سرسپردگی بیش از حد به حرکت سواره و غفلت از حرکت پیاده و ساماندهی فضاهای آن، یکی از مشکلات عمده زندگی شهری بشر امروزی است. فضاها و عرصههای عمومی یـکـی از عـناصـر ضروری و اساسی زنـدگی روزمره شهری و مهمترین بـخـش شهرها به شمار میروند و پـیـادهروی یکی از پایدارترین روشهای حملونقل بوده و مـیتـوانـــد از جنبههای مختلف کـالبـدی، اجتماعی، زیست محیطی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی سبب توسعه پایدار شهرها شود.
همچنین پیادهراهها بستر اصلی حرکت پیاده هستند. پیادهراهسازی دو سه سالی است که در اولویت پروژههای عمرانی شهرداریهای کشور قرار گرفته و با رویکرد پیادهمحوری، شهرهای انسانمحور و در کنار آن ترغیب به دوچرخهسواری با هدف کاهش آلودگی هوا، ایجاد تعامل اجتماعی و نشاط حاصل از پیادهروی در حال اجراست.
نهضت پیادهراهسازی در ایران با ساخت نخستین پیادهراه در تبریز آغاز شد؛ اما تهران کلانشهری است که پیادهراهسازی در آن از اولویتهای پروژههای شهری است که درسالهای گذشته به الگویی برای دیگر شهرها تبدیل شده است. حضور اتومبیل در تمام عرصههای شهری، ابعاد محیط را تغییر داده و عرصه را برای حضور افراد پیاده و در نتیجه تعاملات آنها با محیط و ایجاد مفاهیمی چون سرزندگی، خاطرهانگیزی و هویت مکان را تنگ کرده است.
سیاستهای پیادهمداری و پیادهراهسازی
ســـــیــــاســـتهـــای پـیـادهمـداری و پیادهراهسازی از جمله جنبشهای نوین در حوزه حملونقل شهری است که با هدف ارتقای جایگاه عابران پیاده در سطح شهر و کاهش تسلط اتومبیل مطرح شده است. در این میان نوع طراحیهای اتومبیلمحور در دهههای گذشته، منجر به وابستگی شدید مردم به وسایل نقلیه شخصی شد و تغییر این سبک، جا بهجایی به الگوهای پیادهمحور را با دشواری مواجه کرد. تأثیرگذارترین معیارها در سنجش ظرفیت پیاده گستری یک محدوده به ترتیب شامل «ساختار شبکه حملونقل»، «وضعیت ترافیک»، «شرایط اجتماعی»، «کاربری و فعالیت»، «ساختار کالبدی»، «شرایط طبیعی»، «ملاحظات اقتصادی» و «سیما و منظر» است.
به گفته کیومرث حبیبی، یکی از پژوهشگران شهری، «از مزایای پیادهراهسازیها میتوان به توسعه حملونقل عمومی، کاهش حرکت در شهرها، نزدیکی به ایستگاههای حملونقل انبوه، طراحی مجدد محلهها براساس فضاهای انسانی، ارجـحـیـت حـمـلونـقـل عـمـومــــی بر شخـصـی، طـراحـی فضاهای مناسب برای تردد معلولان و افراد کمتوان، طراحی فضاهای ایمن، کاهش آلودگیهای هوا و خاک و آب از طریق بهبود زیست شهری، افزایش تعاملات اجتماعی اشاره کرد که در راستای تحققبخشیدن به این اهداف است که فضاها یا خیابانهای مهم و با ارزش شهری را به خیابانهای مختص به پیاده تبدیل میکنند. میتوان گفت پیادهراهسازی یک استراتژی مانند توسعه حملونقل عمومی یا TOD است.»
او میگوید: «نهضت پیادهمدارسازی از نهضتهای جدید و امری ضروری برای شهرهای کشور است که در صورت وقوع آن مزایای بسیاری در پی دارد که این مزایا شامل ارتقای کیفیت دسترسی و توجه به سیستم حملونقل پاک از جمله دوچرخه، مترو، بی آرتی، تراموا و ونهای برقی و سیستمهای حملونقل پیشرفته و استفاده از آنها و همچنین بهبود وضعیت اقتصادی کسبه مجاور محور است.»
بهرهوری اقتصادی ساکنان و کسبه مجاور با پیادهراههای موفق
حبیبی معتقد است: «پیادهراههای موفق در دنیا توانستهاند بهرهوری اقتصادی ساکنان و کسبه مجاور محور را چند برابر کنند؛ زیرا زمان خرید افزایش پیدا کرده، مبادله مالی سادهتر میشود و نیاز شهروندان در ابعاد مختلف تأمین میشود. از دیگر مزایای پیادهمدارسازی نیز میتوان به ارتقای ایمنی و سلامت شهروندان، بهبود شرایط محیطزیست، کاهش بار ترافیکی، تسهیل تردد شهروندان، کمک به گذران اوقات فراغت شهروندان، شکلگیری خاطرههای جمعی، گسترش فضای جمعی و همگانی، افزایش تعاملات اجتماعی و تجدد حیات بافت اشاره کرد که به نظر میرسد بافتهای تاریخی و هستههای شهری مناسبترین مــحــــل بـرای پـــیـــادهراهســـــــــازی هستند.»
در شهرنشینی معاصر جهان، حضور شهروند در محیطهای شهری به یکی از چالشهای بنیادین در عرصه برنامهریزی تبدیل شده است. در این بین محورهای پیاده از مهمترین عناصر شهری محسوب میشوند که به واسطه حضور خدماتی چون مراکز خرید، فضاهای سبز و… مردم را به حضور در شهر ترغیب میکند. در پژوهشی که در سال 97 انجام شد تعیین شاخصهای اثرگذار در سرزنـدگــی پیادهراه چهارباغ عباسی اصفهان و سنجش میزان رضایتمندی شهروندان از پیادهراهسازی این محور مورد ملاک قرار گرفت که در آن میزان رضایت شهروندان از پیادهراهسازی خیابان چهار باغ عباسی بالاتر از حد متوسط به دست آمد و این موضوع نشان داد که در واقع شهروندان نسبت به پیادهراهسازی خیابان چهار باغ عباسی رضایتی بالاتر از حد متوسط دارند؛ گرچه ارتقای این میزان رضایت از خیابان چهار باغ عباسی، توجه به شاخصهای تأثیرگذار بر میزان سرزندگی این محور است. ایمان حجتی، مدیرکل روابطعمومی و امور بینالملل شهرداری اصفهان هم معتقد است: «بزرگترین طرح پیادهراه در اصفهان در محور تاریخی چهارباغ عباسی بود که بهصورت کامل اجرا شد.»
به گفته او، طرحهای مدیریت شهری، اتصال دیگر محورها به این پیادهراه بود. میدان نقشجهان هم قبلا پیادهراه شده و در این مسیر تنها خیابان سپه قرار دارد که نیمی از آن پیادهراه شده و تبدیل نیمه دیگر هم در برنامه شهرداری است. یک مسیر دیگر به نام محور پیاده اصفهان از پل سیوسه پل و میدان نقشجهان است که از طریق بازار تا میدان امام علی(ع) (میدان قدیم اصفهان) ادامه دارد. هـمـچـنـیــن خـیابان نظر شرقی هم پیادهراهسازی میشود.
علـیـرضــا صـلـواتـی، مـعـاون سـابـق حملونقل و ترافیک شهرداری هم معتقد است: «در برنامه اصفهان 1400 یکی از اولویتهای مدیریت شهری اصفهان، داشتن حملونقلی پاک و ایمن است، از این رو طرح پیادهراه کردن چهارباغ عباسی با جدیت دنبال شد و سه موضوع اصلی حملونقل عمومی، حـملونقل پاک و حملونقل هوشمند در دستور کار مدیریت شهری قرار گرفت که با حمایت شورای شهر اقدامات مؤثری در این زمینه انجام شد.» قرار است مسیرهای دیگری هم در اصفهان پیادهراه شود تا به تقویت زیباسازی شهری کمک کنند. اغلب این مسیرها به ابنیه و بافتهای تاریخی منتهی میشوند تا در آینده اصفهان را به شهر پیادهراهها تبدیل کند؛ اما زیرساختهای لازم برای این موضوع باید فراهم شود و دسترسی به مکانهایی که مردم از آنها استفاده میکنند، تسهیل شود تا منتقدان راهی برای ابراز حرفوحدیث نداشته باشند.