به گزارش اصفهان زیبا؛ محله چرخاب با نام تاریخی‌اش، یکی از مناطق مهم اصفهان است که در منطقه 3 قرار دارد. چرخاب از آن دست محله‌های اصیل، پرخاطره و در عین حال پرفرازونشیب اصفهان است که شاید نامش امروز کمتر به‌عنوان یک محله مستقل بر سر زبان‌ها باشد؛ اما ریشه‌ای عمیق در تاریخ شهر دارد. چرخاب به‌نوعی پیونددهنده بافت تاریخی صفوی با جریان زندگی امروز است. مادی‌های اصفهان نقش بسیار پررنگی در زندگی مردم این دیار دارند و حتی در نامگذاری مکان‌ها تأثیر زیادی داشته است.
وجه تسمیه محله «چرخاب»
نام «چرخاب» نیز داستان جالبش را از همین مادی‌ها و به‌ویژه مادی «نیاصرم» گرفته است: «این محله در امتداد و مسیر مادی نیاصرم شکل گرفته است. در گذشته، سطح بستر آب جاری در این مادی نسبت به زمین‌های کشاورزی اطراف پایین‌تر بود.
چون آب به زمین‌های زراعی نمی‌رسید، کشاورزان و باغداران از چرخ‌های آب‌کشی (چرخاب) برای بالاکشیدن آب از چاه‌ها و مادی استفاده می‌کردند تا مزارع و باغ‌های این ناحیه سیراب شوند؛ به‌همین‌دلیل، این منطقه به مرور زمان به نام چرخاب معروف شد.»
اما با کم‌شدن جریان آب زاینده‌رود، مادی‌ها نیز به مرور خشک شدند و رشد سریع شهرنشینی، باغ‌ها و اراضی کشاورزی این محدوده جای خود را به ساختمان‌های مسکونی، تجاری، هتل‌ها و مراکز خدماتی امروزی دادند.
با این حال هنوز نشانه‌هایی از هویت تاریخی در این محله پابرجاست. چرخاب محله وسیعی است؛ در این گستره، تاریخ و مدرنیسم در هم آمیخته است.
حمام‌ها، مساجد و خانه‌های تاریخی در کنار هتل‌ها و فروشگاه‌ها و خانه‌های امروزی به گونه‌ای در کنار هم قرار گرفته‌اند که هنگام عبور از یک کوچه قدیمی با خانه‌هایی از دیوارهای کاهگلی و سیمانی و نورگیرهای بلند، به خیابانی می‌رسی که خانه‌های مجلل، هتل‌ها و فروشگاه‌هایی با معماری امروزی تناقض ساختار این محله را نمایان می‌کند.
وجود درختان کهن‌سال سربه‌آسمان‌ساییده نیز یادآور روزگار بدون دودودم و ترافیکی است که خیابان‌های خاکی، این محله را به رودخانه زاینده‌رود می‌رسانده‌اند؛ خیابان‌هایی که حالا به دلیل مجاورت با مراکز تجاری‌اداری و درمانی با شلوغی و هیاهو و ازدحام روبه‌روست.
محله چرخاب از نظر جغرافیایی در منطقه‌ای استراتژیک قرار دارد. وقتی در حاشیه‌های این محله قدم می‌زنید، با چند شریان اصلی روبه‌رو می‌شوید: چهارباغ عباسی در غرب، مرز محله است که آن را از محله عباس‌آباد جدا می‌کند؛
مرزی باشکوه که پیوند چرخاب با پیاده‌راهی است که هر اصفهانی و گردشگری حداقل یک‌بار قدم‌زدن در آن را تجربه کرده. خیابان‌های آمادگاه و فلسطین در شمال محله پاتوق فرهنگی و درمانی شهر است.
راسته کتاب‌فروشی‌ها، گالری‌ها، کافه‌ها، مجتمع‌های پزشکی و سیسمونی‌فروشی‌ها که نبض اقتصادی، فرهنگی و درمانی چرخاب را در دست دارند. در شرق، میان محله‌های چرخاب و خواجو مرز باریکی قرار دارد که این بخش از محله با اماکن تجاری و اداری پرتردد معرفی می‌شود.
جنوب چرخاب نیز به خیابان کمال‌اسماعیل و زاینده‌رود می‌رسد؛ از پل فردوسی تا ابتدای چهارباغ خواجو. این بخش از محله با منظره‌ای از حیات و طراوت و البته وجود راسته موبایل‌فروشی‌ها مرکزی است که اقتصاد را با فضای سبز و درختان کنار زاینده‌رود بی‌آب عجین کرده.
دگرگونی‌های بافت تاریخی
در دل این محلۀ چکمه‌ای‌شکل، کوچه‌های باریک و پیچ‌درپیچ با دیوارهای کاهگلی، آجری و سیمانی، درهای چوبی و زنگ‌ها و پلاک‌ها با شماره‌های قدیمی، هنوز گواهی می‌دهند که روزگاری بافت اینجا کاملا مسکونی بود و بعدها به دلیل وجود گردشگران داخلی و خارجی و نزدیکی آن به مراکز مهم شهر، هتل‌ها و مراکز تجاری دیگر را به آن افزودند.
چرخاب امروز یکی از قطب‌های اصلی گردشگری اصفهان است؛ چرا که مهم‌ترین و لوکس‌ترین زیرساخت‌های اقامتی شهر در دل یا حاشیه این محله جای گرفته‌اند. علاوه بر هتل‌های قدیمی این منطقه از شهر، هتل‌های لوکس و چندستاره نیز با ساختمان‌هایی چشم‌نواز و پرزرق‌وبرق به تازگی افتتاح شده است.
گنبدی 600ساله
در خیابان فلسطین، کوچه «چهارسو نقاشی» گنبدی قرار دارد که متعلق به 600 سال پیش است. به نقل از روزنامه «اصفهان زیبا»: «جایی که امروزه بازارچه حسن‌آباد در خیابان فرشادی آغاز می‌شود، دروازه جنوبی اصفهان جای داشته که از دو سو به بازار و گورستان بکتاش می‌رسیده است. راسته جنوبی این بازارچه که هنوز برجاست، به نقش‌جهان منتهی می‌شود. این گنبد به چهارسو نقش‌گیری یا چهارسو نقاشی شهرت دارد؛ بازمانده‌ای از بازار قدیم اصفهان در بیرون دروازه‌های شهر. هرچند چهارسو نقاشیِ اصلی در روزگار ظل‌السلطان ویران شد، این چهارسوی برجای‌مانده، یادگاری است از آن روزگار که راستای تاریخی بازار اصفهان، خیلی پیش از صفویه، از همین محله آغاز می‌شده و به دروازه طوقچی در شمال می‌رسیده است.
میرزا حسین‌خان تحویل‌دار در کتاب “جغرافیای اصفهان” نوشته: “چهارسوق نقاشی که طاق آن چهارسوق گنبدی است رفیع و وسیع، در زیر طاق، چهار طاق‌نما دارد، مصور به تصویرهای بی‌نظیر کارهای نقاشان بزرگ زمان پیش که مجالس حضرت یوسف و صورت‌های پهلوانان دوره شاه‌عباس را چنان کشیده‌اند که در این اوان هیچ مصوری از عهده آن بر نمی‌آید.”
استاد همایی نیز یادآور می‌شود که تا همین یک‌صد سال پیش، در باغ توتیِ کنار این چهارسو، آرامگاهی با نام و نشان حسن پاشا وجود داشته (به گفته شاردن، گور اوزون حسن آق‌قویونلو بوده؛ هرچند با توجه به آرامگاه اوزون حسن در تبریز، این گزارش درست نمی‌نماید) که دستان غارتگر نابودش کرد و شناسنامه محله حسن‌آباد را با خود برد.»
سردر ورودی مسیر قدیم اصفهان
به گفته یکی از کاسبان خیابان فلسطین که لباس بچگانه می‌فروشد، این گنبد بخشی از بازارچه‌ای بوده که ورودی شهر محسوب می‌شده و مسافران از این محل وارد شهر می‌شده‌اند.
مجتبی خواجه می‌گوید: «چهارسو اصل و مرکزیتش دقیقا در همین نقطه میانی بوده؛ یعنی ستون اصلی بنا درست در همین مغازه فعلی ما قرار داشت. به مرور زمان بخش‌هایی از آن تخریب شد و ماکتی از طرح اولیه به‌جای آن آمد. اینجا در واقع سردر ورودی مسیر قدیم اصفهان بوده که مسافران را به داخل شهر هدایت می‌کرده.»
او با اشاره به گنبد موجود در کوچه چهارسونقاشی می‌افزاید: «این اثر قدمت بسیار زیادی دارد و ثبت جهانی و یونسکو است. وجه تسمیه آن به چهارسو نقاشی نیز به وجود تابلوها و نگاره‌های نقاشی در بخش پایینی و زیر گنبد بازمی‌گردد که بخش‌هایی از آن آثار نقاشی هنوز هم به‌وضوح دیده می‌شود و پابرجاست.»
از خیابان شاه‌عباس خاکی تا فلسطین
در خیابان فلسطین که به گفته اهالی این منطقه در گذشته به شاه‌عباس و یا شاه‌عباس خاکی معروف معروف بوده، خانه‌هایی وجود دارد که نقش و نگار و ظاهر آن‌ها از قدمت و اصالتش خبر می دهد.
خواجه درباره این خانه‌ها می‌گوید: «این سردرها بسیار باقدمت هستند؛ روی یکی از سردرهای فوقانی همین خانه مجاور بیتی با مضمون «بهرام گور» نقش بسته است؛ همچنین سقاخانه‌ای در کنار آن قرار گرفته و دری قدیمی دارد.
این خانه متعلق به مرحوم دکتر برجیان است که از پزشکان عمومی قدیمی، خوش‌نام و سرشناس این خطه بودند و سال‌هاست به رحمت خدا رفته‌اند.
پس از فوت ایشان و درگذشت ورثه، خانه متأسفانه بدون سرپرست رها شد؛ حتی حدود دوسه سال پیش سارقان برای سرقت کاشی‌های تاریخی آن اقدام کردند که با اطلاع‌رسانی و تماس ما، سازمان میراث وارد عمل شد و کار مرمت و تثبیت کاشی‌ها را انجام داد.»
به گفته او، تعداد کلیمیان ساکن خیابان فلسطین زیاد است و در انتهای این خیابان کنیسه آن‌ها قرار دارد. بعد از انقلاب نام خیابان شاه‌عباس به فلسطین تغییر پیدا کرده و مسجد الاقصی نیز در این زمان ساخته شده است.
از این خانه‌های قدیمی و رهاشده در محله چرخاب بسیار دیدیم.
برخی از این خانه‌ها بسیار وسیع‌اند و عموما خانه‌باغ‌هایی هستند با عمارتی در مرکز و درختان فراوان در اطراف آن که هنوز دیوارهای کاهگلی و نقش‌ونگارهای حک‌شده بر دیوارها نمای زیبای گذشته‌هایشان را جلوه‌گر می‌کند.
خانه‌های کوچک‌تر با شیشه‌های شکسته و درهای زنگ‌زده، مهجورماندن خود را نشان می دهند. نامگذاری کوچه‌ها و خیابان‌های محله در محله چرخاب نام کوچه‌ها و خیابان‌ها نیز تاریخی در پی دارد. وجود کوچه‌ها و معابری با نام شاعران و بزرگان ادب و فرهنگ یکی از شاخصه‌های این محله است.
نام کوچه‌ها
برخی از کوچه‌ها نیز تاریخی طولانی به همراه دارند؛ مثل کوچه طاووس‌خانه که یکی از معابر نام‌آشنای بافت میانی محله است و در امتداد مادی نیاصرم قرار دارد. نام این کوچه ریشه در تاریخ صفوی و ساختار باغ‌شهری اصفهان دارد. در دوره صفوی (به‌ویژه عصر شاه عباس دوم)، در دو سوی محور چهارباغ عباسی زنجیره‌ای از باغ‌های سلطنتی و پیوسته احداث شد.
یکی از این باغ‌های شاخص در جبهه شرقی چهارباغ، «باغ طاووس‌خانه» بود که در منابع تاریخی (از جمله نقشه‌های ترسیمی مانند نقشه سلطان سیدرضاخان و مقالات حوزه تاریخ منظر چهارباغ) از آن به‌عنوان باغی وسیع (ضمیمه باغ پهلوان حسین) یاد شده که بیش از ۴۰ هزار ذرع مساحت داشته است. در این زمان، باغ‌هایی با کاربری‌های خاص مانند نگهداری پرندگان و حیوانات درباری یا به سبب تزیینات و جلوه‌های بصری خاص نامگذاری می‌شدند (همانند باغ قوشخانه، باغ بلبل یا باغ طاووس‌خانه).
با افول صفویه و ورود به دوران قاجار و پهلوی اول، باغ‌های شرقی چهارباغ تفکیک و به بافت مسکونی و اعیان‌نشین تبدیل شدند؛ اما نام «طاووس‌خانه» روی این گذر و انشعابات آن در دل محله چرخاب ماندگار شد. پس از آن و در جریان توسعه شهر، این باغ‌ها تبدیل خانه‌های مسکونی حاشیه مادی شدند و به مرور هم به دفاتر کار، مراکز صنایع‌دستی یا کافه‌‌های مدرن که به خیابان‌های پاسداران و سیدعلی‌خان متصل هستند.
کوچه یداللهی نیز داستان خودش را دارد. به گفته یکی از کسبه خیابان فردوسی، پیش از اینکه این خیابان بورس لوازم برقی و روشنایی شود، خانه‌های اینجا بسیار بزرگ و با متراژهایی بیش از دوهزار متر بوده که یکی از آن‌ها به یکی از خوانین بختیاری به نام «یدالله‌خان» تعلق داشته. بعد از تخریب این خانه‌ها و ایجاد کوچه‌های جدید، کوچه‌ای را که از خیابان سیدعلی خان به خیابان فردوسی منتهی می‌شود به نام این خان بختیاری نامگذاری می‌کنند.
خود خیابان سیدعلی خان هم با دو روایت روبه‌روست. این خیابان که از چهارباغ عباسی (در نزدیکی میدان انقلاب) آغاز می‌شود، به سمت بافت تاریخی چرخاب و فتح‌آباد امتداد می‌یابد.
در گذشته این خیابان به طور ممتد به خیابان فردوسی می‌رسید که بعدها با ایجاد خیابان پاسداران دو قسمت شد. در گذشته، بخش‌هایی از این محدوده و مسیرهای مجاور آن با نام‌هایی چون «چهارسوق نقاشی و چرخاب قدیم» و همچنین «خیابان بی‌بی سکینه» (نام خانه‌ای قدیمی در نبش آن، که بعدها سیتی‌سنترهای اولیه چهارباغ در آن ساخته شد) خوانده می‌شد. درباره اینکه نام خیابان دقیقا برگرفته از چه شخصیتی است، سند قطعی و رسمی مکتوبی در دست نیست؛ اما در پژوهش‌های محلی دو روایت مطرح شده است: گاه نام سیدعلی‌خان را به بزرگانی چون سیدعلی‌خان مدنی شیرازی (ابن‌معصوم)، فقیه و محدث نام‌آور اواخر دوره صفوی (نویسنده کتاب ریاض السالکین) نسبت می‌دهند که در دوران شاه سلطان حسین به اصفهان آمد؛
هرچند هیچ سند مستقیمی مبنی بر نامگذاری این خیابان به نام او وجود ندارد. در روایت‌های مردم و برخی پژوهش‌های تاریخ محلی اصفهان به نقل از معمرین یا اسناد ثبتی، نامگذاری معابر بر اساس مالکان بانفوذ یا چهره‌های شاخص محلی در دوره‌های قاجار و پهلوی اشاره دارند.در تاریخ معاصر (به‌ویژه دهه ۱۳۶۰ شمسی)، نام خیابان سیدعلی‌خان اصفهان را در برخی خاطرات و اسناد سیاسی‌تاریخی به دلیل وجود برخی اماکن یا نهادهای وقت در آن محدوده نیز در حافظه جمعی شهر ثبت کرده‌اند.
خیابان‌های چرخاب
خیابان آمادگاه به‌عنوان یکی از زیباترین نمونه‌های معماری شهر اصفهان به شمار می‌رود. بزرگ‌ترین هتل‌موزه جهان(هتل عباسی) نمای زیبایی به فضای روبه‌روی خود می‌دهد که سال‌هاست پاتوق علاقه‌مندان به کتاب و هنر بود.
وجود حوزه هنری و کتاب‌فروشی‌های متعدد در ساختمانی با معماری خاص در بخش منتهی به چهارباغ عباسی و ساختمان‌ها و مطب‌های پزشکان در بخش منتهی به چهارراه فلسطین، این خیابان را به محلی پرتردد و شلوغ تبدیل کرده است. در سال‌های اخیر کافه‌ها و نورپردازی‌های زیبا نیز تصویر ویژه‌تری به این خیابان داده‌اند. درباره نامگذاری این خیابان مهراب فتحی، کارشناس تاریخ گفته است: «در این خیابان مهمان‌سرای عباسی قرار گرفته. این کاروان‌سرا توسط سلطان حسین صفوی ساخته شد و آن را وقف مدرسه چهارباغ کرد تا عوایدش برای نگهداری از مدرسه و معاش طلاب استفاده شود.
اگرچه پس از گذر زمان و حمله افغان‌ها این کاروان‌سرا به یک خرابه تبدیل شد؛ اما در زمان ظل‌السلطان این بنا را مرمت کردند و مکانی برای آمادگاه پادگان سواره‌نظام حاکم اصفهان شد که نام خیابان فعلی آمادگاه برگرفته از همان دوران است. بازار هنر امروزی نیز به‌تبع آن تبدیل به طویله اسب‌های سربازان شده بود؛ به همین دلیل خیابان مجاور این بنا را امروزه آمادگاه می‌نامند.»
خیابان فردوسی نیز به گفته اهالی محله، تا سال‌ها به نام ستاری معروف و چهارراه فردوسی نیز به این نام بوده است. دلیل این نامگذاری نیز وجود حمام و مسجد ستاری در این خیابان است که توسط یکی از اهالی متمول و متدین به نام حاج عباس ستاری ساخته شده بود. اشاره به مکان‌های دیدنی محله چرخاب نیز خالی از لطف نیست؛ اماکنی که اهالی اصفهان در هر نقطه ای از شهر خاطراتی را از آن‌ها دارند.
برخی از اماکن شاخص محله
سینما خانواده (پردیس سینمایی چهارباغ)
روزگاری است این سینما چراغ فرهنگ و هنر شهر را روشن نگه داشته. سینما خانواده جایگاهی ویژه در خاطرات سینمادوستان دارد؛ سینمایی که بعد از تغییراتی که در آن ایجاد شد با عنوان پردیس چهارباغ به کار خود ادامه داده است. این سینما در سال 1350 روبه‌روی هتل عالی‌قاپو در چهارباغ عباسی تأسیس شد. در آن زمان سینمایی تک‌سالنه بود که گنجایش حدود 460 صندلی را داشت. پس از سال‌ها فعالیت و فرسودگی ساختمان و تجهیزات، مؤسسه بهمن سبز طرح بازسازی این سینما را در سال 1395 آغاز کرد. این مجموعه در سال 1396 افتتاح شد و سالن‌های آن با الهام از هویت تاریخی و فرهنگی اصفهان و با نام‌های نقش جهان، چهلستون، چهارسوق و شیخ بهایی شروع به کار کردند.
دبیرستان هراتی
سنگ‌بنای این مدرسه در سال ۱۳۳۰ خورشیدی به همت و سرمایه زنده‌یاد محمد شیخ‌زاده هراتی یزدی (تاجر و نیکوکار یزدی‌تبار) گذاشته شد و پس از سه سال تلاش، در مهرماه ۱۳۳۳ با مدیریت دکتر احمد مهران به‌طوررسمی گشایش یافت. این مجموعه سال‌ها به‌عنوان دبستان و دبیرستان فعالیت می‌کرد و امروز نیز یکی از برترین دبیرستان‌های نمونه دولتی اصفهان در رشته‌های ریاضی و تجربی فعالیت دارد.
بنای دوطبقه دبیرستان هراتی در زمینی نزدیک به ۸هزار و ۷۰۰ مترمربع ساخته شده است. ویژگی منحصربه‌فرد این اثر، نمای آجری هنرمندانه همراه با کاشی‌کاری‌های ظریف و چشم‌نواز در پیشانی و قاب‌بندی‌های بناست که به دست استاد محمدعلی مقضی (از استادان برجسته کاشی‌کاری اصفهان و مرمت‌گر بناهای تاریخی) اجرا شده است. تلفیق معماری مدرن دهه‌های آغازین پهلوی دوم با هنر اصیل اصفهان، این دبیرستان را به شاهکاری میراثی تبدیل کرده. ساختمان این دبیرستان در فهرست آثار ملی استان ثبت شده است.
کتابخانه ابن‌مسکویه
ابتدای چهارباغ خواجو و مقابل صداوسیمای مرکز اصفهان کتابخانه‌ای قرار دارد که نامش با «ابن‌مسکویه»، فیلسوف و مورخ بزرگ قرن چهارم و پنجم در روزگار آل‌بویه گره خورده است. این کتابخانه برخلاف نام کهن‌سالش، بنایی است که در دهه‌های اخیر شهرسازی اصفهان ساخته شده. کتابخانه عمومی ابن‌مسکویه در طبقه زیرین ساختمان قرار دارد و بخشی از اداره کل کتابخانه‌های عمومی استان اصفهان است.
این کتابخانه به عنوان یکی از مراکز مهم ارائه‌دهنده خدمات پژوهشی و امانت کتاب در شهر شناخته می‌شود. بنای این مجموعه در سال ۱۳۷۰ توسط شهرداری اصفهان احداث و ابتدا به اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان واگذار شد؛
اما با تشکیل نهاد مستقل اداره کل کتابخانه‌های عمومی استان در سال ۱۳۸۴، مدیریت این مجموعه به این نهاد منتقل شد. ارزش اصلی کتابخانه ابن‌مسکویه در محتوای آن نهفته است. این کتابخانه میزبان بالغ بر ۳۵۰۰ نسخه خطی و چاپ سنگی ارزشمندی است که عمدتا موضوع‌های فقهی، فلسفی، تاریخی و ادبی دارد.
امامزاده باقر(ع)
این امامزاده در چهارباغ خواجو، خیابان عافیت (بین بن‌بست سادات و خندان، محله قدیمی فتح‌آباد) قرار دارد و بنا بر باور و سنت شفاهی بزرگان محل، از نوادگان امام‌محمدباقر(ع) است. کل مجموعه حدود 3هزار مترمربع و فضای حرم مطهر حدود ۸۰ مترمربع وسعت دارد. بنای اصلی و تاریخی بقعه به دوره قاجار بازمی‌گردد و بیش از ۲۰۰ سال قدمت دارد. داخل حرم با نقاشی‌های دیواری سنتی، آیات قرآن و اشعار مذهبی در مدح اهل‌بیت(ع) تزیین‌شده و ضریح بقعه از نوع چوبی معرق‌کاری‌شده با شبکه پنجره‌های برنجی است که روی سنگ مزار قرار دارد. نمای بیرونی حرم و محوطه آن را در سال‌های اخیر اداره اوقاف و هیئت امنا با تلفیقی از آجرکاری سنتی و کاشی‌کاری مرمت کرد.
در سال‌های اخیر، بخش‌هایی نظیر حسینیه، سالن اجتماعات، کتابخانه و مجموعه فرهنگی به این آستان افزوده شد و آن را به محیطی فرهنگی و مذهبی تبدیل کرد. امامزاده باقر(ع) در محدوده یکی از قبرستان‌های تاریخی و کهن اصفهان (قبرستان مصلای خواجو یا فتح‌آباد) قرار دارد که سال‌ها پیش بخش عمده آن تخریب و به بافت شهری و مسکونی تبدیل شد؛ اما بقعه امامزاده به عنوان هسته معنوی آن باقی مانده است. بر اساس پژوهش‌های محققان تاریخ اصفهان، قبر ابن‌مسکویه رازی (فیلسوف و مورخ) در محدوده قبرستان پیرامونی این امامزاده قرار دارد که این امر ارزش تاریخی و فرهنگی این نقطه را دوچندان می‌کند.