آلودگی هوای شهرهای ایران از نگاه آمار در ضمیمه «کلان‌شهر»

 نشریه کلان‌شهر که به موضوعات مدیریت شهری می‌پردازد، تلاش دارد نوعی دیتا ژورنالیسم یا روزنامه‌نگاری مبتنی بر داده را در حوزه‌های شهری توسعه دهد و در شماره اخیر خود نیز بیش از 500 هزار داده آلودگی هوای ساعت به ساعت مراکز پایش آلودگی سطح شهرها و نیز سنجش‌های ماهواره‌ای ناسا و نیز فاکتورهای آب و هوایی مرتبط از جمله سرعت و جهت بادهای مؤثر در رفع آلودگی را در این همین بازه زمانی برای 16 کلان‌شهر و بزرگ‌شهر ایران استخراج، فراوری و تحلیل کرده است. این موضوع امکان یک بررسی تطبیقی از شرایط آلودگی هوای شهرهای مهم ایران را با معیارهای کاملا یکسان و به صورت یکجا برای نخستین‌بار امکان‌پذیر ساخت.
بر اساس تحلیل‌های «کلان‌شهر»، میزان آلودگی اصفهان و تهران تقریبا کاملا شانه‌به‌شانه و نزدیک ارزیابی شده و در بالای فهرست آلوده‌ترین کلان‌شهرهای ایران قرار دارند. در شاخص غلظت ذرات زیر 2.5 میکرومتر تهران با میانگین 47.14، اصفهان با 46.34 و اهواز با 45.22 میکروگرم بر متر مکعب مبتنی بر میانگین داده‌های ساعت به ساعت ایستگاه‌های پایش شهری، آلوده‌ترین شهرها به شمار رفته و قم، کرمان و رشت به ترتیب با 24.24، 22.43 و 21.78 میکروگرم بر متر مکعب پاک‌ترین بزرگ‌شهرهای ایران در بازه زمانی اول مهرماه تا 15 بهمن‌ماه 1399 بوده‌اند.
همچنین داده‌ها و تحلیل نقشه‌های ماهواره‌ای ناسا از غلظت دی‌اکسید نیتروژن و دی‌اکسید گوگرد که در نشریه کلان‌شهر مورد بررسی قرار گرفته نشان از بحرانی‌تر بودن آلودگی NO2 در تهران و SO2 در منطقه اصفهان دارد.
دی‌اکــسید نـــیتروژن عـــمدتا نـــاشی از عبـــورومرور خودروهاست و دی‌اکسید گوگرد عمدتا ناشی از احتراق زغال سنگ یا نفت کوره و به این ترتیب مسئله استفاده از گاز مازوت در صنایع که در ماه‌های سرد سال پیش به بحث داغ نشریات بدل شد، در اصفهان به مراتب از تهران وخیم‌تر بوده است. بر اساس برآوردهای داده‌نگاری‌های ماهواره‌ای که توسط نشریه کلان‌شهر صورت گرفته است، در بازه 70 روزه (1680 ساعت) از 5 آذر تا 15 بهمن 1399، میانگین غلظت دی‌اکسید گوگرد در اصفهان 354 ساعت از حد مجاز فراتر رفت که این میزان در تهران 254 ساعت و در مشهد صفر ساعت بوده است.
کلان‌شهردر تحلیل این شرایط آورده است: «اصفهان با یک محدوده شهری 200 کیلومتر مربعی در قلب منطقه‌ای عمیقا صنعتی که وسعتی حدود 4 هزار کیلومتر مربعی دارد، قرار گرفته است. این وسعت از مجموع مناطق تهران، کرج و ورامین و صنایع در میان آن‌ها بزرگ‌تر است. این منطقه بزرگ به لحاظ آلاینده‌های صنعتی به مراتب از تهران و مناطق پیرامونی‌اش تمرکز و حجم بالاتری داراست. بنابراین بجاست که حساسیت بسیار مؤثری بر نشر آلاینده‌ها در منطقه اصفهان لحاظ شود. در عین حال شرایط توپوگرافی شهر، به وضعیت بغرنج آن دامن زده است.»
وضعیت وخیم در تهران به خاطر آلاینده دی‌اکسید نیتروژن است؛ جایی که نشریه کلان‌شهر تخمین زده حدود 17 درصد کل ترددهای خودرویی ایران در این نقطه جریان دارد.
مشهد به دلیل موقعیت جغرافیایی‌اش بیش از سایر شهرها با پدیده اینورژن یا وارونگی دمایی مواجه است و همچنین برخی شهرها همچون اهواز با مسئله ریزگردها ، که البته از زمان وقوع سیلاب اوایل سال 1398 به میزان مطلوبی از شدت آن کاسته شده است.
نشریه کلان‌شهر یک پرونده تحلیلی برای هر یک از شهرهای مهم ایران ارائه داده است. به غیر از شهرهایی که نام برده شد، شیراز، تبریز، کرج، کرمانشاه، ارومیه، اراک، زاهدان، همدان و یزد را نیز در این فهرست شهرهای 16‌گانه، مورد بررسی قرار گرفته‌اند. این پرونده‌های تحلیلی شامل نمودار، نقشه و گردآوری و تحلیل داده‌های مراکز پایش سطح شهر و نیز سنجش‌های اپتیکال ماهواره‌ای است و در عین حال برآوردهایی از میزان عبور و مرور خودرویی که مهم‌ترین منشأ آلودگی در شهرهای ایران است را نیز به دست می‌دهد. بر اساس برآوردهای این نشریه میزان تردد روزانه خودروهای بنزین سوز در محدوده شهر اصفهان 37.3 میلیون کیلومتر محاسبه شده است.
حجم ترددهای خودرویی نیز نه تنها برای اصفهان که برای تمامی این شهرهای 16 گانه محاسبه شده و بر مبنای آن میزان نشر آلاینده‌های ناشی از آن نیز برآورد شده است. در مقام مقایسه تردد خودروها در اصفهان باعث نشر سالانه 66 هزارتن مونوکسید کربن می‌شود که این میزان در شیراز 56 هزارتن و در تبریز 34 هزار تن است. سایر نشر آلاینده‌ها از جمله ترکیبات آلی فرار یا اکسیدهای نیتروژن هم در این محاسبه برای شهرهای ایران برآورد شده است.
نشریه کلان‌شهر از نشریات اقماری روزنامه اصفهان‌زیبا به شمار می‌رود و به موضوعات تخصصی مدیریت شهری می‌پردازد. شماره‌های پیشین این نشریه به موضوعات اقتصاد شهری، حمل‌و‌نقل شهری، اکولوژی شهری، سیاست‌گذاری شهری با رویکرد آماری و تحلیلی به ارائه مقایسه‌های تطبیقی از کلان‌شهرهای ایران پرداخته است. این مجله را می‌توانید از دفتر روزنامه اصفهان‌زیبا تهیه کنید.