آیا هنوز برای نجات زمین فرصت هست؟!

هیئت بین دولتی تغییرات اقلیمی (IPCC) ارگانی جهانی است که از منظری علمی به ارزیابی دوره‌‌ای وضعیت تغییرات اقلیمی و تأثیرها و مخاطره‌‌های آن می‌‌پردازد و گزینه‌‌هایی را نیز برای تعدیل این بحران و سازگاری با آن ارائه می‌‌کند. در مقاله پیش رو، دو تن از نویسندگان آخرین گزارش IPCC به تشریح وضعیت موجود می‌‌پردازند و دلایلی را که برای خوش‌‌بینی و امیدواری به اصلاح شرایط دارند، مطرح می‌‌کنند.

گزارش‌‌های اخیر IPCC تغییراتی را که پیش روی ماست به بحث می‌‌گذارند، اما به این نیز می‌‌پردازند که چطور می‌‌توانیم همین راه‌‌حل‌‌های موجود را به کار بگیریم تا میزان انتشار گازهای گلخانه‌‌ای را کاهش دهیم و به جوامع کمک کنیم با تأثیرهای اجتناب‌‌ناپذیر تغییرات اقلیمی سازگار شوند. مشکل اینجاست که سرعت به‌‌کارگیری و اجرای این راه‌‌حل‌‌ها کافی نبوده است. ازآن‌‌گذشته، مقاومت و مانع‌‌تراشی صنایع و ترس مردم از تغییر هم به تثبیت وضع موجود کمک کرده است.

برای اینکه از سرعت تغییرات اقلیمی بکاهیم و خود را با آسیب‌‌هایی که تا همین جای کار به سیاره‌‌مان وارد شده است سازگار کنیم، باید روش‌‌های کنونی تولید و مصرف انرژی، حمل‌‌ونقل انسان‌‌ها و کالاها، طراحی ساختمان‌‌ها و همچنین پرورش و تهیه غذا تغییر کند. اولین گام در راستای اجرای چنین اصلاحاتی این است که با آغوش باز پذیرای نوآوری و تغییر باشیم.

ترس از تغییر می‌‌تواند شرایط را وخیم‌‌تر کند

در طول اعصار مختلف جوامع انسانی دستخوش تغییرات بنیادینی شده‌‌اند؛ از انقلاب صنعتی گرفته تا ظهور شبکه‌‌های اجتماعی و این تحولات گوناگون روش زندگی آن‌‌ها و درکی را که از جایگاه خود در جهان دارند به‌‌شدت متأثر کرده است.

برخی از این دگرگونی‌‌ها از منظر عموم افراد بد به حساب می‌‌آید؛ ازجمله بسیاری از تحولاتی که به تغییرات اقلیمی مرتبط بوده‌‌اند؛ به‌‌عنوان‌‌مثال، نزدیک به نیمی از بوم‌سازگان‌‌های صخره‌‌های مرجانی در جهان به دلیل افزایش حرارت و اسیدیته اقیانوس‌‌ها از بین رفته است. برخی از کشورهایی که روی جزایر واقع شده‌‌اند، مثلاً جمهوری کیریباتی در اقیانوس آرام، و همچنین برخی از جوامع ساحلی، مثلاً در ایالت‌‌های لوئیزیانا و آلاسکای آمریکا، به دلیل بالا آمدن سطح آب دریاها کم‌‌کم زمین و محل زندگی خود را هم از دست می‌‌دهند.

تحولات دیگر هم تأثیرهای مثبت و هم منفی داشته‌‌اند. به‌‌عنوان‌‌مثال، انقلاب صنعتی استانداردهای زندگی بسیاری از مردم را تا حد زیادی بالا برد اما درعین‌‌حال به نابرابری، فروپاشی اجتماعی و تخریب زیست‌‌محیطی نیز منجر شد.

مردم اغلب در برابر دگرگونی و تغییر مقاومت می‌‌کنند؛ چون می‌‌ترسند آنچه را که هم‌‌اکنون دارند از دست بدهند و این ترس آن‌‌ها از امید یا باوری که به احتمال به دست آوردن چیزهای بهتر دارند، قوی‌‌تر است. اینکه تمایل داشته باشیم همه‌‌چیز طبق همین روال فعلی ادامه پیدا کند، «دگرگون‌‌گریزی» یا «سوگیری حفظ وضع موجود» (status quo bias) نامیده می‌‌شود. این گرایش می‌‌تواند دلیل انواع و اقسام تصمیمات فردی را روشن کند، از رأی دادن مجدد به سیاستمداران فعلی گرفته تا عدم عضویت در طرح‌‌های بازنشستگی یا بیمه سلامت، آن‌‌هم وقتی‌‌که ازنظر عقلانی و منطقی انتخاب گزینه‌‌های دیگر می‌‌تواند برایمان بهتر باشد.

وقتی پای تغییرات بزرگ‌‌تر به میان می‌‌آید، گرایش به دگرگون‌‌گریزی می‌‌تواند از این هم برجسته‌‌تر و مشهودتر شود. در گذشته، به تعویق انداختن تغییرات اجتناب‌‌ناپذیر به دگرگونی‌‌هایی منتهی شد که شاید نیاز نبود تا این اندازه خشن و ناگوار باشند، مثلاً سقوط برخی تمدن‌‌های قرن سیزدهمی در مناطقی که حالا جنوب غربی ایالات متحده آمریکا را تشکیل می‌‌دهد؛ اما همچنان که افراد بیشتری آسیب‌‌های تغییرات اقلیمی را از نزدیک تجربه می‌‌کنند، شاید کم‌‌کم به این درک هم برسند که تغییر و دگرگونی اجتناب‌‌ناپذیر است و بنابراین راه‌‌حل‌‌های جدید را راحت‌‌تر بپذیرند.

مخلوطی از خوبی‌‌ها و بدی‌‌ها

گزارش‌‌های IPCC به‌وضوح نشان می‌‌دهد که بدون شک دگرگونی‌‌های مرتبط با اقلیم و محیط‌‌زیست در آینده بیشتر و بزرگ‌‌تر خواهند شد؛ اما پرسش اینجاست که این تغییرات چه خوبی‌‌ها و چه بدی‌‌هایی خواهند داشت. اگر کشورها اجازه دهند میزان انتشار گازهای گلخانه‌‌ای در سطح بالایی باقی بماند و جوامع هم تنها به‌‌طور تدریجی و به‌کندی با تغییرات اقلیمی حاصل از آن سازگار شوند، دگرگونی‌‌هایی که تجربه خواهیم کرد در اکثر موارد اجباری و اغلب بد خواهند بود.

اجازه دهید موضوع را با ذکر یک مثال روشن‌‌تر کنیم. شهری را تصور کنید که در حاشیه یک رودخانه بنا شده است. ساکنین این شهر می‌‌توانند همگام با شدت گرفتن سیلاب‌‌های بهاری سطح خاک‌ریزهای اطراف رودخانه را بالاتر بیاورند؛ اما به‌‌مرور که شدت سیلاب‌‌ها بیشتر و بیشتر می‌‌شود، این راهبرد انطباقی بالاخره در مقطعی اثربخشی خود را از دست خواهد داد. مثلاً ممکن است خاک‌ریزهای موردنیاز برای مقابله با جریان آب آن‌‌قدر هزینه‌‌بر یا آزاردهنده و دست‌‌وپاگیر شوند که اساساً زندگی کردن در کنار این رودخانه دیگر مزیتی نداشته باشد؛ پس اجتماع شکل‌‌گرفته در این منطقه به‌‌مرور پراکنده و درنهایت نیز به‌‌طور کامل ناپدید خواهد شد.

اما این اجتماع گزینه دیگری هم دارد، یعنی می‌‌تواند رویکرد خودخواسته‌‌تر و آگاهانه‌‌تری نسبت به تغییر داشته باشد. به‌‌عبارت‌‌دیگر، می‌‌تواند به زمین مرتفع‌‌تری نقل‌مکان کند، مناطق مشرف به رودخانه را به فضای سبز و بیشه‌‌زار تبدیل کند و برای افرادی که ضمن اجرای این پروژه خانه‌‌های خود را از دست داده‌‌اند هم مسکن ارزان‌‌قیمت تدارک ببیند. علاوه بر ‌‌این، باید از طریق تعامل با جوامعی که در بالادست رودخانه هستند، فضای در دسترس برای کنترل سیلاب را گسترش دهد. درعین‌‌حال، این اجتماع می‌‌تواند به‌‌سوی استفاده از انرژی‌‌های تجدیدپذیر و حمل‌‌ونقل الکتریکی برود تا در کاهش سرعت گرمایش جهانی هم سهمی داشته باشد.

خوش‌‌بینی از اقدام خودخواسته و آگاهانه سرچشمه می‌‌گیرد

گزارش‌‌های IPCC دربردارنده مثال‌‌های بی‌شماری است از اینکه چطور می‌‌توان چنین تغییرات مثبتی را ایجاد و مدیریت کرد. به‌عنوان نمونه، در حال حاضر انرژی‌‌های تجدیدپذیر معمولاً ارزان‌‌تر از سوخت‌‌های فسیلی هستند، پس می‌‌توان با جایگزین کردن انرژی‌‌های پاک هزینه‌‌ها را کاهش داد. علاوه بر این، می‌‌توان جوامع را به‌‌گونه‌‌ای بازطراحی کرد که در برابر مخاطرات طبیعی مقاوم‌‌تر باشند؛ مثلاً از طریق اقداماتی چون ایجاد حریق‌‌شکن‌‌های طبیعی و ساخت خانه‌‌هایی که کمتر مستعد آتش گرفتن باشند.

نحوه استفاده از زمین و طراحی زیرساخت‌‌ها، مثلاً جاده‌‌ها و پل‌‌ها، باید آینده‌‌نگرانه و بر مبنای اطلاعات اقلیمی باشد. نرخ‌گذاری عادلانه بیمه و الزام کارخانه‌‌ها و شرکت‌‌ها به افشای مخاطرات زیست‌‌محیطی‌‌شان هم می‌‌تواند به مردم کمک کند تا محصولاتی را که می‌‌خرند یا شرکت‌‌هایی را که در آن‌‌ها سرمایه‌‌گذاری می‌‌کنند، آگاهانه‌‌تر برگزینند. روشن است که هیچ گروهی نمی‌‌تواند به‌‌تنهایی این تغییرات را اعمال کند و همه باید درگیر شوند. دولت‌‌ها می‌‌توانند با تصویب قوانین لازم، افراد و شرکت‌‌ها را به اجرای این تغییرات تشویق یا الزام کنند. شرکت‌‌ها می‌‌توانند درباره میزان انتشار گازهای گلخانه‌‌ای تصمیم‌‌گیری‌‌های بهتری داشته باشند. شهروندان هم می‌‌توانند فعالانه‌‌تر وارد عرصه شوند و فشار را هم بر دولت‌‌ها و هم بر شرکت‌‌ها بیشتر کنند.

دگرگونی اجتناب‌‌ناپذیر است

در طول پنج سال اخیر، تلاش برای تعدیل تغییرات اقلیمی و سازگار شدن با آن پیشرفت‌‌های چشمگیری داشته است، اما به‌اندازه‌ای سریع نبوده که بتواند جلوی دگرگونی‌‌هایی را که هم‌‌اکنون در حال رخداد هستند بگیرد. باید هرچه بیشتر تلاش کنیم به‌وسیله راه‌‌حل‌‌های مطمئن و معتبر شرایط موجود را تغییر دهیم، دگرگونی‌‌هایی را که در حال وقوع هستند تعدیل کنیم و آینده بهتری را برای خودمان رقم بزنیم.

 

این مطلب برگرفته از مقاله‌‌ای است با عنوان

“Climate change will transform how we live, but these tech and policy experts see reason for optimism”

و به قلم رابرت لمپرت (Robert Lempert)، استاد تحلیل سیاست‌‌گذاری در مؤسسه آموزش عالی پاردی رند، و الیزابت گیلمور (Elisabeth Gilmore)، دانشیار تغییرات اقلیمی، فناوری و سیاست‌‌گذاری در دانشگاه کارلتون، که در تاریخ 18 آوریل 2022 در وب‌‌سایت کانورسیشن (theconversation.com) منتشر شده است.