برای مواجهشدن با تغییرات ناگزیر و پیشبینینشده در هر امری (شغلی، احساسی و…) و عبور از آن در جهت مثبت، مهمتر از هر چیز، پذیرش تغییر پیشآمده و سپس تغییر عملکرد، تغییر نگاه، تغییر مسیر به سمت هدف و تجربهکردن راههای نو است. از همین رو پیبردن به امکانات شبکههای اجتماعی، در دسترسبودن و فراگیری آن در بین همه اقشار، ضرورت استفاده از این فناوری را در جهت ادامه حیات هنر تئاتر افزون میکند و تئاتر آنلاین بارقه امیدی است به خلق گونهای نو از دل تئاتر. اما آنچه در صفحات اجتماعی، جلسات هنری و یادداشتهای روزنامهای هنرمندان این رشته شاهدیم، موضعگیریهای بسیار متناقض نسبت به مقوله تئاتر آنلاین است. عده زیادی بر این باورند که اساسا اطلاق عنوان تئاتر به اینگونۀ نو برآمده، ظلم گرانی است در حق تئاتر و دلایل درست و انکارناپذیری را نیز ارائه میدهند، اما متأسفانه راهکار شفافی برای خروج و برونرفت از شرایط موجود ارائه نمیدهند. گروه دیگر با آغوش باز و نگاهی تجربهگر به استقبال این شکل ارائه تئاتر رفته و آن را به چشم یک امکان برای نجات تئاتر و هنرمندانش مینگرند. این نوشتار تلاشی است برای بررسی هر دو دیدگاه و درنهایت رسیدن به راهکار عملی در شرایط موجود.
ابتدا باید به این پرسش پاسخ داد. تئاتر آنلاین چیست؟ در سادهترین تعریف، اجرای زنده یک تئاتر، ضبط و تماشای همزمان آن در شبکههای اجتماعی و تلویزیون با واسطه دوربین و همراهی فناوریهای نوین را میتوان تئاتر آنلاین دانست.اما قبل از واردشدن به مبحث تئاتر آنلاین، محاسن و معایب آن، بهتر است نگاهی بیندازیم به پیشینهاش در جهان و ایران. در اواخر دهه ۱۹۲۰ در امریکا، برنامهسازان تلویزیونی بر آن شدند که تئاترها را بهصورت زنده برای مردم از طریق رسانه تلویزیون پخش کنند. این تئاترها با پرسوناژهای دونفره، داستانهای خطی و با سه دوربین ضبط و پخش میشد. دو دوربین هرکدام برای یک شخصیت و دوربین سوم نمای کلی و لانگ شات را میگرفت که در صورت احتمال خروج هر بازیگر از کادر دوربین یا ضرورت نمایش فضای کلی از دوربین سوم که نقش مهمی در سلسله تصاویر داشت، استفاده میشد. اجراهای زنده تلویزیونی با آزمونوخطا ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۹۴۵ همزمان با جنگ جهانی دوم، تعطیل شد. البته این اجراها بعد از جنگهای جهانی در سال ۱۹۵۰ در کشورهای دیگر چون شبکه ملی فرانسه و بیبیسی در انگلیس و … از سر گرفته شد.
در ایران در آذرماه ۱۳۲۹ اداره هنرهای دراماتیک به ریاست دکتر مهدی فروغ تأسیس میشود. هشت سال بعد در تیرماه ۱۳۳۷ امتیاز اولین شبکه تلویزیونی با سرمایهگذاری خصوصی به آقای حبیب ثابت واگذار میشود و در ۱۱ مهر همان سال فعالیت رسمی خود را آغاز میکند.
طی توافقی میان اداره هنرهای دراماتیک با مدیریت دکتر فروغ و مسئولان تلویزیون، قرار بر تهیه و تولید هر هفته یک تئاتر برای این رسانه شد و گروههایی جهت تولید آثار با سرپرستی و کارگردانی آقایان عزتالله انتظامی، علی نصیریان، عباس جوانمرد، رکنالدین خسروی و جعفر والی تشکیل شد.
به دلیل نبود امکان ضبط اجراها، بهصورت زنده همزمان از شبکه پخش میشد. از سال ۱۳۳۹ تا سال ۱۳۴۵ حدود ۳۰۰ تئاتر بهصورت زنده از شبکه تلویزیون ایران پخش شد. البته بعدها در سال ۱۳۴۷ با اضافهشدن امکان ضبط، تئاترها ضبط شده و در نوبت اجرا قرار میگرفت. پخش تئاتر زنده در دورهای بسیار درخشان و پرمخاطب بود، اما بعدتر جای خود را به تئاترهای ضبطشده داد و سپس بهمرور با اضافه شدن تجهیزات، امکانات فنی و آمدن رنگ به تلویزیون و همچنین آمدن فیلمهای خارجی و دوبلههای درخشان، شروع ساخت فیلمهای فارسی و پرطرفدار، شوها و واریتهها، آرامآرام محبوبیتش رو به افول نهاد تا اینکه از حدود 40 سال پیش که انسجام گروههای تئاتر از هم گسیخت. و اما برگردیم به واژه بسامد این روزها تئاتر آنلاین که گروهی امید به گشایش گره کور تئاتر توسط آن را دارند.
مخالفان تئاتر آنلاین چه میگویند؟
تئاتر بهمثابه یک هنر زنده، نفسش به نفس تماشاگر گرهخورده و ذاتش مشارکت جمعی است؛ تجربه بیبدیل بودن در فضای مشترک با آدمهایی که در کنار هم خنده، خشم، رنج و شادی را تقسیم میکنند. آدمهایی که عرقریزان روح عریان بازیگر خلاق را با شگفتی و تحسین به نظاره مینشینند و تئاتر آنلاین یعنی حذف همه این لذتها. تئاتر تنها تماشا نیست. تماشای تئاتر مناسکی است که برای ورود به آن از لحظه ورود به سالن انتظار و دیدار کسان و آشنایان شروع، با نشستن در صندلی و سکوت ادامه مییابد تا برسد به لذت تماشا و ازآنپس پاشیدن نور بر صحنه رورانس گروه اجر، تشویق، ردوبدل گل و لبخند، فشردن دستها و گفتن تبریک و خسته نباشید و در پایان آئین گپ و گفت پس از اجرا، قدمزدن در خیابان، خوردن چای با همراهی، و همه این بر شمردهها لذت اجرا را چندین برابر میکند و این چیزی است که تئاتر آنلاین از مخاطب دریغ میکند. تئاتر هنری است دوسویه. چیزی میدهد و چیزی میگیرد. بازیگر بهعنوان اصلیترین رکن اجرا تحت تأثیر احساسی است که از سمت مخاطب به او منتقل میشود و برعکس … با حذف مخاطب و جایگزینی دوربین در تئاتر آنلاین نمیتوان انتظار اجرایی با کیفیت اصلی داشت.
گروه اجرایی پس از ماهها تمرین و ممارست بر متن یا ایده اجرایی اثری را آماده اجرا و ارتباط با مخاطب میکند تا علاوه بر رسیدن به مقاصد هنری و فرهنگی درآمد مالی نیز حاصل کند، اما خرید بلیت میتواند توسط یک نفر انجام شود و افراد دیگر چون خانواده و دوستان شخص بدون پرداخت هزینه از تماشای آن بهرهمند شوند.
گروه اجرایی بهعنوان فرستنده پیام در پی هدفی متن یا ایدهای را در نظر گرفته و از طریق امکان ویژه و منحصربهفرد زندهبودن، پیام را به گیرنده که همان مخاطب است ارسال میکند، اما به دلیل اینکه در تئاتر آنلاین در شکل فرستنده تغییر ایجادشده، ناگزیر در کیفیت پیام ارسالی تأثیر میگذارد. تئاتر آنلاین نیاز به امکانات، تخصص و تجهیزاتی دارد که در این وانفسا هزینه آن از جیب خالی تئاتر برنمیآید.
موافقان تئاتر آنلاین چه میگویند؟
از دست نرفتن مخاطبان تئاتر در شرایط موجود که نقطه مشخصی برای پایان و برونرفت از آن مشهود نیست.
ایجاد اشتغال برای دستاندرکاران این هنر که عموما شغل دیگری ندارند.
افزایش تعداد مخاطبان به دلیل امکان رسانه و درنتیجه احتمال درآمدزایی بیشتر.
صرفهجویی مخاطب در وقت و هزینه (حذف رفتوآمد).
حفظ سلامتی مخاطب (بیشتر) و گروه اجرا (تا حدود زیادی).
دنیایی که بهسرعت در حال تغییر و دگرگونی است، هنر منطبق با شرایط خودش را میخواهد و تئاتر آنلاین تجربهای جدید و هیجانانگیز و چهبسا ماندگار است.
تجربههای انجامشده توسط گروههای اجرایی در جهان و ایران در این دوران گاهی موفقیتآمیز بوده است.
پیشنهادهایی برای تئاتر آنلاین
بهعنوان کسی که سالهـاست دلسپرده تئاتر به شیوه مرسوم است و با تمام احترامی که برای نظرات درست هنرمندان مخالف تئاتر آنلاین قائلم، به نظرم شرایط موجود امکانی است برای تولد یک هنر جدید. عنوانش هرچه میخواهد باشد فرقی نمیکند؛ تئاتر استریم لایو بنامیمش یا تئاتر آنلاین یا …. مهم این است که هنرمندان این رشته هنری بهشدت دچار بحران هستند و تا پیدا شدن امکانهای دیگر، این شکل پیشنهاد چشمگیری است. در همین راستا میتوان پیشنهادهایی برای مسئولان و دستاندرکاران تئاتر داشت.
صداوسیما در شبکههای مختلف و مراکز خود سفارش تولید به گروههای اجرایی بدهد تا تماشای تئاتر تلویزیونی مجددا به فرهنگ تماشا بازگردد.
سفارش آثار نمایشی توسط مراکز و نهادهای خصوصی، نیمهخصوصی و دولتی بهعنوان تهیهکننده و پخش آن توسط شبکههای مجازی.
مجهز شدن سالنها به تجهیزات و زیرساختهای مناسب اجراهای آنلاین.
آموزش و استخدام نیروهای متخصص برای ضبط و پخش تئاتر آنلاین توسط سالنها.
افزایش تولید نمایشهای رادیویی توسط مراکز صداوسیما.
همکاری همدلانه شوراهای نظارت و ارزشیابی اداره کل وزارت ارشاد با هنرمندان.
* کارگردان تئاتر، مدیر گروه و هیئتعلمی رشته تئاتر دانشگاه سپهر