آجر، اصلیترین عنصر سازنده ساختمان و زیباسازی معماری است که این مهم به دلیل همخوانی ویژگیهای آن با شرایط اقلیمی حاکم بر سرزمین ما رخ دادهاست. آجر واژه بابلی و نام خشتنوشتههایی است که بر آنها فرمان، منشور و جز اینها را مینوشتند (نعیما، غلامرضا،1376، ص 17). حال میخواهیم به این موضوع بپردازیم که آجر از چه ویژگیهای فیزیکی برخوردار است؛ چه عواملی در طول تاریخی باعث شده است که هنرمندان بتوانند از این عنصر خشک و بیروح که خطوطی تیز و خشن دارد، آرایههایی زیبا پدید آورند؟ آجر چگونه به وجود آمدهاست و مواد تشکیلدهنده آن چیست؟ سرزمین زادگاه خشت و آجر کدام منطقه است؟ همچنین میخواهیم بدانیم که اولین بناهای آجری ایران زمین متعلق به چه دورهای بوده است. یکی از مهمترین ویژگیهای آجر سنتی، ابعاد متفاوت آن است که در نقاط مختلف ایران و جهان به دلایلی که ذکر خواهد شد با ترکیبات و اندازههای مختص به آن منطقه پدید آمده و ساختمایه بناهای بزرگی بودهاند.
آجر؛ مهمترین ساختمایه معماری ایرانی
شرایط جغرافیایی سرزمین میانرودان (بینالنهرین) موجب آن شد که بهدلیل عدم دسترسی ساکنان آن به چوب و سنگ از آجر برای ساختمانسازی بهره ببرند و اصلیترین خاستگاه این عنصر محسوب بشود. در هزاره پنجم قبل از میلاد مردم ساکن در حاشیه رودخانه نیل از قطعات و تکههای گلی خشک شده و ترکخورده بر اثر تابش آفتاب برای خود سرپناههای موقتی میساختند. از آنجایی که آجر سازگاری بسیار زیادی با شرایط آبوهوایی سرزمین ما دارد، در بسیاری از بناهای کهن ساخته شده در ایران بهکار گرفته شده و حتی قدمتی طولانیتر نسبت به بناهای سنگی ایران زمین دارند. با نگاهی سریع به تحول آجر در ایران متوجه میشویم که در تپه سیلک در فلات مرکزی ایران حفاریهایی با روش چینهسازی و دیوار گلی در هزاره پنجم پیش از میلاد ایجاد شده است. همچنین در هزاره بعد از آن استفاده از خشتهای خام و تکههای گل تخم مرغی شکل در ایران مرسوم بوده و در پایان این هزاره خشتهای مستطیلی پدید آمدند.
علاوه بر نکات گفتهشده در رابطه با خاستگاه آجر، استاد حبیبالله آیتاللهی عنوان میکند که «آجر دستساز به صورت تخت و کوژ در ایران باستان و پیش از تاریخ ابداع شد که زمان آن به چند هزاره پیش از اسلام باز میگردد» و بهدلیل کیفیت مطلوبش به سرزمینهای مصر و اروپا و هند منتقل شده است (آیت اللهی، حبیب الله، کتاب ایران، ص 246).
تجلی آجر کاری در زیگوراتها
مهمترین بناهای آجری که به عهد پیش از اسلام باز میگردند عبارتاند از برج بابل در شهر بابل که با بیش از 85 میلیون آجر ساخته شده بوده اما اکنون آثاری از آن باقینمانده است. زیگوراتها از آن دسته بناهایی بودهاند که در دولتهای زیادی بهخصوص دولت سومر با کاربری معبد و طرح طبقات پلکانی در ایلام رواج داشتهاند.1250 سال قبل از میلاد در شهر دورانتاش در نزدیکی شوش امروزی در جنوب ایران، یکی از این زیگوراتها با نام چغازنبیل ساخته شده است. این بنا که قدیمیترین بنای آجری موجود در ایران است با ابعاد 105*105 متر و ارتفاع 53 متر در 5 آشکوبه (طبقه) ساخته شده است، اما اکنون تنها 25 متر از ارتفاع این بنای با شکوه باقیمانده است. پژوهشگران با بررسیهای انجامشده در این بنا به جزئیات مهمی در رابطه با کاربرد آجر پی بردهاند؛ این بنا با خشت خام و آجرهای قرمز پخته شده در نما ساخته شده است و آجرهایی لعابدار به دو رنگ آبی و سبز در این بنا دیده شده است. ابعاد آجرهای استفاده شده در این بنا در دو نوع 37*37*7 و 40*40*10 بودهاند. شایان ذکر است که این آجرها بسیار مرغوبتر از آجرهای امروزیاند.
از زینت آپادانا تا استحکام طاق کسری
بنای کاخ آپادانا در شوش که مربوط به عهد هخامنشی است، از نمونه بناهایی است که در ساخت آن از آجر استفاده شده، به گونهای که تمام زینت آپادانا و قسمتهای دیگر کاخ شوش به وسیله آجر لعابدار مزین شدهاست.
آجر در شیوه پارتی نیز همچون گذشته با قرارگیری در کنار هنر گچبری به مراتب بالایی در معماری این دوره دست یافت. ایوان طاق کسری که از بلندترین و زیباترین ایوانهای آن زمان است به زیبایی قدرت عملکرد آجر را به رخ میکشد. این ایوان با عرض 25 متر و ارتفاع 37 متر، بدون ستون و به وسیله آجر ساخته شده است و مهرازان ساسانی با بهرهگیری از ویژگیهای آجر توانستند نمونه بسیار خوبی از کارایی این عنصر بهجای بگذارند. سقف بسیار بلند این ایوان که از عظیمترین نمونههای آجری در دنیا محسوب میشود سرآغازی برای بناهای آجری در شهرهایی همچون دزفول و شوشتر محسوب میشود.
یکی دیگر از نمونههای ابنیه آجری ساخته شده در دوران پارتی کاخ سروستان است؛ البته جدارههای اصلی این بنا بهتمامی از سنگ است، اما گنبدی در این بنا وجود دارد که بهطور کامل از آجر 40*40 ساخته شده است.
تنوعی برای هر سرزمین
در هر عهدی در سرزمینما از آجرهای متفاوتی استفاده میشده؛ حتی در یک دوران در مناطق مختلف از آجرهای متنوعی که با اقلیم سرزمین و فن مهرازان آن سازگاری داشتهاند استفاده میشده است. آجرهایی که در عهد باستان استفاده میشدند بیشتر نزدیک به مربع بودهاند؛ به عنوان مثال در دوران قبل از مادها آجرها اندازهای برابر با یک آرش (33/53 سانتیمتر) در یک آرش و ضخامتی برابر با دو گره (حدود 13 سانتیمتر) داشتهاند. با ظهور حکومت ماد اندازه این ساختمایهها کوچکتر شد و با زمینه مربعی به طول 33 سانتیمتر، ضخامتی 10 سانتیمتری داشتهاند. در آغاز دوره ساسانی این اندازه مقداری افزایش مییابد و به ابعاد اولیه خود باز میگردد، اما در اواخر این دوران این ابعاد دو مرتبه کوچک میشود. پخت این آجرهای بزرگ زمان و انرژی بیشتری را طلب میکرد، از اینرو با تحولات ایجاد شده در اندازهها و تزئینات معماری، آجرها نیز طول و عرض و ضخامت کوچکتری پیدا کردند. قبل از اسلام از آجر تنها برای استحکام بنا بهره گرفته میشد، از این رو دخالتی در تزئینات بناهای این دوران نداشته است.
با ورود اسلام به ایران کابرد آجر متحول شد، به گونهای که علاوه بر استحکامسازی در تزئینات بناهای مختلف از آجر استفاده شد. آجرهای این دوران بیشتر ابعاد 6*30*30، 5*5/22*5/22، 5/3*5/18*5/18 سانتیمتر داشتهاند که از سده سوم هجری به عناصر تزئینی معماری ایرانی تبدیل شدند. در اواخر قرن سوم مقبرهای برای شاه اسماعیل سامانی بنا شد که با آجرکاری بسیار زیبایی تزئین شد. آجرکاری مدور را میتوانیم در ستونسازی چهار گوشه نمای مقبره مشاهده کنیم که در کنار طاقهای ایجاد شده به روش ساسانی که حدودا بیضیشکل بودهاند نمای آجری بسیار زیبایی را پدید آوردهاست. همچنین نوعی پتکانهسازی در سه کنجها سبب آن شده است که طاقی آجری ایجاد شود که به عنوان یادگاری از هنر دوران خود باقیبماند.
در زمان سلجوقیان آجر را به اندازه یک چارک (5/6*26*26 سانتیمتر) میساختند؛ این آجر به عنوان مصالح اصلی دوران خود در ساخت کاروانسراها، آبانبارها، بناهایشاهی، بناهایعمومی، مساجد، برج مقبرهها، میل مقبرهها، میلهای بلند مساجد و موارد دیگر در ساختمان اصلی این بناها به کار گرفته شده است. در این دوران نماسازی آجری به دو روش «پوشش جدا از اسکلت» و «پیوند و ترکیب با استخوانبندی بنا» در هنر آجرکاری شکل گرفت. در برج خرقان قزوین میتوانیم بیش از سی نوع آجرکاری را در نماسازی و خطهای آجری کوفی مشاهده بکنیم. از دیگر آثار بهجامانده از این دوران میتوانیم به میلهای بلند 26 متری مسجد دامغان اشاره کنیم؛ هنر گلچینهای آجری، گره آجری و خطهای کوفی آجری را میتوان بر روی این میلها مشاهده کرد.
یکی از مهمترین آثار ساخته شده در این دوران رباط شرف است که به شیوه رازی در در نزدیکی مشهد ساخته شده است. این بنا که نمایشگاه آجری معماری ایران لقب گرفته با 109 متر طول و 63 متر عرض نمایشی از آجرچینیهای متفاوتی را در مساحت 4 هزار و 644 متر مربعی خود به منظر دید گردشگران میگذارد. در سردر و ایوان ورودی این بنا میتوانیم کتیبههای آجری و نقوشی را مشاهده کنیم که به روش هندسی آجری پوشیده شدهاست. معماران در زمان ایلخانیان به تحول در گستردهسازی ابنیه آجری دست پیدا کردند، به گونهای که گنبدی آجری با فرم هندسی چشمگیری را که با قطر 40/25 متر و ارتفاع 50 متر ساخته شده است میتوانیم در بنای سلطانیه مشاهده کنیم. ساختار این بنا تأثیر بسیار زیادی بر ساخت «گنبد کلیسای سانتاماریا دلفوره» در فلورانس برجای گذاشته است. گوشهای دیگر از هنر آجرکاری ایلخانی در پتکانهسازیهای مسجد ورامین و مسجد کبیر یزد اجرا شده است که نمونه بسیار دقیقی از هنر آن زمان محسوب میشوند.
در عهد تیموری بسیاری از انواع طاقپوشها از جمله ترکین، گلو در هم، شمسهپوش و بسیاری دیگر به مسیر تکامل گام نهادند. در کنار این پوششها انواع نقوش گره آجری، خطهای کوفی آجری، خطهای بنایی و معقلی آجری و زیباترین انواع گلچینها در تنوع و ظرافت بسیار زیادی توسط معماران بزرگی همچون قوامالدین و غیاثالدین به یادگار گذاشته شدند. نمونهای از هنر پدیدآمده به دست این بزرگواران در جایجای بنای برج مقبره اخنجان در حومه طوس مشهد پدید آمده که درنیمستونهای بیرونزده در نما و دیگر بخشهای بیرونی این برج قابل تماشا هستند.
شهر آجری
آنچه که مشخص است بنمایه دزفول امروزی در دوران ساسانیان بنا نهاده شده و قدیمیترین نقطه آن محله قلعه است که در گذشته در مجاور پل ساسانی دزفول ساخته شده بود. دزفول دارای بافت شهری آجری بسیار زیبایی است که از زمان ساسانیان تا صفویان، این بافت تاریخی در حال گسترش بودهاست، به گونهای که مساحت این بافت آجری تا آن دوران به 200 هکتار میرسد. ابعاد آجرهای بهکار گرفتهشده در این بافت دارای تحول و گوناگونی بسیار زیادی است، اما اکثر ساختمانهای تاریخی دزفول و شوشتر با آجرهای 3*15*15 یا 5/3*5/18*5/18 سانتیمتری بنا شدهاند. پل ساسانی دزفول که قدمتی 1800 ساله دارد و از قدیمیترین پلهای موجود به حساب میآید، با آجرهای 6*30*30 سانتیمتری ساخته شده است؛ قدیمیترین بنای موجود در شهر دزفول مقبره شاه اسماعیل است که در این بنا هم از آجرهای 30 سانتیمتری استفاده شده است. استفاده از آجر از درون ابنیه تا بیرون آنها و در معابر، بافت اسرار آمیزی از آجر را در این شهر پدید آورده است. نوعی تزئین آجری با نقوش هندسی در این بافت دیده میشود که به آن «خووَن چینی» میگویند. معماران این شهر به آنچنان تحولی در خوون چینی رسیده بودند که گاهی در یک نما میتوانیم خوون چینی با پنج قالب متفاوت را تماشا کنیم. پرکارترین ورودی و سردر آجرکاری شده در این بافت مربوط به خانه زرگر در محله قلعه است که این تزئینات در نمای ورودی این بنا پدید آمدهاند. یکی دیگر از معروفترین بناهای این بافت خانه سوزنگر است که در نمای داخلی این بنا، در دور تا دور حیاط، از خوون چینی بهوفور استفاده شده است.
آجرکاری اصفهانی از مسجد جامع عتیق تا سیوسهپل
آن قسمت از مسجد جامع اصفهان که در دوره سلجوقی بنا شده است، نزدیک به 375 طاق پوش در انواع گوناگون را شامل میشود که حاصل تلاش معماران آن زمان است؛ آنها با بهکارگیری حدود صد نوع گلچین آجری، چشم گردشگران بسیار زیادی را مشتاق به تماشای هنر دست خود ساختهاند. با حضور در گنبدخانه خواجه نظامالملک این مسجد میتوان کارهای بسیار با ارزشی نظیر نغولسازی در ستونها، طاقنماها، گوشوارهسازیهای دلانگیز و پتکانهسازی و پوششهای ترکین را مشاهده کرد.
از دیگر میلهای ساختهشده در دوران سلجوقی میتوان به میلهای چندوجهی مسجد نائین، میل منار ساربان با 48 متر ارتفاع در اصفهان و میل بی همتی مسجد علی اصفهان اشاره کرد. میل بی همتی که سابقا میل مسجد سنجریه بوده، ارتفاعی 5/51 متری داشته که بر اثر زلزله بخشی از آن فرو ریخته و اکنون حدود 42 متر از آن بهجای مانده است. در تک به تک رجهای این میل آثار ارزشمندی از گلچینهای آجری تا گره آجری کار شده است.
در زمان ایلخانیان نوعی آجرهای مُهری به اندازههای 5*5 و 5*10 سانتیمتر با حک نام «جلاله الله» پدید آمد که در راهروی ارتباطی مسجد عمر به صفه شاگرد، در مسجد جامع اصفهان بهکار گرفته شده است.
معماران دوره صفوی سعی کردند که آثار بسیار متنوعی را از خود برای جهانیان به نمایش بگذارند که حاصل آن پدیدآمدن آجرکاریهای بدیع و گوناگون بود؛ یکی از این آثار مقرنسبندی آجری است که گونهای از آن در بالای سر صفه شاگرد مسجد جامع اصفهان شکل گرفته است.
از میان آثار متعدد آجری ساختهشده در دوران صفوی سیوسهپل و پلخواجو پلهای بسیار عظیم و گستردهای هستند که با توجه به تمامی مسائل فشار و هیدرولیک آب زایندهرود ساخته شدهاند.
در دوران صفوی حمامهایی آجری با اصول بسیار دقیقی ساخته شد، به گونهای که به مسائلی همچون زیرسازی ستونها به وسیله آجرجوش، ظرافت آبروهای حمام و زیرآبروها و آببندی دیگ مسی مستقر روی آتشخانه خزینه در این ساختمانها توجه بسیاری میکردند که نمونه دقیقی از این جزئیات را میتوانیم در حمام گنجعلی خان کرمان مشاهده کنیم.
آجرکاری در زمان کشمکشهای نظامی
در دوران افشاریه به دلیل وضعیت سیاسی کشور، هنر و معماری به درجه والایی نرسید و تنها آجرکاریهای وسیعی که در این دوران ساخته شد میلهای راهنمایی بودند که در کنارههای جادههای ارتباطی برونشهری ساخته شدهاند؛ در دوران زندیه با ساخت شبستان مسجد وکیل به وسیله پوششهای طاقی و کاربندی آجری روی ستونهای سنگی، اثری قابل توجه پدید آمد. حائز اهمیتترین بنای ساخته شده به وسیله آجر در این زمان ارگ کریمخان زند است که قسمتهای داخلی و کنگرهسازیهای خارجی این بنا با نقوش آجری ساخته شدهاند. روی چهار برج مخروطی این ارگ نقوش آجریای را مشاهده میکنیم که با طرح نیم خوشه انگور تزئین شده و شکوه بسیار زیبایی به این بنا داده است. در دوران زندیه استفاده از نقوش تزئینی آجری در بناها باعث جلب توجه بینندگان به سوی این زیباییها شد.
در دوران قاجار استفاده از طاقپوشهای رسمی بندی آجری، کاربندی آجری و استفاده از نقوش گلچین آجری زیباییهای خاصی را پدید آورد که از نمونههای زیبای آن میتوان به چهارسوق بزرگ کرمان اشارهکرد؛ با مشاهده سقف این بازار کاربندیهای بسیار جالبی را میبینیم که از دوران قاجار بهجای ماندهاند. یزدیبندیهای بهکار گرفته شده در بازار قدیمی کاشان نیز حاصل هنرپردازی معماران دوران قاجار محسوب میشوند.
استفاده از نقوش به تکامل رسیده آجری در آب انبارها در دوران قاجار بسیار رواج پیداکرد؛ این نقوش در سردربسازی، سرپایهسازی، طاقنماسازی و اسپرسازی آبانبارها زیباییهای چشمنوازی را پدید آوردند. در آبانبار حاجکاظم در قزوین، هنگامی که از راه زینه (راه پله) آن عبور میکنیم، کاربندیهایی را بر روی سقف میبینیم که با نقوش آجری زیبایی تزئین شدهاند.
در زمان قاجار در نوعی تزئین از آجر و کاشی در کنار یکدیگر استفاده شده که با کاربرد آجر گسترده و استفاده از کاشی در متن آن یا طرحهایی از نقوش معقلی کاشی و آجر این زیبایی پدید آمده است. کاربندیهای آجری حمام وکیل کرمان با این نوع ترکیب، زیبایی قابل توجهی را شامل شده است.
پنهان شدن آجر در موج غربگرایی
در ابتدای دوران معاصر از آجرکاری در نمای ساختمانها استفاده میشد؛ نقوش آجری برجسته با طرحهای گل و گیاه به وفور سر درب بناها را مزین میساخت. سر درب باغ ملی تهران که در انتهای قاجار و اوایل پهلوی ساخته شده، از این نوع سردرب سازی بهرهگرفته است.
از اواسط دوران معاصر تا کنون به دلیل جهانی شدن مدرنیته و یک زبانهشدن هنر زمان در سرتاسر دنیا، استفاده از عناصر سنتی در ساختمانسازی به حداقل خود رسیده است. اما برخی از ساختمانسازها شرایط را به گونهای پش بردهاند که در برخی از نقاط شهری گاهی نوعی از نماسازیهایی را میبینیم که حتی هماکنون در خاستگاه خودشان مورد استفاده قرار نمیگیرند و در واقع هنر را از مسیر مدرنسازی خارج کردهاند.
در سالهای اخیر با توجه به قوانین وضع شده، استفاده از آجر در نمای ساختمانهـــــا بهشدت افزایـــــش یافتهاست و از طرفی مردم نیز به آگاهی مطلوبی در این زمینه رسیدهاند.
امید است که با وضع قوانین و نظارت دقیقتر بر این موارد، بار دیگر استفاده از آجرکاری در نمای ساختمانهای امروزی به تکامل برسد.