فرودِ یک اوج

بیش از دو دهه است که سریال‌های ویـژه مــاه مــبــارک رمــضــان، مهمان لحظه‌های شــبــانــگاهــی مخاطبان تلویزیون شده‌اند. مرور سریال‌های این دو دهه، نشان از نقاط قوت و ضعف بسیاری در روند تولید و پخش این‌دست از مجموعه‌های مناسبتی دارد. آغاز سریال‌سازی ویژه ماه مبارک رمضان را می‌توان در دهه 70 دانست. در این دهه، هشت سریال با محوریت ماه مبارک رمضان تولید و منتشر شد و سبب به‌وجودآمدن روندی ثابت در ساخت برنامه‌های مناسبتی شد. با شروع دهه 80 سیر سریال‌سازی مناسبتی رشد چشمگیری پیدا کرد و تولیدهای تلویزیونی به اوج رسید. در این دهه فیلم‌سازان بنامی همچون سیروس مقدم، علیرضا افخمی، حسین سهیلی‌زاده و محمدحسین لطیفی به سراغ ساخت آثاری با مضامین خاص همچون مفاهیم ماورایی رفتند تا حال‌وهوای سریال‌ها را با لحظه‌های معنوی و عرفانی ماه مبارک رمضان مطابقت دهند. سریال «او یک فرشته بود» به کارگردانی علیرضا افخمی را می‌توان اولین سریال با موضوع ماورایی دانست که راه را برای ساخت مجموعه‌هایی دیگر با این ‌حال‌وهوا در این ایام و سال‌های بعد هموار کرد؛ سریال‌هایی که اگرچه بسیاری از مخاطبان را با خود همراه ساخت، اما به دلیل محتوای فانتزی و تخیلی، بخشی دیگر از مخاطبان را از پذیرش این‌دست سریال‌ها ناامید کرد. در کنار مضامین ماورایی و متافیزیکی، در دهــه 80 شــاهــد ایــجــاد مــوج کمدی‌سازی هم بودیم. رضا عطاران با ساخت سریال «خانه‌به‌دوش» در سال 83 آغازگر مجموعه‌های کمدی مناسبتی در ماه رمضان بود. این روند در سال‌های بعد نیز توسط خود رضا عطاران پیش گرفته شد تا او به صدرنشین این سبک از سریال‌سازی بدل شود. مخاطبان بسیاری از سریال‌های طنز او که از جنس مشکلات و مسائل اجتماعی بود، استقبال کردند. گویی عطاران با ساخت این سریال‌ها، آیینه تمام‌نمایی از آداب‌ورسوم مردمی و طرح دغدغه‌های بخش اعظمی از مخاطبان بود؛ اما سریال «بزنگاه» در سال ۸۷ آخرین سریالی بود که عطاران ساخت و پس‌ازآن هم با تلویزیون و سریال‌سازی خداحافظی کرد. این بدرود را می‌توان نقطه شروع روند نزولی سریال‌های مناسبتی ویژه ماه مبارک رمضان، به‌خصوص سریال‌های کمدی، دانست. درواقع تلویزیون با ازدست‌دادن فیلم‌ساز خلاقی همچون عطاران تا سال‌ها نتوانست جایگزین مناسب و هم‌سطح او معرفی کند. درمجموع دهه 80 را می‌توان دهه معرفی کارگردانان بنام، تولید سریال‌های با دغدغه و مسائل مردم و تنوع سریال‌سازی در ژانرهای گوناگون دانست. با وجود اوج‌گرفتن سریال‌سازی مناسبتی در دهه 80 اما آتش ساخت سریال‌های بامحتوا و جذاب که مخاطبان فراوانی را با خود همراه کند، از ابتدای دهه 90 کم‌کم فروکش کرد. سریال‌هایی همچون «مادرانه»، «مدینه»، «دودکش» و «پایتخت ۴» ازجمله سریال‌های ابتدای دهه 90 بودند که درصد بالایی از مخاطبان را با خود همراه کردند؛ اما پس از گذشت نیمه دوم این دهه، رشد چشمگیری در تولید سریال‌هایی با مضمون و قدرت جذب دهه‌های گذشته دیده نشد؛ تا جایی که بازنگری و توجه به این مسئله برای آسیب‌شناسی این روند بیش‌ازپیش با ازدست‌دادن بخش عظیمی از مخاطبان تلویزیون ضرورت یافت. با نگاهی به مضامین و محتوای سریال‌های دهه 70 و 80 می‌توان توجه فیلم‌سازان به مسائل اجتماعی، مشکلات و دغدغه‌هایی را که جنس مردمی دارند، به‌وضوح مشاهده کرد. سریال‌های این دهه با مضامینی که از دل مردم گرفته ‌شده بود، توانست مخاطبان بسیاری را با خود همراه کند، مخاطبانی که آنچه را زندگی می‌کردند، در قاب تلویزیون می‌دیدند و این احساس که رسانه ملی با دغدغه‌های آنان هم‌سو است، بیش‌ازپیش در جذب مخاطب به فیلم‌ساز یاری می‌رساند. با گذر زمان و تغییر رویکردهای مدیریتی و ساختاری، روند توجه به مشکلات مردم و بازنشر آن در سریال‌ها رو به کاهش رفت. نتیجه گریز از توجه به دغدغه‌های مردم و نمایش زندگی ساختگی درصد بالایی از مردم جامعه از سوی برنامه‌سازان، به‌ویژه در دهه 90 حاصلی جز کاهش درصد بالایی از مخاطبان نداشت، مخاطبانی که دیگر موضوع سریال‌ها را از دل زندگی خود نمی‌دیدند و تنها با نمایشی از زندگی ساختگی، شعاری و به‌دوراز واقعیت‌های جامعه روبه‌رو می‌شدند. اگرچه در سال‌های اخیر رویکرد توجه به مسائل مردمی در سریال‌سازی دوباره جان تازه‌ای گرفته، نگاه محافظه‌کارانه و برخورد سطحی با مشکلات و ارائه راه‌حل‌های نمایشی، مخاطب را با دل‌زدگی از جنسی دیگر روبه‌رو کرده است. اهمیت پرداختن به سریال‌سازی مناسبتی، به‌ویژه در ماه مبارک رمضان، باتوجه به اینکه درصد مخاطبان تلویزیون در این بازه زمانی رشد چشمگیری دارد، ازجمله مواردی است که باید از سوی مدیران فرهنگی موردبررسی و توجه قرار گیرد. با درنظرگرفتن این نکته که آمار تماشای تلویزیون در این بازه زمانی رو به رشد است، می‌توان مخاطبان گذری بسیاری را به مخاطبان ثابت تبدیل کرد.