در پی سخنان رهبر معظم انقلاب که بازتاب گستردهای به همراه داشت، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه کشورمان، در اینستاگرام خود نوشت: «زمان و مدت مذاکره را تنها منافع ملی تعیین میکند، نه فرصتهای تبلیغاتی و مبارزات انتخاباتی.» همزمان با سخنان رهبر معظم انقلاب، تیم مذاکرهکننده با حضور در نشست کمیسیون مشترک برجام در وین، جلساتی با موضوع فعالیتهای هستهای ایران و لغو تحریمهای آمریکا علیه کشورمان و البته بدون حضور آمریکا برگزار کردنــد؛ ســلسـلــهنشستهایی که از 17 فروردینماه سال جاری آغاز شد و تا روز شنبه 28 فروردین با هدف ارزیابی کلی مذاکرات ادامه داشت؛ مذاکراتی با چشمانداز بازگشت آمریکا به برجام و چگونگی اطمینان یافتن از اجرای کامل و مؤثر برجام توسط تمامی طرفهای برجام و نیز چگونگی ادامه مسیر در قالب دو کارگروه هستهای و تحریمها. این موضوعات در نشست روز شنبه هفته جاری در وین بررسی شد و با نتایجی امیدوارکننده و تمرکز بر لیستی از تحریمهای آمریکا و با خروجی بررسی گفتوگوهای دو و چندجانبه روزهای گذشته و همچنین قرار رایزنیهای فنی برای روزهای آینده به پایان رسید.
شکلگیری تفاهم جدید میان اعضای برجام؟
سید عباس عراقچی، معاون سیاسی وزیر امور خارجه، در پایان این جلسه مشترک با نمایندگان کشورهای فرانسه، انگلیس، آلمان، چین و روسیه در روز شنبه 28 فروردین، مذاکرات را بسیار جدی و چالشی خواند و بار دیگر بر رفع همه تحریمها تأکید کرد و گفت: «اروپاییها باید جدیت را در مذاکرات نشان دهند.» عراقچی در پاسخ به خبرنگاران و در خصوص نتایج این جلسات افزود: «در روند این مذاکرات بحثهای خوبی به میان آمده و به نظر میرسد تفاهم جدیدی در حال شکلگرفتن است. در حال حاضر اشتراک در هدف نهایی بین همه وجود دارد. مسیری که باید طی شود، یک مقدار شناخته شده است. البته این مسیر آسانی نخواهد بود و اختلافنظرها اینگونه نیست که پایان یافته باشد و اختلافنظرهای بعضا جدی نیز وجود دارد که باید طی مذاکرات بعدی کاهش یابد.» معاون سیاسی وزیر امور خارجه با تأکید بر جمله رهبری در خصوص مذاکره نیز گفت: «اصلا علاقهمند به مذاکرات فرسایشی و طولانیمدت نیستیم. در حدی که نیاز است بحثها روشنشده و گفته شود، طبیعتا مذاکرات ادامه خواهد یافت.»
عراقچی اشارهای به یک متن مشترک میان طرفهای برجام داشت؛ متنی که میتواند درباره حوزههایی که طرفهای برجام در آن اشتراکنظر دارند، نوشته شود. رئیس هیئت مذاکرهکننده ایران با اشاره به اینکه هیئت ایرانی متون موردنظرش را در حوزه هستهای و رفع تحریمها آماده کرده و این را به همه طرفها ارائه کرده است، ادامه داد: «این متون میتواند مبنای مذاکرات و رسیدن به توافق نهایی باشد؛ نه اینکه لزوما توافق نهایی عینا متون ما خواهد بود؛ ولی این متون مبنای مذاکره خواهد شد و در چهارچوب این متون رسیدن به یک توافق که خواستههای ایران و خواسته طرف مقابل برای اجرای تعهداتش در برجام را تأمین کند. به عبارتی در این متون مسیر روشن است.» درعینحال «انریکه مورا»، معاون دبیرکل سرویس اقدام خارجی اتحادیه اروپا و رئیس جلسه روز شنبه کمیسیون مشترک برجام پس از اتمام نشست آن روز و در پیامی توییتری گفت: «پس از مذاکراتی سنگین، ارزیابی از امور را در جلسه کمیسیون انجام دادیم. در کاری بسیار سخت، پیشرفت انجام شده است. حالا به فعالیت مفصلتری احتیاج داریم. مهم است که همه پایبند هدفهای مشترک باشند؛یعنی بازگشت آمریکا به برجام و اجراییشدن کامل آن.»
رایزنیها در وین ادامهدار است
از طرفی انفجار در سایت هستهای نطنز و خرابکاری از سوی رژیم صهیونیستی در روز 22 فروردین که سال گذشته نیز با همین شیوه تکرار شده بود، ایران را به واکنش در خصوص این موضوع واداشت، واکنشی که فعلا به افزایش غنیسازی اورانیوم در سایت هستهای نطنز ختم شده و به گفته رئیس سازمان انرژی اتمی ایران در اولین گام حدود ۹ گرم اورانیوم تا غنای ۶۰ درصد تولید کرده است؛ آنچه به گفته برخی کارشناسان و تحلیلگران ممکن است در روند مذاکرات وین خللی ایجاد کند یا حداقل باعث کندشدن و طولانیشدن این سلسلهنشستها در خصوص لغو تحریمهای آمریکا و سرانجام برجام شود؛ همان هدفی که رژیم صهیونیستی با ایجاد خلل در سایت هستهای نطنز به دنبال آن بود. اما ایران برخلاف این احتمالات و با گامی قویتر و البته فراتر از چهارچوب برجام و درعینحال در چهارچوب بند ۲۶ و ۳۶ این توافق و در راستای حل مشکلات هستهای عمل کرد. این اقدام ایران با واکنشهای بسیاری از سوی مقامات کشورهای اروپایی و رئیسجمهور آمریکا نیز مواجه شد. جو بایدن درحالیکه خوشحالی خود را از انجام مذاکرات ایران با کشورهای 1+4 در وین نشان داد، در اولین واکنش خود به آغاز غنیسازی 60 درصدی اورانیوم ایران، مدعی شد که این اقدام برخلاف توافق هستهای است و کمکی به پرونده هستهای ایران نمیکند. او اقدام ایران را مغایر با توافق برجام دانست و درعینحال عنوان کرد که ما خرسندیم از اینکه ایران پذیرفته مذاکرات غیرمستقیم با ما و شرکایمان را درباره اینکه چگونه پیش برویم و چه کاری لازم است که بتوانیم به برجام برگردیم، ادامه دهد. از طرفی «پیتر استانو»، سخنگوی اتحادیه اروپا نیز مدعی شد که آغاز غنیسازی 60درصدی اورانیوم در تأسیسات هستهای ایران یک تحول بسیار نگرانکننده است. او مدعی شد که هیچگونه توجیه غیرنظامی برای غنیسازی 60 درصدی در ایران وجود ندارد. حسین نوشآبادی، رئیس فراکسیون دیپلماسی بینالمللی نیز در پاسخ به این واکنشها گفت که جمهوری اسلامی از مواضع منطقی خود در موضوع هستهای کوتاه نخواهد آمد و بر اساس مصلحت و نیاز کشور تا آنجا که لازم باشد، غنیسازی را ادامه خواهد داد. نـــوشآبـــادی ادبــیــات آمــریــکا و سه کشور اروپایی درباره ایران را ادبیاتی مستکبرانه، طلبکارانه و غیرمنصفانه دانــســت و راهانــدازی خط تــولیــد اورانیوم 60 درصد به مقدار موردنیاز در چهارچوب ماده یک قانون را اقدام راهبردی برای لغو تحریمها و صیانت از منافع ملت ایران مصوب مجلس شورای اسلامی و رهنمودهای مقام معظم رهبری دانست و بر اجرای کامل این قانون تأکید کرد.
مذاکرات وین نیازمند زمان طولانی است
بااینحال سرسختی ایران نسبت به مواضع هستهایاش در حالی ادامه دارد که عملکرد مجلس در خصوص قانون لغو تحریمها و اعطای فرصت سهماهه به آژانس بینالمللی انرژی اتمی، موضع آمریکا را برای بازگشت به برجام و البته بدون درنظرگرفتن منافع رژیم صهیونیستی تغییر داده و بایدن را برای رایزنیهای هیئتهای مذاکرهکننده ایران و گروه 1+4 در وین در انتظار گذاشته است. این رایزنیها در شکلهای مختلف همچنان پابرجاست و به نظر میآید که کارگروههای کارشناسی برای بحث و گفتوگو در خصوص دو موضوع رفع تحریمها و مسائل هستهای نیاز به زمان بیشتری دارند.
امیرعلی ابوالفتح، کارشناس مسائل آمریکا، در گفتوگو با «اصفهان زیبا» با اشاره به آخرین صحبتهای سید عباس عراقچی در خصوص خروجی مذاکرات در وین گفت: «در این مسیر، نشانههای ضعیفی از رسیدن به یک درک مشترک میان طرفهای مذاکرهکننده پدیدار شده است. اعضای برجام کمکم به سمت نوشتن یک موضوع مشترک در حال حرکت هستند؛ از طرفی، تجربه برجام نشان داده که تنظیم چنین اسنادی بسیار زمانگیر و دشوار است. آقای ظریف و آقای عراقچی بارها گفتهاند که در جریان برجام و بر سر یک کلمه یا یک واژه ساعتها بحث میکردند، فرهنگ لغات میآوردند و دانهدانه چک میکردند که این کلمات چه بار معنایی دارد یا در چه مکان و زمانهایی استفاده میشود.» او ادامه داد: «با همه این شرایط، مذاکرات در حال انجام است و تا این مرحله ادامه پیدا کرده است. به عبارتی، وجود چندین دوره مذاکره، امیدوارکننده و نقطه قوت است؛ اما تا رسیدن به نتیجه نهایی زمان زیادی موردنیاز است. شاید هفتهها و ماهها طول بکشد که البته مشخص هم نیست این تعاملات چه خروجی میتواند داشته باشد.»
راهی بسیار پر چالش پیش روی ایران و آمریکاست
این کارشناس مسائل آمریکا با اشاره به مخالفان مذاکره، چه در آمریکا و چه در ایران، گفت: «در میان این رایزنیها برخی،اقدامات مخرب یا اعتراضهایی از خود نشان میدهند. هم در آمریکا و هم در ایران مخالفتهایی دراینباره وجود دارد. ازیکطرف بایدن با مخالفتهایی مواجه است و مشخص نیست که آیا میتواند از پس آنها برآید. از طرفی نمیتوان از الان قضاوت کرد که چه پیش خواهد آمد. تنها پیشبینی از این شرایط یک راه بسیار پرچالش است که برای همه طرفهای برجام، بهخصوص ایران و آمریکا، وجود دارد.» ابوالفتح در پاسخ به این پرسش که آیا غنیسازی 60 درصدی اورانیوم از سوی ایران روند مذاکرات را به چالش نمیکشاند؟ اظهار کرد: «ایران این گام را برداشته و اگر همین امروز این غنیسازی متوقف شود، فرقی به حال کسی نمیکند؛ چراکه ایران ثابت کرد میتواند وارد یک نقطه غیرقابل ورود شود و قابلیت خود را نشان داده است. البته شاید بر اساس مصلحتاندیشی، غنیسازی 60 درصد موقتا کنار گذاشته شود، اما به لحاظ تکنیکی و علمی-فناوری این عمل صورت گرفته است.»
او همچنین در خصوص اقدام آمریکا و کشورهای اروپایی تا اتمام فرصت دادهشده از سوی سازمان انرژی اتمی ایران در راستای لغو تحریمها افزود: «لغو تحریمها پایان این داستان است. هیچکس نمیداند که چه آیندهای در انتظار این تحریمهاست. برداشت من این است که اگر جمهوری اسلامی ایران به این نتیجه برسد که مسیر مذاکره، مسیر درستی است و ایران میتواند درنهایت به خواستههای خود از این طریق برسد، اصراری بر فرصت تعیینشده نخواهد کرد. احتمال زیادی وجود دارد که با آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای تمدید دوباره این فرصت به یک توافق برسد. بههرحال این فرصتی است که ایران خود در نظر گرفته است. درست است که مقام معظم رهبری تأکید کردند نباید مذاکرات طولانی شود و این به مصلحت کشور نیست؛ اما قرار هم نیست که خیلی باعجله و زیر فشار زمانبندیشده تنها به یک نتیجهای برسند.»
ابوالفتح ادامه داد: «به عبارتی ایران خودش برای خودش چالش زمانی ایجاد نمیکند. اگر مصلحت بداند میتواند این زمان را طولانیتر هم کند. البته این زمان نامحدود نیست. همه اینها بستگی به تصمیم تهران و برداشت تیم مذاکرهکننده در ارزیابی برای زمان بیشتر یا قطع مذاکرات دارد. این مهلت خیلی برای نتیجهگیری مبنا نیست و ایران بر روی آن پافشاری نمیکند.»
این کارشناس مسائل آمریکا همچنین در خصوص واکنشهای بایدن به اقدام خرابکارانه رژیم صهیونیستی در سایت هستهای نطنز گفت: «بنده نمیدانم این گزارشی که از یکی از شبکههای تلویزیون اسرائیل و همچنین از یک روزنامه اسرائیلی بازنشر شده است، صحت دارد یا نه؟ چراکه هیچ واکنش رسمی و معتبری از سوی رسانههای معتبرتر به این موضوع داده نشده است، یا حداقل من ندیدهام؛ بنابراین خیلی نمیشود به این موضوع اتکا کرد که حتما دولت بایدن این هشدار را به اسرائیل داده است. اما بههرحال زمانی که کشوری وارد یک فرایند مذاکراتی درباره هر موضوعی میشود، متحدان آن کشور ممکن است آن مسیر را به چالش بکشند و در مقابل، آمریکا نیز خواهان به چالش کشیدن این مذاکرات با ایران نیست؛ بنابراین ممکن است پیامهایی بین واشنگتن و تلآویو ردوبدل شده باشد. البته این بدان معنی هم نیست که هرچه واشنگتن به اسرائیل میگوید، او اطاعت کند. بعضا شاهد بودهایم که بر سر قضیه برجام نیز چنین اتفاقهایی افتاد و دولت اوباما با تمام توان در تلاش بود که برجام اتفاق بیفتد؛ درحالیکه اسرائیل مخالف این موضوع بود. بنابراین در شرایط کنونی نیز این احتمال وجود دارد که دولت آمریکا از اسرائیل بخواهد دست از اقدامات مخرب علیه ایران بردارد. اما آنچه شرایط نشان میدهد اقدامات مخرب اسرائیل علیه این روند همچنان محتمل است.»
رایزنیهای هیئتهای مذاکرهکننده ایران و گروه ۱+۴ روز گذشته در فرمتها و سطوح مختلف ادامه یافت. آنچه از وین به گوش میرسد حکایت از پیشرفت مناسب مذاکرات بر سر برجام و امیدواری برای رفع تحریمها علیه ایران دارد.