به گزارش اصفهان زیبا؛ اصفهان، به عنوان شهری با قدمت چند هزار ساله، گنجینه‌ای از آثار و شواهدی است که هرکدام می‌تواند رازی از گذشته این شهر را آشکار کند. در چنین شهری، هر کاوش باستان‌شناختی ممکن است به کشف نشانه‌هایی تازه از زندگی مردمان گذشته، شیوه معیشت آنها، پیشه‌ها، مناسبات اجتماعی و تحولات تاریخی منجر شود. بااین‌حال، در کنار اهمیت کشف این آثار، یک پرسش اساسی مطرح است و آن اینکه: پس از پایان کاوش‌ها، چه سرنوشتی در انتظار یافته‌های ارزشمند تاریخی است؟ این اشیا کجا نگهداری می‌شوند، چه زمانی در دسترس پژوهشگران یا در معرض دید علاقه‌مندان قرار میگیرند و سهم شهروندان از این میراث کشف‌شده چیست؟
چه خبر از یافته‌های کمرزرین؟
گذر کمرزرین یکی از نمونه‌های قابل تامل در این زمینه است؛ محدوده‌ای تاریخی در قلب اصفهان که کاوش‌های باستان‌شناختی در آن به کشف مجموعه‌ای از آثار ارزشمند انجامیده است. بیش از ۴۰۰ سکه مفرغی و مسی، ظروف سفالی فقاع متعلق به دوره سلجوقی، ظروف پخت‌وپز و شواهدی از فعالیت‌های فلزکاری، بخشی از یافته‌هایی هستند که می‌توانند در شناخت پیشینه تاریخی این محدوده نقش داشته باشند. بااین‌حال، اهمیت این کشفیات تنها به ارزش باستان‌شناختی و مطالعاتی آنها محدود نمی‌شود؛ چرا که نحوه معرفی و نمایش این آثار نیز می‌تواند در بازشناساندن هویت تاریخی کمرزرین و پیوند دادن گذشته این محدوده با زندگی امروز شهروندان موثر باشد.
بااین‌حال، پیگیری وضعیت آثار کشف‌شده در کمرزرین نشان می‌دهد که این یافته‌ها تاکنون در هیچ‌یک از موزه‌های اصفهان به نمایش عمومی گذاشته نشده‌اند. بخشی از آنها به میراث فرهنگی استان تحویل داده شده و بخشی دیگر، بنا بر اظهارات مسئول کاوش، در سرای خیار قرار دارند؛ آثاری که دسترسی به آنها نیز با محدودیت مواجه شده است.
در این گزارش، «اصفهان زیبا» با پیگیری سرنوشت آثار کشف‌شده در گذر کمرزرین و گفت‌وگو با علی شجاعی اصفهانی، عضو هیئت‌علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان و مسئول کاوش‌های باستان‌شناختی این محوطه، ساغر حمیدی، مدیر موزه‌های اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، و نیز یکی از مدیران شهری اصفهان، به دنبال پاسخ این پرسش است که یافته‌های ارزشمند این گذر اکنون کجا نگهداری می‌شوند و چه زمانی فرصت معرفی و نمایش عمومی آنها فراهم خواهد شد.
آثار کشف‌شده اکنون در کجا نگهداری می‌شوند؟
علی شجاعی اصفهانی، عضو هیئت‌علمی گروه باستان‌شناسی دانشگاه هنر اصفهان و مسئول کاوش‌های باستان‌شناختی محوطه کمرزرین، در گفت‌وگو با «اصفهان زیبا» با اشاره به آثار ارزشمند کشف‌شده در این محدوده تاریخی می‌گوید: «در جریان کاوش‌ها، بیش از ۴۰۰ سکه مفرغی و مسی، تنوع گسترده ای از ظروف سفالی ادوار مختلف اسلامی شواهدی از فعالیت‌های فلزکاری و دیر یافته های مرسوم در محوطه های باستانی به دست آمده است.»
او در ادامه می‌گوید: «سکه‌های به دست آمده از نظر تاریخی و مطالعاتی ارزش بسیاری دارند و بایستی نخست در یک فرایند مرمت پاک‌سازی و روند مطالعاتی آنها شروع شود که مستلزم صرف هزینه و بهره‌گیری از متخصصان این حوزه است.»
این استاد دانشگاه در پاسخ به این پرسش که آثار کشف‌شده اکنون در کجا نگهداری می‌شوند، توضیح می‌دهد: «بخشی از آثار، شامل اشیایی که از نظر ما در اولویت نخست و از ارزش بیشتری برخوردار بودند، به اداره کل میراث فرهنگی استان اصفهان تحویل داده شده‌اند. بخش دیگری از آثار نیز در سرای خیار نگهداری می‌شوند؛ اما با توجه به اینکه شهرداری منطقه ۳ قفل این سرا را تعویض کرده است، در حال حاضر متاسفانه به این آثار دسترسی نداریم.»
تکمیل سایت‌موزه به حضور آثار کشف‌شده وابسته است
او درباره سرنوشت این آثار و احتمال به نمایش گذاشتن آنها در موزه‌ها یا سایت‌موزه کمرزرین نیز یادآور می‌شود: «روال کار به این صورت است که میراث فرهنگی اصفهان باید درباره این آثار تصمیم‌گیری کند؛ زیرا این آثار به مرمت، آماده‌سازی و مطالعه نیاز دارند و رسیدگی به آنها فرایندی تدریجی است. از سوی دیگر، ظرفیت موزه‌ها نیز اهمیت دارد. در این زمینه، مکاتباتی برای انتقال آثار به موزه‌ها انجام شده است، اما متاسفانه تاکنون این موضوع عملیاتی نشده است.»
مسئول کاوش‌های انجام‌شده در محوطه کمرزرین، با ارائه پیشنهادی درباره سرنوشت این آثار، می‌گوید: «بهترین کار این است که آثار کشف‌شده به صورت دوره‌ای در سایت‌موزه کمرزرین به نمایش گذاشته شوند؛ چرا که تکمیل این سایت‌موزه تا حدی به حضور همین آثار منقول وابسته است. در واقع، این آثار می‌توانند وضعیت تاریخی این محدوده را بهتر آشکار کنند و شهرداری اصفهان بایستی مسئولیت خود را در قبال ساماندهی این آثار که در فعالیت عمرانی نمایان شده بپذیرد، اما متاسفانه اعتبار چندانی برای این مهم قائل نیستند.»
سرای خیار و مسئله مالکیت آن
در این خصوص، یکی از مدیران شهری به «اصفهان زیبا» می‌گوید: «مالکیت سرای خیار، این بنای سه‌طبقه، در اختیار شهرداری منطقه ۳ است. بااین‌حال، در زمان کاوش و نگهداری آثار، کلید این سرا در اختیار سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان قرار داشت؛ چرا که این سازمان در آن زمان بخش‌هایی از بنا را در دست نوسازی داشت و قرار بود پس از اتمام عملیات، سرا را به شهرداری منطقه ۳ تحویل دهد.»
او ادامه می‌دهد: «از آنجا که سازمان نوسازی و بهسازی در آن زمان فضای دیگری برای نگهداری آثار و یافته‌های حاصل از کاوش در اختیار نداشت، سرای خیار را برای این منظور مناسب دید. بااین‌حال، پس از پایان عملیات کاوش، شهرداری منطقه ۳، سه بار به‌صورت رسمی خواستار تحویل سرا شد. در واقع، منطقه ۳ طی چندین مکاتبه با سازمان نوسازی اعلام کرده بود که این بنا از نظر حقوقی با مشکلاتی روبه‌روست و این منطقه برای رسیدگی به مسائل حقوقی و رفع آنها، خواستار تحویل گرفتن سرا است.»
او یادآور می‌شود: «پس از آنکه سازمان نوسازی و بهسازی، سرا را به شهرداری منطقه ۳ تحویل داد، شهرداری منطقه نیز قفل آن را تغییر داد.»
مالکیت آثار کشف شده با میراث فرهنگی است
وی با تاکید بر اینکه مالکیت آثار کشف‌شده نیز با میراث فرهنگی است، ادامه می‌دهد: «تعداد آثار بسیار زیاد است و همه آنها در سایت‌موزه جای نمی‌گیرند؛ بنابراین، برای نمایش این آثار به فضای دیگری نیاز است. در پی ارسال نامه‌ای برای تخلیه آثار از سرای خیار، بخشی از آنها به میراث فرهنگی تحویل داده شد، اما سایر آثار همچنان در این سرا هستند.»
آثار کشف شده همچنان در انتظار مکانی مناسب
او در پاسخ به این پرسش که آیا ممکن است سرای خیار به موزه‌ای برای نمایش این آثار تبدیل شود یا خیر، می‌گوید: «تبدیل سرای خیار به موزه، تصمیمی است که باید از سوی شورای شهر گرفته شود. از نظر شورا، این ملک متعلق به شهرداری است و باید در چرخه اقتصادی آن قرار بگیرد. در شرایط فعلی، منطقی‌ترین اقدام، یافتن فضایی مناسب برای نمایش آثار کشف‌شده است. هدف، فراهم کردن مکانی برای نمایش این آثار است؛ چه در سرای خیار که البته به مصوبه شورای شهر نیاز دارد و چه در مکانی دیگر.»
اشیا کشف شده به میراث فرهنگی تحویل داده شده‌اند
در ادامه، ساغر حمیدی، مدیر موزه‌های اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، با تایید تحویل اشیای ارزشمند کشف‌شده به اداره‌کل میراث فرهنگی، می‌گوید: «اشیایی که جنبه مطالعاتی دارند، به میراث فرهنگی اصفهان تحویل داده شده‌اند.»
او در پاسخ به این پرسش که آیا این اشیا به موزه‌های استان نیز منتقل شده‌اند، توضیح می‌دهد: «خیر؛ مطالعات روی این اشیا همچنان ادامه دارد. برای انتقال اشیا به موزه و به نمایش گذاشتن آنها، باید قابلیت نمایش داشته باشند؛ در غیر این صورت، صرفاً از ارزش مطالعاتی و پژوهشی برخوردارند.»
گذر کمرزرین فضای موزه‌ای ندارد
با وجود تاکید کارشناسان بر ضرورت نمایش دوره‌ای آثار کشف‌شده در سایت‌موزه کمرزرین و نقش این آثار منقول در تکمیل ظرفیت معرفی تاریخی این مجموعه، مدیر موزه‌های اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی استان اصفهان، با اشاره به محدودیت‌های موجود می‌گوید: «گذر کمرزرین فضای موزه‌ای ندارد و به‌عنوان یک سایت و محوطه باز موزه‌ای تعریف شده است؛ اما موزه تعریف و ضوابط خاص خود را دارد. به‌ویژه اگر قرار باشد آثاری در آن به نمایش گذاشته شوند، باید شرایط ویژه‌ای برای نگهداری و نمایش آنها فراهم باشد؛ شرایطی که در حال حاضر در این محدوده وجود ندارد.»
آیا آثار کشف شده در معرض دید عموم قرار میگیرند؟
او در ادامه خاطرنشان می‌کند: «اگر تصمیم بر احداث موزه در این محدوده گرفته شود، آثاری را که به همین محوطه تعلق دارند، در آن به نمایش خواهیم گذاشت.»
حمیدی با اشاره به روند مشخص کاوش‌های علمی و مستندسازی آثار باستان‌شناختی توضیح می‌دهد: «کاوش‌های علمی فرایند مشخصی دارند؛ به این صورت که مجوز کاوش صادر می‌شود، اعضای هیئت کاوش تعیین می‌شوند و آنها با حضور ناظر میراث فرهنگی، عملیات کاوش را انجام می‌دهند. هیئت کاوش موظف است اطلاعات آثار کشف‌شده را ثبت، طبقه‌بندی و مستندنگاری کند.»
او با بیان اینکه مطالعات درباره آثار کشف‌شده همچنان ادامه دارد، یادآور می‌شود: «محل مناسب برای نگهداری و نمایش آنها پس از تکمیل بررسی‌ها مشخص خواهد شد.»
میراث کشف‌شده نباید از چشم مردم دور بماند!
به گزارش اصفهان زیبا، آگاهی از سرنوشت یافته‌های کمرزرین، پرسشی اساسی را درباره نحوه مواجهه با میراث تاریخی اصفهان پیش می‌کشد؛ آثاری که از دل زمین بیرون می‌آیند، چگونه می‌توانند از محدوده کاوش‌های باستان‌شناختی فراتر بروند و به بخشی از حافظه جمعی شهر تبدیل شوند؟ ارزش این یافته‌ها تنها به اطلاعاتی که در اختیار پژوهشگران قرار می‌دهند محدود نمی‌شود؛ نمایش و معرفی آنها می‌تواند تصویری ملموس‌تر از شیوه زندگی، مشاغل، مناسبات اجتماعی و تحولات تاریخی اصفهان پیش روی شهروندان بگذارد و پیوند میان بقایای تاریخی و زندگی امروز شهر را تقویت کند. از این منظر، حفاظت از میراث تنها به معنای جلوگیری از تخریب آثار نیست؛ فراهم‌کردن امکان شناخت، مطالعه و دسترسی عمومی به آنها نیز بخشی از این مسئولیت است.
بی‌تردید، نمایش آثار باید پس از طی مراحل ضروری حفاظت، مرمت، مستندسازی و مطالعه و با رعایت ملاحظات تخصصی انجام شود؛ چه در سایت‌موزه محل کشف و چه در موزه‌های دیگر شهر. بااین‌حال، نگهداری نباید به دورماندن نامحدود آثار از دسترس عمومی بینجامد و سرنوشت آنها پس از کشف در ابهام باقی بماند. یافته‌های باستان‌شناختی زمانی می‌توانند نقشی مؤثر در شناخت گذشته و تقویت هویت تاریخی شهر ایفا کنند که امکان معرفی و مشاهده آنها نیز فراهم باشد. ازاین‌رو، تعیین تکلیف روشن برای آثار کشف‌شده، برنامه‌ریزی برای نمایش عمومی آنها و ارائه توضیحاتی که پیوند میان هر اثر و بستر تاریخی‌اش را روشن کند، اهمیتی اساسی دارد. میراثی که از دل زمین بیرون می‌آید، نباید پس از کشف و در مسیر نگهداری و حفاظت از حافظه عمومی شهر دور بماند؛ چراکه حفاظت از گذشته، افزون بر صیانت از آثار، به معنای فراهم‌کردن امکان شناخت و انتقال آن به نسل‌های آینده است.