به گزارش اصفهان زیبا؛ حسابوکتاب پس از مرگ را نمیدانم؛ اما در این دنیا، آدمها اهل دودوتاچهارتا هستند. نمیدانم در جهان دیگر ترجیح بر کمیت است یا کیفیت؛ اما اینجا گاهی آدم بر سر چندوچون کار خیر هم میماند.
در این دنیا معنویات نیز به مادیات گرهخوردهاند. اگر ما قرار باشد صدقه یا نذری را ادا کنیم، قطعا به این فکر خواهیم کرد که چه چیزی، چگونه و اصلا در چه راهی و به چه کسانی بدهیم. حسابوکتاب همه جوانبش را میکنیم و میان انتخابها تفاوت قائل میشویم.
اما این بهاصطلاح چرتکهانداختنها نهتنها ارزش معنوی اعمال حسنه را پایین نمیآورد، بلکه میتواند پشتوانه عمل خیر را قویتر سازد. حالا اگر قرار باشد اتفاقی مستمر و جاری را رقم بزنیم؛ اتفاقی که اثر آن سالها برجای میماند، چرایی و چگونگی آن از اهمیت بیشتری برخوردار میشود.
احسان و نیکوکاری که مبتنی بر کمک به دیگران است، از برترین فضایل و صفات نیکوی انسانی است که دین اسلام نیز بدان دستور داده است؛ همچنین مصلحان در هرجا و هر زمان منادی آن بوده و خیران نیز در طول تاریخ در انجام آن کوشا بودهاند.
در این میان، اسلام در ساماندهی به نیکوکاری پیشتاز بوده است. این ساماندهی سبب شده است پدیده نیکوکاری بهصورت ساختاری کامل و منحصربهفرد درآید؛ همچنین موجب شده است حالتی بینابین فردی و سازمانی، تکلیف و کار داوطلبانه به شیوهها و سازوکارهای متنوعی مانند وقف، زکات و کمکهای داوطلبانه دیگر تحقق یابد.
یکی از اعمال حسنه که همچون صدقه جاریه باقی میماند و اثرات و برکات آن نصیب افراد جامعه میشود، سنت حسنه «وقف» است. وقف نمادی از روح خیرخواهی، تعاون، همزیستی و عطوفت انسانی و برخاسته از ایمان به جاودانگی انسان است.
وقف لازم
بخش مهمی از وقف آموزشی بوده و بنیادی در جهت حفظ و نگهداری میراث علمی و توسعه و حمایت از بقای آن است. بدون تردید اگر به مقوله وقف، بهطور همهجانبه توجه شود و اهمیت این سنت نبوی آشکار شود، سهم عمدهای در تحول ساختار فرهنگی و توسعه علمی و اقتصادی کشور ایفا خواهد کرد.
وقف، زمینهساز و بسترساز تحقق اهداف دین و مقاصد شریعت است. اگر دین را برنامهای برای رشد ابعاد انسانی و تأسیس جامعهای مطلوب بدانیم، وقف، پارهای از آن برنامه برای رسیدن به آن اهداف است.
پدیده وقف دارای حیطه گستردهای از فعالیتهاست؛ تا جایی که اگر بهدرستی هدایت شود، به بسیاری از نیازها پاسخ میدهد و هیچگاه جامعه انسانی با کمبودهای اقتصادی، اجتماعی، آموزشی و فرهنگی روبهرو نخواهد شد.
اما مهم این است که هم نیازها براساس اولویت در سطح افکار عمومی معرفی شده و هم ضرورت آن عینی و متناسب با عواطف و درک و توجه واقفان لحاظ شود. ساختار و کارکردهای نهاد وقف بر ساختار و کارکردهای نهادهای دیگر همچون نهادها علمی، پژوهشی، آموزشی، درمانی، اقتصادی و فرهنگی نیز تأثیر مستقیم دارد.
وجود هزاران مدرسه، مسجد، درمانگاه، بیمارستان، حسینیه، کتابخانه، کاروانسرا، حمام، قنات، آبانبار، پل و… بهترین گواه و شاهد آن است.
این سنت پسندیده، مصداق مؤثر کارآفرینی یا کارگشایی در جامعه هم میتواند باشد.
کنشهای خیران نیکوکار در تأسیس و بهرهبرداری از مدارس آموزشی در مناطق محروم، تأسیس و راهاندازی بیمارستانهای خیریه از طریق موقوفات، مراکز نگهداری ایتام و حمایتهای مادی و معنوی از نیازمندان در راستای قرب الهی مصداقهای بارزی از فعالیتهای خیرخواهانه و نوآورانه در کشورهای اسلامی، از جمله ایران است.
سکت طولانی
اصفهان از جمله شهرهای سنتی و مذهبی است که در ادوار مختلف تاریخی وقفهای بسیاری در آن انجام شده است. بخشی از کتابهای تاریخی اصفهان به تاریخ وقف در ادوار مختلف و موقوفات این شهر اختصاص داده شده است؛ همچنین توسعه و گسترش شهر اصفهان با موقوفات شهر بیارتباط نیست.
همین موقوفات موجب شکلگیری کالبد شهر و گسترش آن شدهاند. توسعه موقوفات در زمان شاهان صفوی به اوج خود رسید؛ بهطوریکه شاهعباس اول همه اموال و املاک خود را وقف کرد و به تبعیت از این پادشاه، سایر ثروتمندان و حاکمان آن زمان در سراسر ایران نیز به امر وقف مبادرت ورزیدند.
در کتاب تاریخچه اوقاف اصفهان آمده است: «…در اواخر دوره حکومت صفویه، املاک و باغها و اراضی اصفهان به حدی وقف شده بود که برای موقوفات جدید، زمین طِلق در اصفهان پیدا نمیشد. مردم اصفهان برای وقف ناچار از اراضی اطراف کاشان و جاهای دیگر استفاده میکردند؛ هماکنون بسیاری از املاک اطراف کاشان، وقف مدرسه سلطانی اصفهان است.»
بااینحال با توجه به سابقه طولانی وقف در اصفهان از وقف مسجد، مدرسه، حمام، حسینیه، پل و آبانبارها گرفته تا وقف سکوهای درب خانهها بهمنظور استراحت عابران پیاده، بهدنبال اطلاع از وضعیت کنونی وقف در این شهر بودیم؛ اما از طرف سازمان اوقاف و امور خیریه استان اصفهان نتوانستیم به جوابی برسیم و پاسخگوی سؤالات ما نبودند.
وصل به مابعد
بااینوجود میتوان از مصداقهای عینی وقف در چندین سال اخیر پی برد که این روحیه همچنان در شهر برقرار است و چهبسا هدفمندتر نیز شده است.
از همین جهت به بررسی یکی از وقفهای فرهنگی در شهر اصفهان پرداختیم؛ وقفی که در جهت همان ارزشهای دینی و مذهبی انجام شده بود؛ از همان اعمال حسنهای که با حسابوکتاب انجامشده و پشتوانهای قوی دارد. اما چه پشتوانهای قویتر از قرآن، کلام خدا، میتوان یافت؟
در کوچهپسکوچههای خیابان مسجدسید اصفهان، حسینیه مرحوم حاج محمدحسن کی، با قدمت چندصدساله قرار دارد. در این حسینیه خاندان کی سکونت داشتند و در سال ۱۳۷۹ شمسی توسط متولیان خاندان کی بازسازیشده و وقف مؤسسه «جامعةالقرآن» شده است.
مؤسسه جامعةالقرآن الکریم و اهلالبیت علیهمالسلام، بهعنوان مؤسسهای فرهنگیآموزشی و با هدف ترویج فرهنگ قرآن و ایجاد ارتباط هرچه عمیقتر و ماندگارتر نسل جوان با قرآن کریم، همچنین مصونساختن دلوجان آنان در برابر انواع خطرات و آفات فرهنگی، در خردادماه سال ۱۳۷۷، در شهر قم پایهگذاری شده و فعالیت قرآنی خود را از آغاز سال تحصیلی ۷۸-۱۳۷۷ با پذیرش و گزینش 120 نفر، از بین صدها داوطلب مشتاق آغاز کرده است.
این مؤسسه برای پیشبرد اهداف مقدس قرآنی و تربیت نسل حاضر و آینده با برنامههای آموزشی، اداری و مالی منظم و منسجم، دورههای آموزشی مختلفی در زمینههای حفظ، تفسیر، مشاوره، مربیگری و … برای مقاطع سنی مختلف اعم از خردسالان، نوجوانان، جوانان و بزرگسالان، خواهران و برادران تدارک دیده است.
گرایش ویژه فعالیتهای جامعةالقرآن حفظ قرآن کریم و جهت عمومی آن، فعالیت برای خردسالان سراسر کشور است. جامعةالقرآن الکریم واحد فاطمه الزهرا(س) اصفهان که یکی از اولین شعب جامعةالقرآن الکریم محسوب میشود، اولین دوره حفظ خود را در مهرماه ۱۳۷۹ با 80 تن از خواهران قرآن آموز آغاز کرده است.
این مؤسسه با کمک و حمایتهای خیران متدین چون آقایان شفیعی، حاتمزاده و صناعت موفقیتهای چشمگیری داشته و تاکنون موفق به تربیت بیش از پنجهزار حافظ کل قرآن شده است.
از فعالیتهایی که در حسینیه «کی» توسط این مجموعه انجام میشود، میتوان به تشکیل کلاسهای تفسیر، اخلاق، تجوید، صوت و لحن، اجرای برنامههای بزرگداشت ایامالله، اعیاد و ایام عزاداری بهطور وسیع اشاره کرد؛ همچنین فعالیتهای جانبی مانند برپایی نمایشگاه کتاب، نمایشگاه نرمافزارهای قرآنی، نمایشگاه ولایت، شرکت در نمایشگاه بینالمللی اصفهان، برگزاری برنامههای تفریحی و اردوهای دروناستانی و بروناستانی برگزار میشود.
این تلاشها موجب شده است تا قرآنآموزان این واحد علاوه بر کسب موفقیت در مسابقات بین شعب در سطح استان و مسابقات دیگر از سوی ارگانها و سازمانها، به مسابقات کشوری اوقاف نیز راه پیدا کنند.
بتول شهشهانی، مدیر واحد فاطمه الزهرا جامعة القرآن اصفهان، از همان سال ۱۳۷۹ تا کنون در این حوزه فعالیت دارد و در مسیر تربیت حافظان و قاریان قرآن قدم برداشته است.
او از ماحصل این وقف میگوید: «۲۵ سال است که هرروز در این مکان از صبح تا اذان مغرب، حدود ۳۰۰ نفر بهطور همزمان قرآن میخوانند. قرآن در زندگی تکتک آن آدمها اثر گذاشته است و هرکس نسبت به قبل از خودش تغییر میکند. تأثیر قرآن را نهتنها در روح و جان آدمها دیده و شنیدهایم، بلکه به گفته خودشان در جسم آنها نیز اثر گذاشته است. چندین سال پیش مسئولان برای بازدید از جامعةالقرآن آمده بودند. وقتی از تأثیر حفظ و قرائت قرآن از بچهها پرسیدند، یکی از حافظان قرآن جواب داد اگر قبلا از دروغ و غیبت بدم میآمد، امروز جسمم نیز نسبت به آنها واکنش نشان میدهد و از لحاظ جسمی و فیزیکی حالم بد میشود. از این نمونهها بسیار دیده و شنیدهایم.افراد زیادی به این حسینیه آمدند، حافظ قرآن شدند و زندگیشان تغییر کرد. همه اینها از برکت قرآن بهواسطه این مکان است.»
مقایسه کم و کیف اعمال حسنه از عهده آدمی خارج است؛ اما وقتی از عملی نیکو به حیات دوباره انسانها میرسیم و تأثیر یک امر را در زندگی آدمهای بسیاری در ادوار مختلف میبینیم، میتوان ارزش وقف را به پشتوانه قوی و عقل آن فهمید.