پیشازاین در خرداد 98 نخستوزیر سابق ژاپن، شینزو آبه، بهمنظور میانجیگری در خــصــوص پــرونــده هستهای ایران به تهران سفر کرد که البته موفقیتی نیز بهدست نیاورد. حالا همزمان با آغازبهکار دولت سیزدهم در ایران، ژاپن بار دیگر نمایندهای را به تهران فرستاد تا به گفته رسانههای ژاپنی درباره کاهش تنشها و ایجاد ثبات در خاورمیانه، صحبت کند؛ چراکه برای کشوری که حدود 90درصد نفت خام خود را از منطقه خاورمیانه وارد میکند و پیش از تحریمهای آمریکا علیه ایران، سومین مشتری عمده نفت خام جمهوری اسلامی بعد از چین و هند بود، موضوع صلح و ثبات در منطقه خاورمیانه بسیار حائز اهمیت است؛ آنهم در فضایی که موضوع برجام همچنان بلاتکلیف است و با سلطه طالبان بر افغانستان منطقه در شرایط خوبی به سر نمیبرد. میانجیگری برای کاهش تنشهای منطقه، رایزنی برای احیای برجام و آزادسازی داراییهای بلوکهشده ایران از مهمترین موضوعهای مطرحشده در دیدار موتهگی با مقامات ایران بود.
ژاپنیها حسن نیت خود را در شرایط تحریم به ایران نشان دادند
علی امیدی، استاد روابط بینالملل، در گفــتوگــو بــا «اصفهان زیــبــا» ابعاد گوناگون روابط ایران و ژاپن را با محوریت سفر وزیر امور خارجه این کشور به ایران موردبررسی قرار داد. امیدی با اشاره به قدمت 90ساله روابط این دو کشور، گفت: «ژاپن و ایران تجربهای مشترک در مدرنیزاسیون و توسعه دارند؛ با این تفاوت که ژاپنیها در این حوزه موفق و ما اما به اندازه آنها در نوسازی موفق نبودیم؛ چراکه آنها در ابتدای رابطه با ایران وابستگی به طرف ثالث نداشتند و بهصورت مستقل عمل کردند و ایران تحت سلطه اشغالگران بود؛ تا جایی که در بحبوحه جنگ جهانی و به دلیل اشغال دولت ایران مجبور شد به ژاپن اعلام جنگ کند. درهرحال این رابطه تا انقلاب ایران خوب و متعادل بود و فعالیت شرکتهای ژاپنی در مناطق مختلف ایران ادامه داشت. پس از انقلاب نیز سطح روابط ایران و ژاپن کمی کاهش پیدا کرد و شرکتهای ژاپنی از ایران خارج شدند؛ اما به دلیل اینکه ژاپن یکی از خریداران اصلی نفت ایران بود، هرازگاهی مقامات دو کشور با یکدیگر دیدار داشتند و روابط خود را تا حد نیاز حفظ میکردند. تعاملات ایران و ژاپن تا زمانی که بیل کلینتون، رئیسجمهور وقت آمریکا، شرکتهای نفتی ایران را تحریم کرد، به همان منوال ادامه داشت؛ سیاستی با هدف مهار دوجانبه که در قبال کشورهای دیگری همچون عراق و لیبی نیز از سمت آمریکا اعمال شد. در آن فضا، عملا امکان فعالیت شرکتهای ژاپنی در ایران وجود نداشت؛ اما ژاپن همچنان از ایران نفت میخرید و در مقابل به ایران کالا میفروخت. این نحوه مبادله اقتصادی ایران و ژاپن تا دوره اوباما نیز ادامه پیدا کرد؛ تا اینکه سیاستهای تحریمی اوباما علیه برنامه هستهای ایران آغاز شد و رابطه ایران و ژاپن تحت انقباض شدیدی قرار گرفت که البته با امضای برجام بار دیگر شکل روابط به حالت نسبی و حداقلی خود همچون گذشته بازگشت.» به گفته این استاد روابط بینالملل، با ریاستجمهوری دونالد ترامپ در آمریکا و اعمال فشارهای حداکثری علیه ایران بار دیگر روابط میان ژاپن و کشورمان محدود شد. او افزود: «ژاپنیها حسننیت خود را در همان شرایط تحریمی هم به ایران نشان دادند؛ حتی همین اواخر دولت ترامپ نیز سعی در میانجیگری با هدف تنشزدایی و کاهش اصطکاک روابط ایران و ایالاتمتحده داشتند؛ تا جایی که سفر نخستوزیر سابق ژاپن به ایران در خرداد 98 در همین راستا صورت گرفت که البته موفق هم نشد.» امیدی همچنین معتقد است که ژاپنیها بهرغم فشارهای آمریکا همیشه و در هر شرایطی در تلاش برای حفظ رابطه حداقلی با ایران بودند.
او گفت: «ژاپن همیشه و در طی سالها تمایل و گرایش خود را به ایران نشان داد؛ حتی در شرایطی که از سوی آمریکا تحتفشار بود و توان توسعه و گسترش رابطه با ایران را نداشت و مجبور به مسدودکردن پــولهــای ایران در بــانــکهای کشورش و توقف خرید نفت از ایران با این استدلال که جریمههای سنگینی را از سوی آمریکا متحمل میشود، شد.» او ادامه داد: «بااینحال و در شرایطی که ژاپن به آمریکا وابستگی سیاسی دارد، این آبباریکه در روابط ژاپن با ایران حفظ شده است و این کشور سیگنالهای بسیاری را با هدف گسترش روابط اقتصادی برای کشورمان فرستاده است؛ بنابراین ما بایستی رابطه خود با ژاپن را بهعنوان یک متغیر بسیار مهم در نظر داشته باشیم؛ چراکه او بااینکه در مدار وابستگی به غرب و بهخصوص آمریکا قرار دارد، اما همچنان روابطش را با ایران تنظیم میکند.»
ژاپن خواهان رابطه متعارف با ایران است
امیدی با اشاره به سفر اخیر وزیر امور خارجه ژاپن به ایران و دیدار با رئیسجمهور کشورمان گفت: «سفر اخیر توشیمیتسو موتهگی نشاندهنده حسننیت این کشور در حفظ و توسعه روابط با ما بود؛ اقدامی که با اهدای دومیلیون دز واکسن کرونا به ایران نیز اثبات شد.»
او ادامه داد: «ژاپن با زبان بیزبانی به ایران میگوید که معذورات او را به دلیل رابطه با آمریکا بپذیرد و این دیدارها با هدف بیان حفظ روابط دوجانبه حتی باوجود محدودیتها، آنهم برای یک دوره موقت است و پس از لغو تحریمها علیه ایران، ژاپن این علاقه و انگیزه سیاسی را دارد که مجددا با ما رابطهای متعارف همچون سابق برقرار کند. از سوی دیگر، این کشور میخواهد به ایران نشان دهد که فرصت رابطه با کشورهایی مثل ژاپن برای ایران همیشه فراهم است.» امیدی از اهداف دیگر سفر وزیر امور خارجه ژاپن به ایران گفت و افزود: «ژاپن میخواهد جمهوری اسلامی ایران با داشتن رویکرد نگاه به شرق، گرایش کاملی به چین و روسیه پیدا نکند و پنجره فرصت به سمت کشورهایی مانند او برای ایران باز شود. ژاپن از هر تلاشی برای تحقق اهداف خود از طریق رابطه با کشورهایی همچون ایران دست نمیکشد؛ چراکه درنهایت هر کشوری اول به دنبال منافع خود است.»
به گفته این کارشناس بینالملل، ایران نیز کشور بسیار مهمی ازلحاظ موقعیت ژئوپلیتیک است و هیچ کشوری حاضر نیست آن را از دست دهد. او عنوان کرد: «ایران در مرکز بیضی انرژی جهان (از شمال دریای کاسپین و از جنوب خلیجفارس) قرار گرفته است؛ آنچه در گسترش و توسعه توان اقتصادی و صنعتی کشورها بسیار تأثیرگذار است.» امیدی در پاسخ به این پرسش اصفهانزیبا که آیا سفر وزیر خارجه ژاپن به غرب آسیا به دلیل نابسامانیهای منطقه، همچون شرایط افغانستان صورت گرفته است؟ گفت: «آن حساسیتی که کشورهای غربی به افغانستان دارند، ژاپن ندارد؛ چراکه دغدغه ژاپن بیشتر کره شمالی و چین است تا افغانستان. فضای کنونی افغانستان تأثیری بر سیاست خارجی ژاپن ندارد. این آمریکا و رژیم صهیونیستی هستند که هزینههای بسیاری برای افغانستان داده و در مقابل ضربه خوردهاند. طرف طالبان یا پیش از آن القاعده، ژاپن نبوده است. از طرفی، تنشها در منطقه با سلطه طالبان بر افغانستان مطمئنا به نفع ژاپن هم نیست و این میتواند بر روابط او با کشورهای منطقه تأثیرگذار باشد؛ بنابراین تنشزدایی میتواند ازجمله اهداف فرعی این سفر نیز بهحساب آید.»
او در ادامه با بیان این موضوع که سیاست خارجی ژاپن جدای از رابطه با چین و کره شمالی همیشه یک رابطه متوازن با اولویت روابط اقتصادی و فرهنگی با کل جهان و در راستای وابستگی سیاسی به آمریکا بوده است، گفت: «سفرهای موتهگی به قطر یا سرزمین اشغالی به دلیل نفوذ سیاسی آنها در غرب است. او سعی میکند رابطه خود را با رژیم صهیونیستی بهعنوان یکی از متحدان آمریکا و با هدف توازن سیاست خارجی خود حفظ کند. قطر و دیگر کشورهای موردنظر ژاپن مطمئنامنافع اقتصادی و سیاسی بسیاری برای ژاپن دارند و این کشور با این سفرها قصد ایجاد یک ارتباط متعادل و متوازن با دنیا را دارد.»
این استاد روابط بینالملل دور جدید ریاست جمهوری در ایران و بر سر کار آمدن آقای رئیسی را از دیگر اهداف این دیدار دانست و افزود: «به عقیده بنده اولویت سفر موتهگی تغییر دولت و رئیسجمهور در ایران است تا به تیم جدید و رئیسجمهور این سیگنال را بدهد که ما آماده روابط خارج از چهارچوب و محدودیتهایی که درباره ایران وجود دارد، هستیم. باید توجه داشت که وزیر خارجه ژاپن بدون در نظر گرفتن تبلیغات منفی علیه آقای رئیسی، خصوصا از سوی رسانههای غربی و آمریکایی، به ایران سفرکرده تا نشان دهد که اینگونه تبلیغات را رد میکند و حتی حاضر به گسترش روابط با ایران است.»