امیر سرتیپ محمدرضا قرایی آشتیانی در راستــای این دستــور، طــراحی و ساخت هواپیمای مسافربری ازسوی رئیسجمهور، طی نامهای به مدیرعامل سازمان صنایع هوایی دستور پیگیری اوامر را صادر کرد. ماجرا از اینقرار بود؛ آیتالله سیدابراهیم رئیسی اواخر هفته گذشته (26 خرداد) و در بازدید از بخشهای مختلف شرکت هواپیماسازی ایران (هسا) واقع در شاهینشهر اصفهان اظهار داشت: «انتظار مــا از ایـن شــرکــت سـاخـــت هــواپیمای مسافــربــری 72 نفـره بـــا رعایت استانداردهای لازم بینالمللی است.» رئیسجمهور در گفتوگو با مدیران، مهندسان و متخصصان و با تقدیر از اقدامات انجامگرفته در شرکت هسا، تصریح کرد: «شرکت هسای وزارت دفاع، نمود عینی تولید، دانشبنیان و اشتغالآفرین است که توانسته با همت دستاندرکاران صنعت دفاعی تولید قدرت کند.» او همچنین روز جمعه، 27خرداد و پس از بازگشت از اصفهــان، در اجتـمــاع مــــــردمـــی هستههای جهاد و پیشرفت که در سالروز تشکیل جهاد سازندگی به فرمان امام خمینی(ره) در حسینیه جماران برگزار شده بود، حضور یافت و در آن بــرنــامه بار دیگر به ساخت هواپیماهای مسافــربــری تــوســط هسـا اشــاره کــرد و گفـت: «در زمــان مــــدیریــت آستــان قـدس رضـــوی در سفــری به تاتارستان از یک مجموعه هلیکوپترسازی این کشور بازدید کردم که از آن بهعنوان قطب صنعتی در آنجا یاد میشد، اما آنچه که در سفر به اصفهان دیدم بهمراتب ارزشمندتر، پیشرفتهتر و گستردهتر بود.» رئیسجمهور افزود: «این شرکت توان ساخت انواع پرندهها براساس استانداردهای جهانی را دارد و تأکید شد بهسرعت و در یک حرکت جهادی عملیات اجرایی تولید هواپیما با ظرفیت ۷۲ سرنشین را در دستور کار قرار دهد.»
سابقه دستور ساخت هواپیماهای 72نفره در ایران
دستور ساخت و توسعه هواپیمای مسافربری برای اولین بار نیست که ازسوی یک دولت مطرح میشود؛ چنین طرحهایی طی سالهای اخیر باهدف مقـابله با تحریــمها علیه ایران که کشورمان را جدای از منع واردات قطعات هواپیما از خرید هواپیما نیز منع میکرد، مطرح بوده است که البته به دلایل مختلف مالی و تحریمی این مدل پروژهها چندان پیشرفتی نداشته و بهنوعی مسکوت ماندهاند. پیش از تحریمهای آمریکا شرکتهای هوایی داخلی حدود 200 سفارش برای خرید غولپیکرهای پرنده از بزرگترین شرکتهای خارجی مانند بوئینگ، ایرباس و ATR در دستور کار خود قرار داده بودند که بهدلیل مشکلات در برجام و معلقشدن این توافقنامه، همه آنها به حالت تعلیق درآمد؛ تحریمهایی که حتی تفاهمنامه خرید 40فروند سوخوی ســوپـرجت را نیـز بـه حـالت انسداد درآورد و درمجموع رفتهرفته چالش شرکــتهای هــوایی کشورمان را بــا محدودیتهای بینالمللی بیشتری مواجه کرد. به گزارش خبرگزاری بورسان، دیماه سال 97، منوچهر منطقی، دبیر ستاد توسعه فناوریهای فضایی و حملونقل پیشرفته معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری نیز سـاخــت هــواپیــمــاهــای 72نفــره را پیشکشیده بود. او درباره زمان آغاز ساخت هواپیمای بومی ۷۲نفره، گفته بود: «شروع ساخت این پروژه
در اوایل سال ۹۶ کلید خورد و درحال حاضر حدود 8درصد این پروژه پیش رفته است.» منطقی بــابیان اینکـه اعلام زمــان بهرهبرداری این پروژه به دوعامل بسیار مهم بستگی دارد، گفته بود: «تخصیص بودجه مداوم و بدون وقفه به این پروژه، یکی از مهمترین عوامل در اجرای کامل این پروژه است که متأسفانه در پرداخت این بودجهها درست عمل نمیشود. عامل دوم در بهــــرهبـرداری ایـــن پـــــروژه، اخــــذ گواهینامههای بینالمللی است که تلاش میکنیم این گواهینامهها را دریافت کنیم. در ساخت این پروژه از متخصصان شرکتهای دانشبنیان استفاده میکنیم تا محصولی کاملا بومی تحویل دهیم.» پیش از او نیز امیر سرتیپ عبدالکریم بنیطرفی، مدیرعامل وقت سازمان صنایع هوایی نیروهای مسلح، در آستانه برگزاری نهمین نمایشگاه هوایی کیش از صادرات هواپیماهای صددرصد ایرانی به خارج از کشور خبر داده بود. پیش از دستور رئیسجمهور در رابطه با ساخت هواپیماهای مسافربری 72نفره سورنا ستاری، معاون علمی و فناوری ریاستجمهوری نیز در اظهارنظری متفاوت، تأکید کرده بود که بهدنبال ساخت هواپیما در داخل نیستیم. اما صحبتهای اخیر رئیسجمهور بر این گفته ستاری خط بطلان کشید و آیتالله رئیسی با مشاهده ظرفیتهای شرکت هواپیماسازی ایران (هسا) در شاهینشهر، پیگیری در این خصوص را بهصورت جدی در دستور کار دولت قرارداد. حالا این هسا کجاست و چه سوابقی در صنعت هواپیماسازی کشورمان دارد؟
درباره هسا
هسا شرکت هواپیماسازی متعلق به سازمان صنایع هوایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح در نزدیکی شاهینشهر اصفهان است که در زمینی به مساحت ۲۵ هکتار در سال 1355 تأسیسشده و از این مقدار، بخشی به کارگاه و بخشی به آشیانه هواپیماها و فرودگاه اختصاص داده شدهاست. این شرکت تاکنون برخی جنگندهها، پهپادها و جتهای سبک را تولید کرده یا با مهندسی معکوس ساخته است. ساخت جنگنده کوثر، طراحی و ساخت هواپیمای بدونسرنشین ابابیل، تولید بالگردهای شاهد ۲۷۸، ظفر ۳۰۰، شاهد ۲۷۴، شاهد ۲۸۵، ساخت پروانه با مواد کامپوزیت، تعمیرات هواناو، تولید هواپیمای آموزشی سیمرغ، هواپیمای آبپاش، ساخت و تست ترمز هواپیما، کمک به تجهیز و نوسازی ناوگان ریلی کشور و تأمین تجهیزات موردنیاز حوزه هوایی کشور ازجمله خدمات و تولیدات شرکت صنایع هواپیماسازی ایران (هسا) است. این شرکت همچنین دارای بزرگترین مرکز اویونیکی کشور، دارای آزمایشگاه و مرکز پژوهشی قوی، دارای مرکز فناوری اطلاعات و ارتباطات توانمند در سطــح کشور، امکـانــات تسـت و دارابودن تعمیرگاه مجهز برای هر محصول را دارد. عملیات تکمیل احداث شرکت صنایع هواپیماسازی ایران (هسا) پس از پیروزی انقلاب اسلامی از سال ۱۳۶۴ آغاز و همگام با انجام عملیات ساختمانی، در سال ۱۳۶۵ فعالیتهای صنعتی نیز با شکلگیری و ظهور پروژههای مختلف و هواگردها آغاز شد. این شرکت بهعنوان اولین مرکز ساخت انواع پرنده بال ثابت و بال گردان تعیین و با در دستور قرارگرفتن برنامه ساخت هواپیمای مسافربری، روند تکاملی خود را طی میکند. ازجمله تولیدات شرکت هسا، مونتاژ هــواپیمــای مسافــربـری ایـران۱۴۰ تحتلیسانس شرکت آنتونوف اوکراین است که با توجه به تأکید اخیر رئیسجمهور در رابطه با تـوسعه ساخــت هـواپیماهــای مسافــربــری در ایران به تــوضیحــاتی در رابطـه بــا نوع و ساخـت ایـن هواپیما در هسـا پـرداختـهایـم.
هـواپیمـای مسـافـربـری ایــران هسا 140
ایران 140، همان هواپیمای آنتونوف 140 اوکراینی است که توسط شرکت هواپیماسازی ایران (هسا) تولید شده است. تاریخ ساخت این هواپیما به سال 74 بازمیگردد که در این سال یک قرارداد بین ایران و اوکراین امضا شد و طبق آن، دولت کیاف متعهد میشود که درزمینه تولید هواپیمای آنتونوف 140 در شرکت هسا، با ایران همکاری کند. پس از انعقاد این قرارداد و با گذشت
چندسال، اولین فروند از این هواپیما که نمونه مونتاژشده آنتونوف اوکراینی بـود، رونمـایـی میشـود، اما طبـق قرارداد اولیه و پس از مونتاژ اولین فروند از این هواپیما و انتقال کامل فناوری ساخت این مدل از هواپیماها، نمونههای بعدی این هواپیما بهدست متخصصان کشورمان و بهصورت بومی تولید میشود. اولین فـروند از این هـواپیمـاهــای ساختهشده در کشور، در سال 2000 میلادی اولین تست پروازی خود را انجام و دوسال بعد و در سال 2002 میلادی بهطور رسمی رونمایی شد تا ایران نیز رسما به جمع سازندگان این هواپیماها بپیوندد. باتوجه به امکانات موجود در کشورمان و در همان گام اول، هسا کار ساخت 12فروند از این هواپیماها را آغاز کرد، اما اندکی بعد، بهدلیل مشکلات مالی، عدم استقبال شرکتهای هواپیمایی داخلی و نیز خلفوعدههای طرف مقابل، کار تولید این هواپیماها در اصفهان با مشکل مواجه شد. بااینحال، هسا توانست چندین فروند از این هواپیماها را تولید کند. همانطور که اشاره شد، تاکنون چندین فروند از این هواپیما تولید شده است. برخی منابع از تولید هفت و حتی 13 فروند ایران 140 هسا توسط ایران میگویند. اما باتوجه به اینکه کل تولیدات این مدل هواپیما 35فروند است که 30 فروند آن در اوکراین ساختهشده، پس بهنظر میرسد فقط پنج فروند از این هواپیما در ایران تولیدشده باشد. از بین پنج فروند از مدل ایران۱۴۰ ساختهشده، سه فروند در خدمت نیروی انتظامی، نیروی هوایی و آمبولانس هوایی است، اما در ناوگان هواپیمایی سپاهان ایر تنها دو فروند هواپیما از این نوع فهرست شده است. ایران۱۴۰ هواپیمایی کوتاهبرد با دوموتور توربوپراپ است که قادربه حمل ۵۲مسافر، فرود در فرودگاههای خاکی و همچنین ۳۰۰۰کیلومتر پرواز
بدون سوختگیری است که البته موتورهای آن در هوای گرم عملکرد مطلوبی ندارند. این هواپیما میتواند برای حمل مسافر، بار یا هردو پیکربندی شود. بعضی قطعات الکترونیکی مدل ساخـت ایران، گــونه ارتقــایافتــهتــری نسبــت به مـدل اوکــراینــی است. این هواپیما از نوع میانبرد و برای سفــرهای داخلی منـــاسب اســت. همانطور که اشاره شد در دهه ۷۰ شمسی و در زمان دولت سازندگی این هواپیما برای ساخت در ایران انتخاب شد. نمونههای اولیه مسافری بودند و نمونه باربری ندارد. در همان دولت سازندگی نمونه اولیه ساخته شد و در دولت بعدی (اصلاحات) تولید انبوه آغاز شد. در حال حاضر شرکت هواپیمایی هسا (سپاهان ایر) از این هواپیما جهت حمل مسافر استفاده میکند. یعرب بدر، وزیر حملونقل سـوریه نیـز در پــاییــز ســال ۱۳۸۸ درخواستی برای خرید این هواپیما از ایران مطرح کرد. هواپیمایی سفیران سهفروند از این هواپیما را دراختیار داشت که در پی ناتوانی مالی، همگی را به هسا بازگرداند. هسا ایران ۱۴۱ نیز تولید دیگر این شرکت هواپیماسازی واقع در شاهینشهر است که در آبانماه سال ۹۲ منوچهر منطقی، رئیس سازمان صنایع هوایی وقت ایران از طراحی و ساخت این نسل جدید هواپیمای مسافربری بانام ایران ۱۴۱ تا پایان این سال خبر داد؛ البته به علت مشکلات مالی و… این پروژه از برنامه طراحی و ســاخـــت خــود تـــــاکنـــون عقــــب مـــاندهاســت.
کدام کشورها هواپیمای مسافربری 72نفره میسازند؟
تعـداد کشــورهایی کــه هــواپیمــای مسافربری تولید میکنند در دنیا کمتراز ۲۰ کشور است.این کشورها شامل آمریکا، فرانسه، آلمان، کانادا، انگلیس، برزیل، ایرلند، اسپانیا، ایتالیا، چین، پاکستان، سوئیس، هند، ژاپن، تایلند، لهستان، روسیه، اتریش و استرالیاست.سابقــه ساخـــت کـــامــل هــواپیمـــای مسافربری در ایران در سابقه شرکت هسا و نیز سایر شرکتهای ایرانی، ساخت هواپیمای مسافربری بزرگ دیده نمیشود. بااینحال هسا هواپیمای مسافربری ایران۱۴۰ را از سال ۱۳۸۰ تحتلیسانس شرکت آنتونوف اوکراین مونتاژ کرده است.
هزینه ساخت هواپیمای مسافربری 72 نفره چقدر است؟
هــزینه ســــاخــت یک هــواپیـمـــای مسـافـربــری متــوســط بیــن 82 تــا 230میلیون دلار است؛ یعنی با دلار 30هـزارتـومـانی، بین دوهـزارو 460 میلیاردتومان تا ششهزارو 900میلیارد تومان. اما نکته بسیار قابلتأمل این است که همه این هزینه بهخاطر قطعات یا نیروی انسانی نیست. بسیاری از این مبالغ، پیش از شروع ساخت هزینه میشوند؛ یعنی تحقیقات وآزمایشهایی که برای امنیت سفر انجام میگیرند؛ زیرا امنیت آن اهمیت فوقالعادهای دارد؛ بهطور مثال هزینه ساخت هواپیمای بوئینگ 737حدود 89میلیون دلار است، اما بوئینگ 777 بیش از 422میلیون دلار هزینه ساخت برمیدارد؛ این در حالی است که قطعات و تجهیزات مورداستفاده در هردو هواپیما تقریبا یکسان است و این اختلاف قیمت بــهدلیــل هــــزینــــههــای تـحقیــق وآزمــایــشهــای مختـلــف ایجــادشـــده است.
چندی پیش مجله فوربز، از هزینه چشمگیــر ساخــت هــواپیمـــا تــوســط دولتها رونمایی کرد. براساس برآوردها ساخت هواپیمای مسافربری میتواند بسیــار گران باشد. گفته میشود کانادا برای ساخت بمباردیر سری سی ساخت این کشور حدود شش میلیارد دلار هزینه کرده؛ هواپیمای امسی 21 روسیه نیز چهار میلیارد دلار هزینه روی دست این کشور گذاشته و هواپیمای سوخو ســوپــرجــت 100روسیــه نیــز حــدود یکونیم میلیارد دلار هزینه داشته است. درصورتیکه متوسط قیمت دلار را 30 هزار تومان در نظر بگیریم و متوسط هزینه ساخت هواپیمای داخلی در کشور را نیز حدود سه میلیارد دلار در نظــر بگیـریــم؛ رقمی معــادل 90هزار میلیارد تومان بودجه برای این پروژه موردنیاز است؛ بودجهای که هنوز منبع خاصی برای تأمین آن مشخص نشده است.
سوانح برای آنتونف 140 و مدل ایرانی آن
و اما سوانح پیشآمده برای هواپیمای آنتونف 140 و مدل ایرانی آن. دوم دیماه سال 81 بود که این مدل هواپیما (مونتاژ اوکراین) در ایران با 44 سرنشین از مقامات روسی و اوکراینی که برای افتتاح خط تولید هواپیما (شماره ثبت UR-14003) آمده بودند، براثر یک اشتباه انسانی با کوه برخورد و سقوط کرد. سال 84 نیز هواپیمای دیگر از این مدل که در اختیار شرکت هواپیمایی سفیران کشورمان بود، در فرودگاه اراک بهعلت سرعت بیشازحدمجاز در زمان فرود از باند خارج شد که البته تلفاتی نداشت. این هواپیما پس از تعمیر، استفاده شد. در بهمن 87 نیز هواپیمای مسافربری ایران 140 در حوالی فرودگاه شاهینشهر اصفهان سقوط کرد و تمامی پنجسرنشین هواپیما جان باختند. در 19 مرداد سال 93 نیز یک فروند از این هواپیما نیز با 48نفر سرنشین هنگام بلنــدشـدن از بـاند فـرودگــاه مهرآباد به مقصد طبس در انتهای باند دچار مشکل شد و بر فراز شهرک آزادی دچار سانحه میشود. در این پرواز هشتنفر جان سالم بهدر بردند. دسامبر 2005 نیز 18مسافر در سقوط هواپیمای متعلق به خطوط هوایی جمهوری آذربایجان (شماره ثبت 4K-AZ48) کشته شدند. در سال 2008 نیز پرواز آنتونف 140 هنگام فرود در فرودگاه کیف دچار نقص فنی شد که البته تلفاتی در برنداشت.