شما آخرین بار کی مسجد جامع اصفهان را دیدهاید؟
شما آخرین بار کی مسجد جامع اصفهان را دیدهاید؟ باورتان میشود که برخی از بلندپایهترین مسئولان و تصمیمگیران اصفهان، اندک شناختی هم از مسجد جامع ندارند و تمام شناختشان به حضورهای کوتاه سیاسی یا مذهبی در این بنا محدود میشود؟! حتی هستند افرادی که فکر میکنند مسجد جامع اصفهان در میدان نقشجهان قرار دارد و شاهعباس این بنا را ساخته است! این «عدم شناخت» چنان ضربههای هولناکی بر پیکر ارجمند «مهمترین میراث دوران اسلامی ایران» وارد ساخته که حالا بهوضوح میبینیم این کالبد کهنسال همچون شمعی ذرهذره در حال آبشدن است.
تور شاهکارنمایی با خلق تجربه نو برای گردشگران مسجد جامع اصفهان، برگزار شد
صبح جمعه، دهم تیرماه رویدادی با عنوان «تور شاهکارنمایی (Masterpiece) مسجد جامع عتیق اصفهان» برگزار شد که طی آن، حدود 50 نفر از علاقهمندان و فعالان حوزه میراث و گردشگری با خوانشی نو از کتیبههای چند فضای منتخب مسجد همراه شدند. لیلا میرقدر، پژوهشگر حوزه موزه و گردشگری و استاد مدعو دانشگاه هنر اصفهان، در گفتوگو با اصفهانزیبا درباره روند رسیدن به ایده برگزاری این تور و نحوه اجرای رویداد توضیح داد: «معتقدم موزهها باید از فضای فشل و مرده در بیایند و این اتفاق با ورود بازدیدکننده رخ میدهد؛ بنابراین ما باید بتوانیم برنامههای خلاقانه برای موزهها ارائه کنیم. در دنیای امروز که در هزارم ثانیه تبادل اطلاعات اتفاق میافتد و سرعت زندگی مردم افزایش پیدا کرده، سلیقهها و انتظارات افراد هم عوض شده است. شاید اگر پانزده سال پیش میگفتیم قرار است تور چهلستون برگزار کنیم، خیلیها با ذوق میآمدند که عکس 20 ستونی که در آب افتاده را بگیرند! الان بازدیدکننده آگاهتر است و آن به دنبال تجارب دیگر و کسب اطلاعات بیشتر است. اخیرا مبحثی مطرح شده بهعنوان موزههای پرسشگر؛ موزههایی که شما را به فردی تبدیل میکنند که برایتان پرسش ایجاد میشود. این در حالی است که قبلا کار موزهها این بود که به پرسشها جواب بدهند.»میرقدر ادامه داد: «مسجد جامع عتیق، موزه معماری ایران است. در تور یکروزه نمیشود درباره همه زیبایی و عظمتش صحبت کرد؛ به همین دلیل تور شاهکارنمایی را طراحی کردم که در آن ایوان استاد، ایوان شاگرد و شبستان و محراب اولجایتو انتخاب شد با تأکید بر خوانش کتیبهها. چون میخواستیم کار جدیدی انجام دهیم. من همیشه دانشجوهایم را به مسجد جامع میبردم و درباره معماری و خطوط صحبت میکردیم؛ ولی این بار میخواستیم کار جدیدی انجام دهیم. هدف اصلی تورهای شاهکارنمایی ارتقای درک و فهم بازدیدکنندهها از بناست و در این تورها تفسیر اتفاق میافتد. داستانها و روایتها و جزئیات پشت پرده گفته میشود.»
لیلا میرقدر که تدریس به راهنمایان گردشگری را هم بر عهده دارد، معتقد است ما چند نسل راهنما داریم؛ راهنماهای نسل اول که دیگر نسلشان باید منسوخ شود؛ چون اطلاعات از قبل تعیین شده و کلیشهای را به مخاطبان ارائه میدهند. در حالی که ما نیاز به راهنماهای نسل سوم داریم؛ راهنماهایی که مفسر هستند و بهدنبال خلق تجارب بهیادماندنی برای گردشگران هستند.به روایت او، کیانا نوروزی، دانشآموخته کارشناس ارشد مطالعات موزه از دانشگاه تهران و شیرین آدمپور، دانشآموخته تئاتر و متخصص طراحی و گرافیک، در حوزه پژوهش، تولید محتوا و اجرای تور نقشآفرین بودهاند و همراهی سید مهدی موسوی موحد، معاون میراث فرهنگی استان اصفهان و عبدالرضا کارگر، سرپرست مسجد جامع اصفهان در اجرای تور بسیار اثرگذار بوده است.
بیشتر از 80 درصد مسئولان اصفهان مسجد جامع را نمیشناسند؛ اما برایش تصمیم میگیرند!
«باور کنید، بیش از 80 درصد مسئولان اصفهان مسجد جامع را نمیشناسند.» این جمله آغازین صحبتهای عبدالرضا کارگر، سرپرست مسجد جامع اصفهان بود، وقتی بعد از تور شاهکارنمایی در کنار ایوان شاگرد به گفتوگو ایستادیم. او اضافه کرد: «دلیلم برای این حرف این است که هر مسئولی آمد، گفت ما نمیدانستیم مسجد جامع اینجاست! اعضای شورای شهر قبلی که آمدند، گفتند ما پانزده دقیقه بیشتر وقت نداریم. اما بعد که وارد شدند و بنا را دیدند و توضیحات را شنیدند، بازدیدشان حدود سه ساعت طول کشید. مشکل این است که خیلیها به مسجد جامع آمدهاند؛ اما دلیل آمدنشان مراسم عزاداری یا ختم و اینها بوده و نیامدند که مسجد را بشناسند. این نکته باعث شده خیلی راحت برای بافت اطراف مسجد جامع تصمیمگیری شود. به جرئت میگویم طرحی که برای تخریبهای بافت اطراف مسجد جامع مصوب شد، امضای افرادی را دارد که اکثرشان نمیدانستند مسجد جامع کجاست! اگر افراد از مسجد جامع شناخت پیدا کنند، تصمیمگیریها برای کل منطقه عوض میشود. چرا میگویم نمیشناسند؟ چون سازمان بهسازی و نوسازی با ماشین سنگین در این منطقه خاکبرداری کرد. اگر میشناخت که این کار را نمیکرد.»او که دانشآموخته کارشناسی ارشد مرمت بناهای تاریخی است، ادامه داد: «چند سال پیش یکی از مسئولان میراث فرهنگی از من پرسید چرا اینقدر اطراف مسجد جامع درخواست هتلسازی داریم؟ مگر مسجد جامع چیست؟! او را دعوت کردم و برایش تور مسجد جامع گذاشتم. بعد از این بازدید خود او به کسی تبدیل شد که مهمانان عالیقدرش را به مسجد جامع میآورد. از آن روز حساب کنید بافت مسجد جامع چه قدر هتلدار شده است.»
سال 98، تعداد گردشگران خارجی مسجد جامع، سه برابر ایرانیها بود!
از عبدالرضا کارگر که هم سرپرست مسجد جامع عتیق اصفهان است و هم دانش خوبی درباره این بنا دارد، پرسیدم: «متوسط تعداد بازدید روزانه از مسجد جامع، چقدر است؟» و او پاسخ داد: «الان تعداد گردشگران کمتر است. زمانی که فصل بازدید باشد، حدود 500 نفر در روز مسجد جامع را میبینند.»او سپس اضافه کرد: «چند روز پیش آماری برای تهران آماده میکردم که خیلی جالب بود. طبق آمار، در سال 1398 حدود 17هزار نفر ایرانی از مسجد جامع بازدید کردهاند؛ در حالی که طی همین مدت، بیشتر از 51 هزار نفر گردشگر خارجی برای بازدید از مسجد جامع بلیت خریدند.»صحبتهایمان به اینجا رسید که مسجدجامع با تمام بیمهریهایی که در حقش میشود، هنوز هم عاشقان خودش را دارد؛ چون همه آنها که ذرهای از حلاوت شناختنش را چشیده باشند، هر دم عطششان برای دانستن بیشتر میشود؛ شاهد این ادعا هم همه افرادی هستند که صبح جمعه دهم تیرماه، در تور شاهکارنمایی مسجد جامع عتیق اصفهان شرکت کردند، وجه پرداختند و آمدند تا میراثی را که بارها قبلا دیده بودند، این بار از زاویه عمیقتری طی یک تور دوساعته خاص، ببینند.
دیدار با مسجد جامع اصفهان دیدار مادر است
اما اصلا چرا باید مسجد جامع اصفهان را ببینیم؟ عبدالرضا کارگر، نویسنده کتاب «مسجد جامع عتیق، موزه دُر و عقیق» در پاسخ به این سؤال سه نکته را بیان کرد؛ اول اینکه مسجد جامع، «مادر تمام بناهای مذهبی بعد از اسلام» است. داخل مسجد جامع اثری نمیبینید که هدیه به بنای دیگری نداده باشد. تمام مساجد ایران از مسجد جامع اصفهان الگو گرفتهاند؛ بنابراین کسی که مسجد جامع عتیق اصفهان را ببیند و خوب توضیحاتش را یاد بگیرد، بناهای دیگر را هم میتواند مثل آبخوردن توضیح دهد.»او اضافه کرد: «در مسجد جامع خطاطی روی گچ، خطاطی با کاشی، خطاطی با آجر، خطاطی روی چوب و خطاطی روی سنگ را داریم. کدام بنای دیگر را میشناسید که همه اینها را با هم داشته باشد؟»
ضروریترین کار: مسیرهای رسیدن به مسجد جامع را تسهیل و خواناسازی کنید
عبدالرضا کارگر از تجربهاش در توضیحدادن برای 112 راهنمای گردشگری طی یک روز و در قالب یکی از بازدیدهای رویداد کنوانسیون 2017 راهنمایان گردشگری جهان گفت و این که شماری از آنها بعدا با تورهایشان به مسجد جامع آمدهاند و گفتهاند: «نمیخواستیم تور را بیاوریم؛ ولی صحبتهای آن روز شما باعث شد در برنامه تور، مسجد جامع را بگنجانیم.»همین روایت باعث شد از کارگر بپرسم: «چرا اینقدر رسیدن به مسجد جامع سخت است؟» و او پاسخ داد: «مسجد جامع اصفهان با ساخت میدان امام علی (ع) گم شد! قبل از این که میدان را بسازند، تعداد گردشگران مسجد دو برابر بود؛ اما الان حتی ایرانیها هم در راه رسیدن به مسجد جامع گم میشوند! مثلا تورلیدری که بارها آمده، باز هم از من میپرسید به آژانس چطور آدرس بدهم بیاید دنبالم؟!» در تأیید، برای او توضیح دادم که خودم هم برای رسیدن به مسجد جامع بارها با مشکل روبهرو شدهام. حتی صبح جمعه طبق مسیری که اپلیکیشن نشان، تعیین کرده بود، قصد داشتم ماشین را در پارکینگ پشت مقبره علامه مجلسی پارک کنم و از ابنسینا وارد شده بودم؛ اما مسیر دسترسی به دلیل ساختوساز بسته شده بود و من ترجیح دادم برگردم و ماشین را در پارکینگ طبقاتی زیر میدان پارک کنم و از چند ردیف پله بالا بیایم؛ مسیر بازار را در پیش بگیرم و به مسجد برسم! خب این وضعیت برای راهنمایان تور مشکلات زیادی ایجاد میکند؛ مخصوصا اگر توریست میانسال و کهنسال داشته باشند؛ چون مجبور میشوند او را از طریق پله و زیر آفتاب به مسجد برسانند که خب هم زمانبر است و هم آزاردهنده.کارگر توضیح داد: «بهترین راه این است که با خودرو مسیر خیابان ولیعصر را در پیش بگیرید. از چهارراه ولیعصر دور بزنید و وارد زیرگذر نشوید. به جایش، از بغلگذر بیایید و وارد میدان شود و ماشین را در پارکینگ پارک کنید. این مسیر برای تورهایی که از میدان نقشجهان میآیند هم مناسب است. مسیر بعدی میتواند این گونه باشد که از چهارراه شکرشکن وارد خیابان هاتف شوید و میدان را نیمدور بزنید به سمت خیابان عبدالرزاق، ابتدای این خیابان پارکینگ طبقاتی هست. ماشین را پارک کنید و از این سمت از پلهها بالا بیایید. ما برای راهاندازی پلهبرقی هم خیلی صحبت کردیم؛ ولی گفتند به پیمانکارمان بدهکاریم و نمیتوانیم پلهبرقی راه بیندازیم! اتوبوسهای توریستی هم میتوانند از خیابان هاتف وارد زیرگذر شوند و در محل پارک اتوبوسهای توریستی گردشگران را پیاده کنند تا از پلهها بالا بیایند و وارد میدان شوند. پلهبرقی هم هست که از کار افتاده!»به روایت او، حداقل دو مسیر پیادهگردی نیز توصیه میشود؛ گروهها یا افراد میتوانند از مسیر چهارراه ابنسینا (تقاطع خیابانهای کمال و مجلسی، چهارراه باباقاسم) پیاده به سمت مسجد جامع بروند یا از مسیر خیابان کمال وارد جویباره شوند و بافت تاریخی را ببینند و به مسجد جامع اصفهان برسند.
در کدام بنای دیگر، تنوع معماری 12قرن را میتوان دید؟!
بحث وجوه تمایز مسجد جامع داغ است و ساعتها میشود در این باره صحبت کرد. کارگر ادامه داد: «در مسجد جامع اصفهان، معماری 12 قرن را میبینید؛ در حالی که مثلا وقتی به مسجد جامع عباسی (در میدان نقشجهان) مراجعه میکنید، فقط معماری صفوی را میبینید. تمام تزئینات و سبکهای معماری (سبکهای خراسانی، رازی، آذری و اصفهانی) در مسجد جامع عتیق اصفهان دیده میشوند. فضاهای چهارایوانی، دوایوانی و تکایوانی هم در این بنا وجود دارند. همچنین بیشتر از 20 نوع مختلف خط از کوفی، ثلث، نستعلیق و غیره در مسجد جامع اصفهان وجود دارد. در کدام بنای تاریخی اسم همه شاهان صفوی به جز شاهاسماعیل دوم را میبینید؟ اینجا اسم هشت پادشاه صفوی بر کتیبهها هست.»به روایت او، مسجد جامع اصفهان اولینها و برترینهای فراوانی دارد؛ گنبد نظامالملک اولین گنبد ترکین با طاقهای باربر است. آنقدر که شرودر میگوید تاکنون هیچ گنبدی به زیبایی و تناسب گنبد شمالی مسجد جامع اصفهان ساخته نشده و بهقدری تناسب این گنبد دقیق است که به عمر خیام نسبتش میدهند.او ادامه داد: «مسجد جامع 476 طاق دارد که بیشتر از 250 تای آن با هم فرق دارند. همچنین در معماری سنتی ایرانی ما 10 مدل طاق داریم که هر 10 مدل در مسجد جامع اجرا شدهاند.»
نهر گمشده مسجد جامع اصفهان از چهارباغ میگذشت!
اهالی میراث معتقدند هنوز شماری از رازهای مسجد جامع سربهمهر باقی ماندهاند و هر چه پژوهش شود، باز هم ناگفتهها بسیارند. میگویند سرنخ برخی از ابهامات تاریخی اصفهان هم اینجاست؛ چون بنای مسجد جامع عتیق اصفهان در همه دورهها محل رجوع مردم و کانون مهم اجتماعی و مذهبی بوده است.حالا عبدالرضا کارگر، خبر جالبی از یک رازگشایی جذاب در مسجد جامع عتیق داد که بهزودی مقاله علمی با همین موضوع هم منتشر خواهد شد. او گفت: «مسجد جامع آنقدر مهم بوده که یک نهر آب مستقیم از زایندهرود برای اینجا کشیدهاند. این نهر در تاریخ گم شده بود. زمانی، کتیبهاش را کندهاند و زیر خاک دفنش کرهاند. نهری که قدمت صفوی دارد و از چهارباغ رد میشده، اما رویش را پوشاندند. جالب است که ژان شاردن در کتابش از قناتی یاد کرده که ما فهمیدیم منظورش این نهر بوده است. کتیبه نهر هم زیر گنبد نظامالملک است.»همانطور که رو به گنبد نظام الملک ایستادهایم، کارگر بخشهایی از کتیبه را از متن مقاله خواند؛ جایی که نوشته بود: «امیر ارصلان بن رستم سلطانللـه افشار ارشلو از زندهرود اصفهان حفر نهری نموده آب مباح به مسجد جامع آورده وقف کرد قربت الله» و از کتیبه چنین برداشت شده که در زمان «شاه طهماسب بهادرخان» معلم پسر هشتم شاه طهماسب این نهر را وقف مسجد جامع کرده است. «ابوالنصر سلطان احمد میرزا» پسر هشتم شاه طهماسب بود که با بهسلطنترسیدن برادرش شاه اسماعیل دوم، به قتل رسید. از «شیخ الاسلام منشار» هم در کتیبه نام برده شده که یکی از علمای عرب بوده که در سال 984 ه.ق منصب شیخالاسلامی اصفهان را داشته است.
جواهر جهانی تکافتاده مهجور!
عصارخانه جماله، حمام شیخ بهایی، مقبره شهشهان، خانه قزوینیها، مقبره و مدرس باباقاسم و… شماری جاذبه دیگر در اطراف مسجد جامع عتیق اصفهان وجود دارند که اگر برای احیا و رونقشان تصمیمگیری شود، به جذب گردشگر بیشتر و محرومیتزدایی از ساحت مسجد جامع هم کمک میکند؛ اما حالا اغلبشان با درهای بسته و عدم مرمت جلوی گردشگران حاضر میشوند. بهعبارت روشنتر باید بگوییم فعالیت همه این دهههای اخیر در بافت پیرامون مسجد جامع به صورتی بوده که حالا این کالبد گرانقدر جواهر تکافتادهای است که نفسش بند آمده و نیازمند توجه فوری است.
مسجد جامع اصفهان را به محل استفاده عموم از «سرویس بهداشتی» تبدیل نکنید!
«چرا در محدوده میدان امام علی (ع)، سرویسهای بهداشتی عمومی نیست؟ چرا! هست؛ مسجد شیرهپزها و مسجد جامع!» این گفتوگوی کوتاه واقعی است. واقعا مسئولانی هستند که سادهترین زیرساخت موردنیاز شهروندان و گردشگران را هم آماده نمیکنند و مردم را برای استفاده از سرویس بهداشتی به پایگاه میراث جهانی بشر میفرستند و تازه آنجا هم با قراردادن دستشویی پلاستیکی فرنگی پرتابل و عدم حفظ پاکیزگی، کاری میکنند که تصویر جهانی مسجد هم خدشهدار شود. برای درک عمیقتر این مشکل کافی است از در مسجد که سمت مقبره علامه مجلسی است، خارج شوید و با بنر بزرگی روبهرو شوید که فلشی رویش چاپ کردهاند و نوشتهاند: «به طرف سرویس بهداشتی!» بعد روی بنر دو کاغذ زدهاند که روی سمت راستی نوشته شده: «زائرین گرامی سرویس بهداشتی مقبره تا ساعت 17 باز میباشد و به…» و روی کاغذ سمت چپی بقیه جمله را اینگونه تایپ کردهاند: «…سرویسبهداشتیهای مسجد جامع مراجعه فرمایید. با تشکر». زیر بنر هم امضا کردهاند: «اداره کل اوقاف و امور خیریه شهرستان اصفهان، مرکز افق مقبره علامه مجلسی». خجالتآور است که من اینها را بنویسم؛ ولی روایت واقعیت، یک قدم ما را به تصحیح نزدیک میکند؛ حداقل امیدواریم که چنین کارکردی داشته باشد!
«بیت العتیق» صفه شاگرد و کتیبه شاه سلطانحسین در صفه استاد
گردشگران حاضر در تور شاهکارنمایی مسجد جامع عتیق اصفهان، در هر توقف، با راهنمایی کیانا نوروزی، دانشآموخته کارشناسی ارشد مطالعات موزه، کتیبهها را تماشا میکردند و روایتهایی درباره بنا میشنیدند و بعد در مانیتوری که در گوشهای از فضا بهطور موقت تدارک دیده شده بود، خوانش کتیبه را به صورت گرافیکی تماشا میکردند. طرح گرافیکی که در آن کلمات یکی یکی روشن میشدند، به گردشگران برای تشخیص کلمات متداخل و بههمپیوسته در کتیبهها کمک میکرد و سپس معنای جملات کتیبهها توسط راهنما ارائه میشد. در این میان یکی از تجارب ویژه به کتیبه توصیف سلطان حسین صفوی در ایوان استاد مسجد جامع عتیق اصفهان مربوط میشد که متن عربی کهن این کتیبه را محمدرضا جعفری به این ترتیب ترجمه کرده است: «اين سقف مرتفع و بلند به دستور شاه شاهان عالم، شاهنشاه اعظم، که (مقتدرانه) ملتهای قدرتمند را برده خویش گرفت؛ بهادر خان سلطان حسین حسینی موسوی صفوی فرزند شاه جلیلالقدر؛ ابوالمظفر بنا گردید. خداوند او را در طول عمرش همواره ياور و حامی باشد؛ چرا که برکت وجود او یاریگر مردمان و یاور آنان در سختیهای روزگار است. به امور ایشان رسیدگی میکند و روشنیبخش تاریکی زندگی آنان است. خداوند حکومت او را جاودانه گرداند.» در صفه شاگرد هم کتیبه عربی دیگری بود به خط محمد محسن بن محمدرضا امامی. تاریخ این کتیبه همچنین ذکر شده: «فی سنه ثلث و تسعین بعدالالف». در همین کتیبه یک عبارت مهم هم آمده: «بیتالعتیق» که گفته میشود به نام «مسجد جامع عتیق اصفهان» اشاره دارد.