سالهاست که مسئله برنجکاری برخی از کشاورزان اصفهانیها به محل بحث و اختلاف تبدیل شده است؛ چرا که برخی معتقدند این محصول بسیار آببر است و در مقابل آن، بعضی دیگر میگویند میزان مصرف آب برای کاشت برنج با محصولات دیگر تفاوتی ندار د. از نظر علمی و کارشناسی کدام یک از این دو ادعا درست است؟
کشت برنج، زراعتی آببر است. تجربه نشان میدهد هر هکتار برنج به حدود 14 تا 20 هزار متر مکعب آب نیاز دارد؛ البته این میزان آب بسته به بافت خاک و تهیه بستر از سوی کشاورزان متغیر است. کشاورزان تهیه بستر خود را به گونهای انجام میدهند که نفوذ آبی رخ ندهد؛ اما در ماههای اول کشت برنج به دلیل تبخیر زیاد، این محصول به آب نیاز دارد. البته واقعیت این است که محصولات دیگر هم نیاز آبی بالایی دارند؛ اما قطعات کشت برنج، قطعات کوچکی هستند و اگر کشاورز بخواهد کشت دیگری در این قطعات انجام دهد، هزینه تولید آن بالا میرود. در سالهای گذشته حدود 20 هزار هکتار زمین زیر کشت برنج بوده است؛ ولی با توجه به وضعیت کم آبی، سطح زیر کشت به حداقل رسیده است.
یعنی اکنون دقیقا چند هکتار از اراضی استان زیر کشت برنج است؟
درحال حاضر، بین 3 تا 4 هزار هکتار زمین زیر کشت برنج میرود. در سالهای اخیر کشتهای جایگزین مورد بررسی قرار گرفتهاند؛ اما واقعیت این است که بهخاطر قیمت بالای برنج، محصول دیگری نمیتواند با آن برابری کند. اگر قرار است کشاورز در فصل دیگری کاشتی متفاوت از برنج داشته باشد، باید تفاوت درآمد آن محصول با برنج به او پرداخته شود. به هرحال، کشاورزی که تنها داراییاش دو یا سه جریب زمین است، برای اداره زندگی مجبور است محصولی را بکارد؛ این درحالی است که هزینهای بابت جبران ممنوعیت کاشت برنج به کشاورز هنوز پرداخت نشده است. از سوی دیگر برخی از اراضی که در لنجانات و در کنار یا حاشیه رودخانه به لحاظ ارتفاع پایینتر از رودخانه قرار دارند، در زمان جاریشدن رودخانه، زیر آب میروند؛ بنابراین کشاورزان آن ناحیه چارهای جز کاشت برنج در آنجا ندارند؛ این کشت از زمان صفویه وجود داشته است.
چرا کاشت برنج با وجود کمآبی در لنجانات همچنان ادامه دارد؟
هنوز آمار دقیقی نداریم، ولی در سالهای گذشته نهایتا حدود چهارهزار هکتار از اراضی کشاورزی زیر کشت برنج قرار گرفتهاند. البته در نواحی شرقی استان بهشدت مخالف کاشت برنج هستیم و کشاورزان باید محصول دیگری کشت کنند؛ چرا که در آن منطقه تبخیر زیاد است.
شما به کشتهای جایگزین اشاره کردید.منظورتان از این محصولات چیست؟
ارزنهای علوفی، ذرت، کنجد و سایر محصولات. کشت برنج همانطور که گفتم در قطعات کوچک انجام میشود و بسیاری از کشاورزانی هم که این محصول را کاشت میکنند، برای مصرف خودشان اقدام به کشت برنج میکنند؛ نه به منظور تجارت.
میزان آب مصرفی برای کاشت برنج و کشت محصولات جایگزین چه تفاوتی با هم دارند؟
نیاز آبی محصولات با یکدیگر متفاوت است؛ اما بهطور متوسط محصولات جایگزین 10 تا 12 هزار متر مکعب آب نیاز دارد؛ درحالیکه برنج دو برابر آیین میزان آب میبرد.
هر سال و با فرارسیدن موعد برنجکاری هجمه علیه کشاورزان بالا میگیرد. با متوقف شدن کاشت برنج در اصفهان، مصرف آب چه میزان کاهش مییابد؟
برنجی که اکنون کاشت میشود، با آب زایندهرود آبیاری نمیشود؛ بلکه آبیاری آن از طریق آبهای زیرزمینی است. در واقع آب برای آبیاری برنج در اختیار کشاورزان قرار نمیگیرد. زمانی که رودخانه برای آبیاری کشتوکارهای شرق جاری بود، کشاورزان اصلا برنج نمیکاشتند. آبی هم که به غرب استان اختصاص داده میشود، برای آبیاری باغهاست و ماهی یکبار در اختیار کشاورزان قرار میگیرد. بنابراین با این میزان منابع آبی، اصلا امکان کشت برنج وجود ندارد. اگر چهار هزار هکتار برنج زیر سطح کشت قرار بگیرند، نیاز آبی آنها حداکثر 80 میلیون مترمکعب است؛ درحالیکه یک میلیارد و 200 میلیون متر مکعب حجم آب زایندهرود است. برنجکاری حساسیتهای زیادی دارد؛ ضمن اینکه هیچ توصیهای برای کشت برنج نداریم، ولی خیلی از مباحثی هم که مطرح میشود، جهتگیریهای سیاسی است.
آبان سال ۹۷ بود که هیئت وزیران مصوبهای مبنی بر ممنوعیت کشت برنج برای اجرا در سراسر کشور (بهجز دو استان شمالی) تصویب کرد. آیا این ممنوعیت ادامه دارد؟ در این صورت چرا کاشت این محصول در استان خشکی همچون اصفهان همچنان ادامه دارد؟
کاشت برنج در دو استان شمالی مجاز و در بقیه استانها ممنوع است؛ ولی این ممنوعیت به گونهای نیست که با آنها برخورد شود؛ البته برنجکاری را توجیه نمیکنیم و بیشتر سعی به اقناع کشاورزان داریم. هیچ نهادهای هم بابت کاشت این محصول پرداخت نمیشود و تسهیلاتی مثل سرمایه در گردش و ماشینآلات و… نیز در اینباره در اختیار کشاورزان قرار نمیگیرد.
آیا به کشاورزان در خصوص آشنایی با کشتهای جایگزین آموزشی داده شده است؟
کاشت برنج سودآوری بالایی دارد؛ حتی نسبت به محصولاتی مانند زعفران و بادام و پسته و… . همین هم شده است که کشتهای جایگزین اقبالی نداشته باشند.
عدم کاشت برنج چه میزان خسارت به کشاورزان در سالهای گذشته وارد کرده است؟ آیا این موضوع در میزان تأمین برنج استان نیز تأثیری داشته است؟
سرانه مصرف برنج در استان اصفهان 38 کیلوگرم است که با توجه به جمعیت پنجمیلیونی در استان نیاز به 190000 تن برنج احساس میشود. با توجه به اینکه میزان تولید در استان کم است، مابقی این نیاز از خارج از استان یا کشور تأمین میشود.