به گفته کارشناس مرکز پیشبینی ادارهکل هواشناسی اصفهان، روند افزایش دما همچنان ادامه دارد. افزایش دما و بروز گرما در تابستان، اگرچه موضوع جدیدی نیست، تشدید آن در سالهای اخیر و پشت سر گذراندن خشکسالیهای شدید مسئلهای است که جای تأمل دارد. رضا شهبازی، مدیرکل و کارشناس مدیریت مخاطرات زمینشناختی، زیستمحیطی و مهندسی سازمان زمینشناسی و اکتشافاتمعدنی کشور در گفتوگو با «اصفهان زیبا» به بررسی چرایی افزایش بیسابقه گرما و دمای هوا در استان اصفهان پرداخته است. ازنظر او، مقایسه میانگین دماهای جهانی در سالهای مختلف حاکی از ثبت رکوردهای جدیدی است که نشان میدهد، کره زمین هرسال دارد گرمتر میشود و هرسال، رکوردهای عجیبی را به لحاظ دما و گرما و هم تبخیر و خشکی ثبت میکند.
با فرارسیدن فصل گرما بسیاری از استانها ازجمله اصفهان، گرما و افزایش دمای بسیار شدیدی را تجربه کردهاند؛ گرمایی که قبل از فرارسیدن تابستان آغاز شد و همچنان ادامه دارد. دلیل این گرمای بیسابقه در اصفهان چیست؟
استناد به دادههای هواشناسی چه در ایران و چه در سایر کشورها و همچنین روند عمومی دما در طی سالهای گذشته نشان میدهد که دنیا در حال گرمشدن است و این موضوع بارها در گزارشهای مختلف یادآوری شده؛ پس این واقعیت را باید بپذیریم که گرمایش جهانی رخ داده و سالبهسال نیز خودش را بیشتر نشان میدهد و در برخی از سالها نیز تشدید میشود. باید توجه داشت که در استانها عوامل محیطی تا زمانی که از محدودههای آستانه عبور نکردهاند، قابلتحملتر هستند؛ هم به لحاظ اکولوژیکی (به این معنا که اکوسیستمها چگونه در برابر این تغییرات واکنش نشان میدهند) و هم به لحاظ احساسی (یعنی ما بهعنوان انسان این گرما را احساس کنیم). این در حالی است که عوامل محیطی زمانی که از آستانهها عبور کنند، تحمل آنها سختتر میشود و اکوسیستم هم به آنها پاسخ میدهد؛ دقیقا همانند شرایطی که امسال داریم آن را تجربه میکنیم و دماهای نامتعارفی را پشت سر میگذاریم. این دماها نشان میدهند که جهان در یک مسیر گرمایش قرار گرفته است؛ گرمایشی که در کشورهای خشک و نیمهخشک مثل ایران یا جنوب غرب آسیا و شمال آفریقا خودش را بیشتر نشان میدهد و سالبهسال نیز تشدید میشود؛ برای همین است که در سالهای گذشته بهوفور شاهد وقوع آتشسوزی در ایالت کالیفرنیا یا گرمای نامتعارف در کانادا بودیم؛ چراکه این کشور، جزو کشورهای سرد است و به همین خاطر سازوکاری برای مقابله با گرما ندارد. اکنون در اروپا نیز این وضعیت حاکم است.
در ایران هم خشکیهای زیاد باعث شده تا گرمای دمای بیشتری را احساس کنیم و فشار بیشتری از این تغییرات اقلیمی متحمل شویم. تغییر اقلیم در ایران خودش را در بارشهای کمتر و دما و تبخیرهای بیشتر و همچنین کاهش منابع آبی و گردوغبارهای شدید و نامتعارف و… نشان میدهد.
چه عواملی گرمایش زمین در اصفهان را تشدید میکنند؟
اصفهان ذاتا هیچوقت منطقه پرآبی نبوده و به لحاظ اقلیمی همواره به زایندهرود وابستگی داشته است؛ رودخانهای که خارج از محل اکوسیستم خود سرچشمه میگیرد و بعد از این شهر عبور میکند؛ درست مثل خوزستان و زابل. در سالهایی که دمای هوا افزایشیافته، میزان تبخیر این رودخانهها هم بیشتر شده و همه این عوامل دستبهدست هم دادهاند که اصفهان و سایر استانها گرما و خشکی و گردوغبار بیسابقهای را در سالهای اخیر تجربه کنند.
با توجه به اینکه حدود دو دهه است رودخانه زایندهرود خشک شده، بگویید که آیا این گرماست که باعث خشکی رود شده یا خشکی زایندهرود منجر به افزایش دمای هوا شده است؟
فرایندی را که به آن اشاره کردید بازخورد مثبت مینامند؛ به این معنا که زمانی که با ایجاد دمای نامتعارف آب کم میشود، رطوبت افزایش پیدا میکند و خشکی بیشتر میشود و این موضوع بر منابع آبی تأثیر میگذارد؛ مثلا باعث تبخیر بخش زیادی از ذخیره سد میشود و خشکی را افزایش میدهد.درست است که به این فرایند بازخورد مثبت گفته میشود؛ اما تأثیرات آن منفی است. بنابراین چرخه مرتب تکرار میشود و بدهبستان به وجود میآورد؛ پس نمیتوان گفت که کدامیک دلیل وقوع دیگری است.دمای جهانی را در سالهای مختلف با یکدیگر مقایسه کنید، خواهید دید رکوردهای جدیدی ثبتشده که نشاندهنده این است که کره زمین هرسال دارد گرمتر میشود و هرسال، رکوردهای عجیبی را به لحاظ دما و گرما و هم تبخیر و خشکی ثبت میکند؛بنابراین چارهای نداریم جز اینکه بپذیریم در شرایط خشکسالی نــامــتعــارف به ســر میبــریــم؛ خشکیهایی که نشانه تغییر اقلیم در جهان هستند. به همین خاطر است که سران دنیا سالانه دور هم جمع میشوند و کنفرانسهای مربوط به تغییر اقلیم را برگزار میکنند.
آیا گرمایش زمین در فصول خاصی خودش را بیشتر نشان میدهد یا اینکه حتی در پاییز و تابستان نیز این پدیده را پشت سر میگذرانیم؟ بهار امسال، گرمای شدیدی را در اصفهان تجربه کردیم؛ درحالیکه بر اساس دادههای هواشناسی دمای هوا نرمال یا کمتر از بهار سال گذشته بود. دلیل این موضوع چیست؟
ازنظر دمایی دادههای هواشناسی درست میگویند و بهار امسال دما نرمال یا حتی خنکتر از سال قبل بود؛ اما المانهای دیگری هم دراینباره وجود دارد؛ المانها و متغیرهایی که باعث میشود گرمای هوا را بیشتر احساس کنیم؛ بهطوریکه انگار داریم دمای بالاتری را نسبت به گذشته پشت سر میگذرانیم. البته درمجموع پدیدههای جوی و تأثیر آن بر روی زمین متغیر هستند و ثبات ندارند؛ بنابراین نمیتوانیم بهطور مشخص درباره این تغییرات صحبت بکنیم و استناد ما نیز به دادههای آماری و بهصورت سالانه است. حالا ممکن است میانگین فصلی نسبت به بلندمدت خنکتر باشد؛ درحالیکه دمای بیشتری را در آن فصل پشت سر گذاشته باشیم.
آیا این موضوع در استانهای مختلف متفاوت است؟
خیر، تقریبادر همه جای کشور یا حتی منطقه شاهد این وضعیت هستیم.
با توجه به اقلیم خشک اصفهان و همچنین جارینبودن رودخانه زایندهرود، این گرما و افزایش دما در اصفهان چقدر میتواند خطرناک باشد؟
هر جایی را باید با اکوسیستم خودش مقایسه کرد؛ مثلا ممکن است در گیلان 800 میلیمتر باشد؛ یعنی چند برابر میانگین بارش در اصفهان. این درحالی است که این میزان بارش نسبت به اکوسیستم گیلان ناکافی است.
آیا میتوان این گرما را کنترل یا از افزایش آن جلوگیری کرد؟
گرما پدیدهای جهانی است و کنترل آن در اختیار انسان نیست. ما فقط میتوانیم منابع آبی و خشکیها را درست مدیریت کنیم؛ مدیریتی که متغیرهای موجود را مد نظر قرار دهد و بتواند انسان را در برابر خشکیها و گرماهای نامتعارف تابآور کند.