شد و هیات امنا هم هزینه سیم‌کشی و نصب را تقبل کرد. اما هنگام نصب، کارشناسان میراث فرهنگی اصفهان اعلام کردند که چرا چهار دوربین؟ یک دوربین مدور کافی است! صرفه‌نظر از غیرعملی بودن پوشش تمام محوطه با یک دوربین دوار به نظر می‌رسد دغدغه لازم برای حفاظت از میراث منطقه اصفهان وجود ندارد. کافی است به مسجد کاج از مساجد ایلخانی شرق اصفهان هم سر بزنید. این مسجد در زمان بازدید ما آغل گوسفندان بود! این نه از جهت حفاظت میراث هفتصد ساله قابل قبول است و نه شایسته دارالمومنین اصفهان است که هتک حرمت مساجد در این شهر شود.»
مدیر موزه شیعه ادامه داد: «محراب و کتیبه خط بنایی هفتشویه زیر باران، باد و طوفان قرار دارد و هر روز که بدون سایبان می‌گذرد، احتمال فروریختن این مسجد بیشتر می‌شود و این مهم با یاری فرهیختگان اصفهان ان‌شاءالله به زودی به سرانجام رسد.»
نشانه‌های تشیع پیش از صفویه در مسجد هفتشویه
در ادامه این گفت‌و‌گو، حمیدرضا کشاورزی میاندشتی، استاد و پژوهشگر خط بنایی، درباره آغاز این پژوهش به «اصفهان زیبا» می‌گوید : «شروع‌کننده این پژوهش آقای دکتر حمیدرضا آذری‌نیا بودند. با توجه به مطالعات و دغدغه‌ای که در خصوص تاریخ و پیشینه تشیع دارند، ایشان از من خواستند کتیبه محراب مسجد هفتشویه را برایشان بازسازی کنم.»
او درباره مطالعات انجام شده در موزه شیعه در زمینه پیشینه تشیع در ایران، تصریح می‌کند: «آقای دکتر آذری‌نیا در مجموعه‌ای با عنوان «موزه شیعه» با هزینه شخصی خودشان فعالیت‌ها و مطالعاتی بر روی کتیبه‌های مربوط به تشیع پیش از دوره صفوی انجام می‌دهند. در این راستا، پژوهش انجام شده نشان می‌دهد که تشیع در ایران با روی کار آمدن صفویه به وجود نیامده است، بلکه پیش از دوره صفویه نیز تشیع در ایران وجود داشته و در دوره صفوی به‌عنوان مذهب رسمی اعلام شده است.»
چه بخش‌های از کتیبه مسجد هفتشویه باقی مانده؟
این هنرمند درباره وضعیت فعلی کتیبه مسجد هفتشویه و بخش‌های باقی‌مانده از آن توضیح می‌دهد: «در کتیبه‌ای که در سمت راست محراب مسجد هفتشویه قرار دارد، یک صلوات کبیره به خط بنایی و متعلق به دوره ایلخانی اجرا شده است. از متن این کتیبه، در حال حاضر تقریبا فقط کلمه‌های فاطمه زهرا و خدیجه کبری به‌طور مشخص قابل تشخیص است و تکه‌هایی از کلمه موسی‌الکاظم و حرف « قاف» در کلمه صادق نیز باقی مانده است.»
او یادآور می‌شود: «این کتیبه حدود ۳ متر و ۲۰ سانتی‌متر ارتفاع و یک متر و ۲۰ سانتی‌متر عرض دارد. در مجموع، چیزی حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد از کتیبه باقی مانده و بخش عمده آن که با تکنیک گچ روی گل اجرا شده، به مرور زمان از بین رفته است.»
این استاد خط بنایی با اشاره به کتیبه بقعه پیربکران و شباهت آن با کتیبه مسجد هفتشویه، ادامه می‌دهد: «در بقعه پیربکران نیز کتیبه صلوات کبیره را داریم و به نظر من، هر دو کتیبه توسط یک نفر یا یک سیستم طراحی شده‌اند و شباهت‌های قابل‌توجهی با یکدیگر دارند. البته از نظر ابعاد و فرم تفاوت‌هایی میان آن‌ها وجود دارد. کتیبه مسجد هفتشویه عمودی است و بر روی یک قوس ۵۷ قرار گرفته، در حالی که کتیبه پیربکران تقریبا مربع‌شکل است.»
احترام به مقام زن در تفکر شیعی
او خاطرنشان می‌کند: «کتیبه پیربکران به صورت حلزونی طراحی شده و گردش آن در جهت عقربه‌های ساعت است و به سمت مرکز پیش می‌رود. به این نوع کتیبه، «کتیبه پیچیده حلزونی» می‌گوییم. اما جهت گردش در کتیبه مسجد هفتشویه برخلاف جهت عقربه‌های ساعت است. طراحی خط بنایی در این جهت، به دلیل قرار گرفتن تاج حروف روی خط، دشواری بیشتری دارد. با وجود این دشواری، طراح توانسته است مانند کتیبه پیربکران، نام بانوان مقدس را در بخش بالایی کتیبه حفظ کند.»
کشاورزی در خصوص اهمیت احترام به مقام زن در تفکر شیعی، بیان می‌کند: «برای احترام به مقام زن، در هر دو کتیبه پیربکران و مسجد هفتشویه، نام مادران امت، یعنی حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت خدیجه(س)، در قسمت بالای کتیبه قرار گرفته است و این ویژگی یکی از شگفتی‌های این دو کتیبه در میان تمام کتیبه‌هایی است که تا به حال بررسی شده‌اند.»
نقش صلوات کبیره در دو کتیبه پیربکران و مسجد هفتشویه
این هنرمند با بیان اینکه این بازطراحی حدود یک ماه و نیم زمان برد، ادامه می‌دهد: « ما در جریان این کار متوجه شدیم که محتوای هر دو کتیبه پیربکران و مسجد هفتشویه، صلوات کبیره نقل شده از کتاب مهج‌الدعوات است. هر دو کتیبه رسم‌الخط مشابهی دارند و هر دو به روش گچبری اجرا شده‌اند.»
وی می‌افزاید: «برای بازطراحی، مقایسه‌هایی میان این دو کتیبه انجام دادم و متوجه شدم که کتیبه‌ها فاقد نقطه هستند. البته در برخی قسمت‌های کتیبه پیربکران، برای مثال در حرف «قاف»، نقطه دیده می‌شود. برداشت من این است که این کتیبه در یکی از دوره‌های تاریخی مرمت شده، اما این مرمت به‌درستی انجام نشده است.»
کشاورزی درباره ویژگی‌های گرافیکی و طراحی کتیبه پیربکران و تاثیر آن بر بازطراحی کتیبه مسجد هفتشویه توضیح می‌دهد: «عبارت صلوات کبیره در کتیبه پیربکران را می‌توان از دو منظر گرافیکی و متنی بررسی کرد. از نظر ویژگی‌های گرافیکی و طراحی مفردات، در این کتیبه حرف «ص» بدون دندانه طراحی شده و حرف «ل» نیز بدون کاسه آمده است. حروف «ف» و «ق» به‌صورت گردن‌دار طراحی شده‌اند و حروف «ع» و «غ» به شکل توخالی اجرا شده‌اند. همچنین حرف «ی» به صورت یای معکوس طراحی شده است.»
کتیبه پیربکران الگویی برای باز طراحی کتیبه مسجد هفتشویه
او خاطرنشان می‌کند: «من تمام این ویژگی‌های گرافیکی و شیوه طراحی حروف را در بازطراحی کتیبه مسجد هفتشویه رعایت کردم تا بازسازی انجام‌شده با الگوی کتیبه پیربکران و ویژگی‌های اصلی خط بنایی آن هماهنگ باشد.»
کشاورزی با اشاره به جزئیات و تناظر میان دو کتیبه در بقعه پیربکران، می‌گوید: «تنها کلمه نقطه‌دار در کتیبه صلوات پیربکران، نام مبارک «رضا(ع)» است و در کتیبه اسما حسنی که روبه‌روی آن قرار دارد نیز تنها کلمه نقطه‌دار، «غفور» است. از سوی دیگر، آخرین کلمه کتیبه صلوات، «محمد مهدی» و آخرین کلمه کتیبه اسما حسنی، «حی» است. این تناظر میان دو کتیبه روبه‌روی یکدیگر، نشان‌دهنده دقت و خلاقیت تحسین‌برانگیز طراح است.»
این پژوهشگر خط بنایی درباره بازطراحی کتیبه مسجد هفتشویه، اظهار می‌کند : «در نهایت، بر اساس کتیبه پیربکران، احیا و باز طراحی کتیبه مسجد هفتشویه انجام شد. برای این کار، یک نمونه بزرگ از طرح بازطراحی‌شده در ابعاد حدود دو متر در ۹۰ سانتی‌متر و یک نمونه کوچک‌تر به ابعاد ۱۰ سانتی‌متر نیز ساختم.»
محراب مسجد هفتشویه در انتظار یک سایه‌بان!
این پژوهشگر با اشاره به وضعیت محراب مسجد هفتشویه، از بی‌توجهی میراث فرهنگی استان اصفهان نسبت به این اثر ارزشمند تاریخی انتقاد می‌کند و می‌گوید: «این مسجد و این محراب واقعا مظلوم هستند. یک اثر ارزشمند تاریخی که قرن‌ها از عمر آن گذشته و امروز در معرض باد و باران قرار دارد و به حال خود رها شده است. وقتی می‌دانیم چنین اثری تا امروز باقی مانده، حداقل کاری که می‌توان برای آن انجام داد، فراهم کردن یک پوشش حفاظتی و سایه‌بان مناسب است؛ چراکه ادامه این وضعیت و نفوذ باران و رطوبت می‌تواند به فروریختن و از بین رفتن آن منجر شود.»
او در پایان با اشاره به اهمیت محراب مسجد هفتشویه از نظر طرح، قدمت و کتیبه منحصربهفرد آن، بر لزوم حفاظت از این اثر تاکید می‌کند و یادآور می‌شود: «اگر این محراب را با محراب اولجایتو در مسجد جامع اصفهان مقایسه کنیم، باید بگویم که از نظر ارزش و اهمیت تاریخی چیزی کم ندارد؛ اما تفاوت در میزان شناخته‌شدن و توجهی است که به این دو اثر می‌شود. محراب اولجایتو شناخته شده و مورد توجه است، اما این محراب در هفتشویه، با وجود ارزش و ویژگی‌های منحصربهفردی که دارد، کمتر دیده شده و همچنان در معرض آسیب قرار دارد. به قول معروف، این عزیز و آن در حضیض؛ در حالی که هر دو از میراث ارزشمند ما هستند و شایسته حفاظت و معرفی هستند.»