به گزارش اصفهان زیبا؛ امسال در چهل‌وسومین جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران، تنها پنج اثر از اصفهان راهی این جشنواره معتبر شده‌اند؛ آماری که شاید از سال‌های گذشته کمتر باشد. ممکن است این سؤال پیش بیاید که آیا این وضعیت یک رخداد مقطعی است یا نشانه‌ای از افت جایگاه فیلم کوتاه این شهر؟ سینمای کوتاه اصفهان
پاسخ این پرسش را باید از مدیران فرهنگی شهر جویا شد؛ کسانی که سیاست‌های فرهنگی شهر را مدیریت می‌کنند. اگر یکی از این نهادها را انجمن سینمای جوانان بدانیم، این انجمن به اندازه توانش تلاش کرده است. منتها متأسفانه در این شهر تمام بارها را بر دوش انجمن سینمای جوانان انداخته‌اند. در اصفهان سه دانشگاه سینمایی وجود دارد که فارغ‌التحصیلانشان باید فیلم‌هایشان را به انجمن بیاورند و در آنجا تولید کنند. با توجه به شرایط مالی کشور، انجمن سینمای جوانان امسال نهایتاً توانست دو فیلم را در فرآیند پیچینگ خود تولید کند که یکی از آن‌ها اصلاً به جشنواره نرسید و دیگری با عنوان فیلم «ژیوان» در بخش «وطن به روایت من» در جشنواره حضور دارد.
هزینه‌های میلیاردی جشنواره‌ها در برابر دفاتر تعطیل‌شده سینمایی
متأسفانه برای برگزاری برنامه‌هایی که شاید در تولید فیلم در شهر هیچ سود و ثمری نداشته باشند (هرچند ممکن است اثر اجتماعی داشته باشند و کسی هم مخالف برگزاری‌شان نیست)، مدیران فرهنگی با یک اشاره بالادستی‌ها به‌خط می‌شوند و میلیاردها تومان هزینه می‌کنند. اما پرسش اینجاست که چرا تولید فیلم و وضعیت معیشتی فیلم‌سازان به همان اندازه دغدغه مدیران نیست؟ در اصفهان فیلم‌سازان مستند و داستانی سه سال است فعالیتی نداشته و بسیاری از آنان دفترهای سینمایی‌شان را تعطیل کرده‌اند. وقتی موضوع کار این افراد اصلاً دغدغه مسئولان نیست، باید پرسید اساساً چند فیلم تولید شده که اکنون انتظار داشته باشیم چند اثر هم به جشنواره راه پیدا کند؟
در واقع، نمی‌توان انتظار داشت بدون فراهم کردن زمینه تولید، نتیجه‌ای درخشان در جشنواره‌ها به دست آید. نمی‌توان باد کاشت و انتظار داشت طوفان درو کرد.
مهاجرت استعدادها به تهران و غفلت مدیران
هم‌اکنون، چهار تن از بهترین فیلم‌سازان اصفهان در حوزه فیلم کوتاه به تهران مهاجرت کرده‌اند. آن‌ها توانسته‌اند در بخش خصوصی و در سایه تلاش فردی، سرمایه نسبتاً مناسبی جذب کرده و آثارشان را در تهران بسازند. آیا مدیران سینمایی شهر از این وضعیت خبر دارند؟ آیا می‌دانند فیلم‌سازان برجسته در حال خروج از اصفهان هستند و بسیاری از کسانی که در شهر مانده‌اند نیز دو یا سه سال است فعالیتی نداشته‌اند یا دفترهای خود را تعطیل کرده‌اند؟
این وضعیت در حالی رخ می‌دهد که طی چند سال اخیر، همواره یک یا دو جایزه از جوایز اصلی بخش مسابقه جشنواره فیلم کوتاه تهران به فیلم‌سازان اصفهانی تعلق گرفته است. خوشبختانه این افراد همگی از فارغ‌التحصیلان یا اعضای انجمن سینمای جوانان بوده‌اند.
هزینه ساخت فیلم در تهران دست‌کم سه تا چهار برابر اصفهان و دیگر شهرستان‌هاست و هیچ فیلم‌سازی در ابتدا تمایلی ندارد که به‌اجبار شهر خود را ترک کند؛ اما شرایط موجود، بسیاری از آن‌ها را به مهاجرت وامی‌دارد. اگرچه ممکن است مدیران به‌صورت شخصی قصد مانع‌تراشی نداشته باشند، ساختار اداری و سیاست‌گذاری فرهنگی به‌گونه‌ای عمل می‌کند که زمینه فعالیت مؤثر برای فیلم‌سازان فراهم نمی‌شود.
دانشگاه‌ها، سیل فارغ‌التحصیلان و بحران بازار کار
در اصفهان پیوسته دانشجوی سینما جذب و چهار سال بعد فارغ‌التحصیل می‌شود، بدون آنکه گنجایش پذیرش این تعداد فیلم‌ساز در شهر سنجیده شود. دانشگاه ذاتاً نهاد آموزشی است و تولید فیلم وظیفه‌اش نیست. سؤال اینجاست که این فارغ‌التحصیلان باید در کدام بستر شهری فیلم بسازند؟
امروز افرادی که دو تا سه دهه به‌طور مستمر در این حرفه فعالیت داشته‌اند نیز با بحران معیشتی مواجه‌اند و کار نمی‌کنند. در چنین شرایطی، ورود پیوسته فارغ‌التحصیلان جدید، بدون آنکه پشتوانه‌ای برای فعالیت حرفه‌ای آن‌ها وجود داشته باشد، مسئله را پیچیده‌تر می‌کند. فرد پس از چهار سال آموزش و کسب مهارت، انتظار دارد وارد بازار کار شود. درحالی‌که پیشکسوت سی‌ساله این عرصه نیز بیکار است و دفاتر سینمایی و آموزشگاه‌ها یکی پس از دیگری به دلیل نداشتن توجیه اقتصادی تعطیل می‌شوند.
نهادهای فرهنگی سال‌هاست اثری تولید نمی‌کنند. برای روشن شدن وضعیت تولید، کافی است به پیچینگ اردیبهشت‌ماه انجمن سینمای جوانان توجه کنیم. از میان ۷۰ فیلم‌نامه متقاضی، ۱۰ اثر به مرحله پیچینگ راه یافت؛ اما به‌دلیل کمبود منابع مالی تنها با دو اثر قرارداد بسته شد.
اگر زیرساخت و توان پشتیبانی از نیروی انسانی وجود ندارد، باید در سیاست‌های پذیرش دانشجو و تربیت نیروی متخصص نیز بازنگری کرد. نمی‌توان هر سال بر تعداد فارغ‌التحصیلان افزود، اما برای اشتغال و ادامه فعالیتشان برنامه‌ای نداشت. تداوم این وضعیت به افت سطح فرهنگی شهر و مهاجرت نیروهای مستعد منجر می‌شود. اتفاقی که در نهایت به افول کلی شهر آسیب می‌زند. زیرا جایگزین کردن چهره‌های فرهنگی و هنری که از اصفهان می‌روند، کار ساده‌ای نیست. فرهنگ را باید در شهر نگه داشت.
مسئولیت اجتماعی صنایع بزرگ و ضرورت حمایت از سینما
مشکلات مالی تولید فیلم کوتاه صرفاً به شرایط امروز مربوط نیست و در گذشته نیز وجود داشته است. اگر از شهرداری بپرسیم چرا در تولید فیلم مشارکت نمی‌کند، ممکن است پاسخ دهد که فیلم‌سازی وظیفه اصلی این نهاد نیست. اگر از هزاران کارخانه و واحد صنعتی بزرگ شهر نیز درباره مشارکت در تولید آثار سینمایی سؤال شود، ممکن است آن‌ها هم درباره منافع چنین سرمایه‌گذاری‌ای پرسش کنند.
بااین‌حال، اصفهان میزبان شرکت‌های بزرگ و ثروتمندی است که هزینه ساخت فیلم در مقایسه با بودجه‌های کلان آن‌ها رقم چشمگیری به شمار نمی‌آید. کافی است این شرکت‌ها در چارچوب مسئولیت اجتماعی خود، نگاهی نیز به هنر و سینمای شهر داشته باشند و در حفظ ظرفیت‌های فرهنگی اصفهان مشارکت کنند.
البته مجموعه فولاد مبارکه پس از وقایع جنگ تلاش کرد فضایی برای فعالیت مستندسازان و حتی فیلم‌سازان داستانی فراهم آورد. این اقدام نمونه‌ای از ظرفیت صنایع بزرگ برای حمایت از تولیدات فرهنگی است. ظرفیتی که می‌تواند در صورت تداوم و گسترش، بخشی از مشکلات مالی فیلم‌سازان را کاهش دهد.
در سطح شهر نیز مدیران متعهد و فرهیخته‌ای در شهرداری و دیگر مراکز حضور دارند که خود بخشی از گنجینه فرهنگی اصفهان محسوب می‌شوند. اما ساختار اداری موجود، مانع فعالیت مؤثر آن‌هاست. حتی تشکیل شورای عالی سینما به ریاست استاندار نیز پس از وقایع جنگ و شرایط پس از آن متوقف ماند. این در حالی است که زمان ثبت و بازتاب رنج‌ها، دشواری‌ها و تجربه‌های جامعه، دقیقاً همین روزهاست و سینما می‌تواند ابزاری مؤثر برای ثبت و انعکاس این تجربه‌ها باشد.
اقدام فولاد مبارکه در فراخواندن فیلم‌سازان و مستندسازان برای بازتاب روند بازسازی‌ها پس از حوادث اخیر، نمونه‌ای از بهره‌گیری درست از ظرفیت هنر است. در مقابل، بسیاری از اهالی هنر در اصفهان با بیکاری و افسردگی مواجه‌اند و امکان فعالیت مستمر ندارند. وظیفه انجمن سینمای جوانان، آموزش و تربیت نیروهای مستعد و فرستادن آن‌ها به میدان هنر است. اما این انجمن منابع مالی لازم برای حفظ و به‌کارگیری همه این نیروها در اصفهان را ندارد. مسئولیت فراهم کردن زمینه فعالیت و نگه‌داشتن این سرمایه‌ها در شهر، بر عهده مدیران فرهنگی و شهری است.
پنج اثر از استان اصفهان؛ مسئله فقط تعداد نیست سینمای کوتاه اصفهان
برای ارزیابی وضعیت اصفهان در جشنواره امسال، باید به ترکیب آثار راه‌یافته نیز توجه کرد. در مجموع، پنج اثر از استان اصفهان در بخش‌های مختلف جشنواره حضور دارند: یک فیلم مستند در بخش اصلی، دو فیلم در بخش اقتباس، یک پویانمایی و یک اثر در بخش جنگ. با این شرایط، آیا فیلم‌سازان مقصرند؟ پس چگونه چهار تن از بهترین فیلم‌سازان ما هم‌اکنون در تهران فعالیت دارند؟
از سوی دیگر، در میان آثار اصفهانی راه‌یافته به جشنواره، به نظر می‌رسد تنها یکی از فیلم‌ها با استانداردهای یک اثر حرفه‌ای تولید شده و سایر آثار با محدودیت‌های مالی مواجه‌اند. طراحی صحنه و لباس، نورپردازی، انتخاب لوکیشن و دسترسی به تجهیزات فیلم‌برداری، همگی به بودجه وابسته‌اند. فیلم‌ساز شهرستانی ممکن است با خلاقیت و ایده‌ای قوی کار خود را پیش ببرد، اما ایده به‌تنهایی نمی‌تواند زمینه رقابت برابر را فراهم کند.
از میان ۶۲ فیلم بخش داستانی جشنواره، بیش از ۴۰ اثر در تهران تولید شده‌اند. عوامل بخش دیگری از آثار نیز، هرچند فیلم‌هایشان در شهرستان‌ها ضبط شده، ساکن و فعال در تهران هستند. تمرکز سرمایه، شبکه ارتباطی عوامل حرفه‌ای، آموزشگاه‌ها و نهادهای سینمایی در پایتخت، کیفیت تولیدات و سقف رشد سینماگران را افزایش داده است. در چنین شرایطی، سینمای کوتاه اصفهان در سال‌های ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ ظرفیت بالایی برای عرض اندام ندارد. مگر آنکه بر همان معدود آثار حرفه‌ای تولیدشده، از جمله تولیدات انجمن سینمای جوانان، تکیه کند.
بروکراسی اداری؛ مانعی در برابر تولید سینمای کوتاه اصفهان
راهکار اصلی، واسپاری امور به نهادهای تخصصی است؛ اما بروکراسی اداری فرآیندها را فرسایشی می‌کند و در بسیاری از موارد، فرصت‌ها را از بین می‌برد. مسئله لزوماً سوءنیت شخصی مدیران نیست؛ بلکه ساختاری است که در آن فرهنگ، سینما و به‌ویژه فیلم کوتاه جایگاه متناسبی ندارد.
در گذشته در دوره تصدی یکی از مسئولان فرهنگی، فراخوانی با حسن نیت برای ساخت فیلم‌های کودک و نوجوان منتشر شد. با وجود داوری ۱۱۰ فیلم‌نامه و برگزیده شدن نزدیک به ده اثر، تأمین اعتبار و تبادل نامه‌ها میان ارگان‌ها آن‌قدر به درازا کشید که پروژه عملاً به فراموشی سپرده شد. وقتی فیلم‌سازی با امید طرح ارائه می‌دهد و با چنین روندی روبه‌رو می‌شود، انگیزه‌اش را از دست می‌دهد.
این مشکل حتی در ارتباط با بخش خصوصی نیز وجود دارد. گاهی سرمایه‌گذار تمایل دارد برای ساخت چند اثر بودجه اختصاص دهد، اما موانع دریافت مجوز، مصوبات شوراهای گوناگون و پیچیدگی‌های اداری، او را از ادامه کار منصرف می‌کند. در چنین شرایطی، چرا باید مسیر تولید تا این اندازه دشوار باشد، درحالی‌که انجمن سینمای جوانان با چهار دهه سابقه، نهادی شناخته‌شده و تخصصی در حوزه فیلم کوتاه است؟
می‌توان این انجمن را مستقیماً به‌عنوان مجری طرح‌های تولیدی انتخاب کرد تا فرایندها کوتاه‌تر شوند و منابع مالی به‌جای گرفتار شدن در مکاتبات و تشریفات اداری، صرف تولید آثار شوند. واگذاری امور به نهادهای تخصصی می‌تواند بخشی از فرصت‌های ازدست‌رفته را احیا کند و امکان استفاده مؤثرتر از سرمایه‌های دولتی و خصوصی را فراهم آورد.
انجمن سینمای جوانان؛ ظرفیت موجود و مسئولیت‌های فراتر از آن سینمای کوتاه اصفهان
جشنواره بین‌المللی فیلم کوتاه تهران مهم‌ترین ویترین فیلم کوتاه در کشور و منطقه است. رقابت در بخش‌هایی مانند اقتباس و جنگ بسیار سنگین و فشرده است و فیلم‌سازان قدرتمندی در آن حضور دارند.
انجمن سینمای جوانان چتر حمایتی خود را روی تمام فیلم‌سازان شهر، فارغ از عضویت رسمی، گسترده است و درگاه تولید را برای همه باز می‌داند. در شرایط دشوار کنونی، حضور همین پنج اثر از استان اصفهان در بخش‌های مختلف جشنواره نیز غنیمت و مایه افتخار است؛ اما این حضور نباید موجب نادیده گرفتن مشکلات ساختاری شود. اهالی رسانه، فیلم‌سازان و مدیران فرهنگی همگی دغدغه فرهنگ و هنر را دارند. مسئله این است که این دغدغه باید به تصمیم‌های اجرایی، تأمین منابع مالی و رفع موانع اداری منجر شود.
اگر قرار است اصفهان جایگاه خود را در سینمای کوتاه حفظ کند، باید زمینه فعالیت مستمر فیلم‌سازان فراهم شود؛ از آموزش و تولید گرفته تا حمایت مالی، ایجاد فرصت‌های شغلی و تسهیل فرایندهای اداری. تنها در چنین شرایطی است که می‌توان انتظار داشت استعدادهای این شهر در اصفهان بمانند، آثار بیشتری تولید کنند و در ویترین‌های مهم سینمایی کشور حضور مؤثرتری داشته باشند. حفظ پرچم اصفهان در جشنواره‌ها، پیش از هر چیز، به حفظ امکان فیلم‌سازی در خود شهر وابسته است.