یکی از چالشهای هاف این است که از شرکتکنندگان میخواهد هرروز با آب 12 درجه سانتیگراد دوش بگیرند و بهمرورزمان طول مدت دوش گرفتنشان را از 15 ثانیه به دو دقیقه برسانند. مشاهده واکنش شرکتکنندگان زیر دوش آب سرد نشان میدهد که این تجربه، حداقل در آغاز، چندان هم خوشایند نیست. شعار هاف این است که «روزی یکبار دوش آب سرد گرفتن آدم را از دکتر رفتن بینیاز میکند» چراکه استرس را کاهش میدهد و سطح انرژی را بالا میبرد؛ اما احتمالاً بسیاری از بینندگان پس از تماشای این برنامه از خود میپرسند آیا واقعاً آنطور که هاف ادعا میکند «قدرتی» در دوش آب سرد نهفته است؟!
تاکنون پژوهشهای چندانی درباره فواید درمانی دوش آب سرد انجام نشده است، پس پیشینه مطالعاتی ما در این زمینه نسبتاً محدود است. دراینبین، مهمترین و گستردهترین مطالعه در کشور هلند انجام شده است و نزدیک به 3000 نفر در آن شرکت کردهاند. نتایج این پژوهش نشان داد که میزان غیبت از کار در بین افرادی که در طول دوره یکماهه این مطالعه هرروز بعد از پایان دوش آب گرمشان به مدت 30، 60 یا 90 ثانیه زیر دوش آب سرد هم رفته بودند، 29 درصد کمتر از کسانی بود که در این دوره فقط دوش آب گرم گرفته بودند. نکته جالبتوجه اینجاست که طول مدت دوش آب سرد تأثیری در میزان بیماری و غیبت این افراد نداشت.
اینکه چطور ممکن است دوش آب سرد بتواند جلوی بیمار شدن افراد را بگیرد هنوز روشن نیست. برخی پژوهشها نشان داده است که دوش آب سرد میتواند سیستم ایمنی انسان را تقویت کند. بهعنوانمثال، در کشور چک مطالعهای به مدت شش هفته روی گروهی از «مردان جوان ورزشکار» انجام شد که نشان داد با فرورفتن در آب سرد (14 درجه سانتیگراد) به مدت یک ساعت و سه بار در هفته، سیستم ایمنی این افراد اندکی تقویت شده است؛ اما این پژوهش تنها یک گروه مشخص را مورد ارزیابی قرار داده است. لازم است مطالعات بیشتری انجام شود تا بتوان تأثیرات دوش آب سرد بر سیستم ایمنی انسان را بهطور کامل درک کرد.
هاف معتقد است آب سرد دستگاه قلبیعروقی انسان را فعال میکند و بنابراین عملکرد آن را بهبود میبخشد. او در برنامه تلویزیونیاش میگوید: «ما به باشگاه میرویم تا عضلاتمان را به کار بگیریم، اما داخل بدن ما و در دستگاه قلبیعروقیمان میلیونها ماهیچه بسیار ریز وجود دارد که میتوانیم فقط با یک دوش آب سرد آنها را پرورش دهیم.»
وقتی دوش آب سرد میگیرید، ضربان قلب و فشارخون شما افزایش پیدا میکند. برخی شواهد نشان میدهد که آب سرد دستگاه عصبی سمپاتیک را فعال میکند، بخشی از دستگاه عصبی خودمختار انسان که مدیریت «واکنش ستیز یا گریز» را بر عهده دارد. واکنش ستیز یا گریز نوعی بازخورد فیزیولوژیک غیرارادی است که بدن انسان در واکنش به یک رویداد خطرناک، تنشزا یا هراسآور از خود بروز میدهد. وقتی این مکانیسم فعال میشود، میزان هورمون نورآدرنالین در بدن شما افزایش پیدا میکند. بهاحتمال خیلی زیاد به همین دلیل است که وقتی افراد در آب سرد فرو میروند، ضربان قلب و فشارخونشان افزایش مییابد. احتمالاً مزایایی که هاف برای دوش آب سرد برمیشمرد هم به همین مسئله مرتبط است.
علاوه بر این، پژوهشها نشان داده است که فرورفتن در آب سرد میتواند گردش خون را در بدن انسان بهبود ببخشد. وقتی در معرض آب سرد قرار میگیریم، رگهای خونی پوست منقبض (کوچکتر) میشوند که این باعث کاهش جریان خون میشود. وقتی تماس با آب سرد قطع میشود، بدن تلاش میکند خودش را گرم کند، پس رگهای خونی گشاد میشوند و جریان خون افزایش پیدا میکند. برخی دانشمندان معتقدند که این مکانیسم میتواند گردش خون را بهبود ببخشد. گروهی از محققین پژوهشی درباره تأثیرات فرورفتن در آب سرد بعد از انجام تمرینات ورزشی انجام دادند که نشان داد انجام دادن این کار پس از گذشت چهار هفته باعث بهبود جریان رفت و برگشتی خون در ماهیچهها شده است.
هاف در برنامه تلویزیونیاش به شرکتکنندگان توصیه میکند هرروز طول مدت دوش گرفتنشان را کمی بیشتر کنند. بااینحال، تنها پژوهشی که طول مدت دوش آب سرد را موردبررسی قرار داده است، همان مطالعهای است که در هلند انجام شده و پیشتر به آن اشاره کردیم. این پژوهش نشان داد که طول مدت دوش آب سرد بیتأثیر است؛ بنابراین کافی است به مدت 15 ثانیه با آب 12 درجه سانتیگراد دوش بگیرید تا از فواید درمانی موردنظر بهرهمند شوید.
احتیاط لازم است
دوش آب سرد میتواند شوک خفیفی به بدن وارد کند. همانطور که پیشتر اشاره شد، دوش آب سرد مکانیسم ستیز یا گریز را فعال میکند و این باعث افزایش ضربان قلب و فشارخون میشود. این مسئله میتواند برای کسانی که بیماری قلبی دارند مضر باشد، چون ممکن است منجر به حمله قلبی یا بینظمیهایی در آهنگ قلب شود. اگر سرخرگهای فرد دارای رسوبات چربی باشد، ممکن است افزایش ناگهانی ضربان قلب باعث شود برخی از این رسوبات کنده شوند و سرخرگ موردنظر را مسدود کنند که این به حمله قلبی منتهی خواهد شد.علاوه بر این، به گفته مایک تیپتون3، متخصص فیزیولوژی انسانی در دانشگاه پورتسموث، غوطهور شدن در آب سرد میتواند علاوه بر بالا رفتن ضربان قلب باعث افزایش تنفس هم بشود؛ اما این احتمال نیز وجود دارد که بدن با «پاسخ شیرجه»4 به غوطهور شدن در آب سرد واکنش نشان بدهد، یعنی بهطور خودکار ضربان قلب را پایین بیاورد و اینجاست که انسان هم بهطور غریزی تنفس کردن را متوقف میکند (برخلاف آنچه در مکانیسم ستیز یا گریز روی میدهد). این مشکل میتواند باعث بروز ناهنجاریهایی در آهنگ قلب شود و حتی به مرگ ناگهانی بینجامد. بااینحال، ریسک بروز چنین مشکلاتی در شرایط فرورفتن در آب سرد، مثلاً هنگام شنا در آبهای آزاد، خیلی بیشتر است تا زمان دوش گرفتن با آب سرد.برخی بر این باورند که دوش آب سرد برای سلامت روان هم فوایدی دارد. بااینحال، در پژوهش انجامشده در کشور هلند دوش آب سرد بهبودی در شدت اضطراب شرکتکنندگان حاصل نکرد؛ اما شاید دوش گرفتن با آب سرد بتواند علائم افسردگی را تخفیف دهد و استدلالی که برای آن مطرح میشود این است که تراکم گیرندههای سرما روی پوست انسان خیلی زیاد است؛ وقتی دوش آب سرد میگیریم، این گیرندهها فعال میشوند و حجم زیادی از تکانههای الکتریکی را به مغز میفرستند که این مکانیسم میتواند خاصیت ضدافسردگی داشته باشد. پژوهشی نیز روی گروهی از افراد مسن انجام شد که نشان داد زدن آب سرد به صورت و گردن میتواند بهطور موقت باعث بهبود عملکرد مغز، ازجمله وضعیت حافظه و توانایی تمرکز این افراد شود.پس این ادعای هاف که «روزی یکبار دوش آب سرد گرفتن آدم را از دکتر رفتن بینیاز میکند»، تااندازهای از پشتوانه علمی برخوردار است. بااینحال، لازم است تحقیقات بیشتری انجام شود تا بتوان ابعاد این فواید درمانی و علل دقیق آنها را مشخص کرد. علاوه بر این، کسانی که مشکلات قلبی دارند باید در این خصوص احتیاط کنند.
پینوشتها:
1. Wim Hof
2. Freeze the Fear with Wim Hof
3. Mike Tipton
4. diving response
این مطلب برگرفته از مقالهای است به قلم لیندزی باتمز (Lindsay Bottoms)، استاد تربیتبدنی و فیزیولوژی سلامت در دانشگاه هرتفوردشایر انگلستان، که در تاریخ 22 آوریل 2022 در وبسایت کانورسیشن (theconversation.com) منتشر شده است. این سازمان رسانهای میکوشد نتایج پژوهشها و مقالات منتشرشده توسط محققان، متخصصین و دانشگاهیان حوزههای مختلف را در دسترس عموم قرار دهد.