ماجرا از انتشار کلیپهایی در فضای مجازی آغاز شد که نشان میدادند پس از رهاسازی آب زایندهرود در بامداد 26 تیرماه، به گفته مدیران شرکت آب منطقهای صرفا برای نوبت چهارم آبیاری باغات غرب و 9 روز ادامه دارد و در محدوده شهر اصفهان جریان نخواهد داشت.فیلمهایی که نشان میدادند آب بعد از رهاشدن از سد زایندهرود تا سد چم آسمان جریان دارد و پسازآن ردپایی به چشم نمیخورد؛ گویی که جا تَر است و بچه نیست! همین موضوع هم باعث شد تا نقدعلی، نماینده شهرستان خمینیشهر به این مسئله واکنش نشان دهد و در گفتوگو با رسانهها سخن از گمشدن آب بگوید. نقدعلی مدعی است که آب در سد چمآسمان و نزدیک آن مفقود نمیشود، بلکه «مسئله اینجاست که ۵۰ درصد آب زایندهرود در بالادست مفقود میشود؛ زیرا اکنون ۲۸مترمکعب آب بر ثانیه از بالادست رودخانه برای مصارف شرب اصفهان و شرب و صنعت یزد رهاسازی میشود که از این میزان در حدود ۲,۸مترمکعب بر ثانیه این آب به استان یزد و ۱۱ مترمکعب بر ثانیه به اصفهان میرسد.» او با اشاره به میزان آب رهاسازی شده از سد زایندهرود، گفته: «این عدد و رقم نشان میدهد بیش از نصف آبی که از سد زایندهرود رها میشود تا رسیدن به محدوده ۱۰۰ کیلومتری از سد زایندهرود تا چم آسمان که ۶۰ کیلومتر این مسیر در استان چهارمحال و بختیاری قرار دارد، مفقود میشود!» او همچنین با اشاره به انتقال آب مفقودشده به تپههای بن، سامان و دیگر اراضی کشاورزی در بالادست، میافزاید: «این آب در باغات گردو، بادام و میوه که در مدت ۲۰سال اخیر به شکل عجیبی توسعهیافته است مصرف میشود و تنها آبی که به سد چم آسمان میرسد، همان سهمیه ۱۱ مترمکعبی آب شرب اصفهان و ۲,۸ مترمکعبی آب شرب و صنعت یزد است.»
آب کجاست؟
ســد چـــم آسمـــان در 65 کیــلــومتــری جنـــوبغـــربی اصفهــان و در فـــاصلــه 110 کیلومتری سد زایندهرود قرار گرفته است؛ جایی که سامانه آب شرب اصفهان بزرگ و 4,5میلیون نفر جمعیت زیر پوشش آن است و آب انتقالی به یزد از آن آبگیری میشود. برآوردها حاکی از این است که ذخیره سد چم آسمان اکنون حدود 40 هزار مترمکعب است. حالا، اما آب رهاشده از سد زایندهرود تا سد چم آسمان جاری است و بعدازآن بستر رودخانه خشک است؛ موضوعی که دوباره جنجالبرانگیز شده و واکنشهای زیادی را در پی داشته است. صفحه توییتری جمعیت امید دوستداران زایندهرود (انجمنی که باهدف پرداختن به مسائل محیط زیستی حوضه آبریز زایندهرود تشکیلشده است) اما مفقودی آب پس از سد چم آسمان را اینگونه تشریح کرده است: «اگر تا محل سد چم آسمان رودخانه پر آب است و بلافاصله پساز آن خشک میشود، به این دلیل است که دبی آب ورودی به سد چم آسمان بهاندازه آب ورودی به تصفیهخانه آب شرب اصفهان و آب انتقالی به یزد است و آب مازادی برای تأمین حقابه محیطزیست و کشاورزان اصفهان از سد زایندهرود رها نشده که جریان زایندهرود در پاییندست چم آسمان را برقرار کند.» ازنظر این انجمن، کلیپ منتشرشده نهتنها سندی علیه مردم اصفهان نیست،بلکه گواهی در اثبات بیقانونیها در بالادست حوضه و مظلومیت حقابه اصفهان و محیطزیست است: «اتفاقا این کلیپ تأییدی است بر اینکه در پاییندست سد چم آسمان رودخانه خشکانده میشود و کشاورزان اصفهان از حقابه قانونی خود و رودخانه و تالاب از حقابه زیستمحیطی مقرر محروم هستند.تهیهکنندگان کلیپ با نشاندادن پهنه آب پشت سد چم آسمان تلاش دارند به مخاطب غیبشدن حجم عظیمی آب را القا کنند. آنان یا ناآگاه هستند و یا عامدانه فریبکاری میکنند که مبنای داوری مورد میزان، پهنای آب پشت سد چم آسمان نیست، بلکه دبی ورودی به آن و دبی خروجی از آن است. دبی خروجی از سد زایندهرود در این زمان 27 مترمکعب در ثانیه است. از این میزان دبی تخصصی به تصفیهخانه آب شرب باباشیخعلی 12,5 دبی انتقــال بــه یـــزد 2,5متـرمکعب در ثانیه است.از دبی باقیمانده از آب خروجی از سد زایندهرود 700 لیتر در ثانیه از طریق تونل گلاب به کاشان و دلیجان منتقل میشود و مابقی در استان چهارمحال و بختیاری تا ارتفاع 600متــر پمـپـاژ بــه روی تپـــهمــاهورهــای تبــدیــلشــده به بــاغ هلــو و بــادام پمـپــاژ میشــود.» سید مجتبی موسوی، مدیر بهرهبرداری از ســـد زاینـــدهرود نیـــز درایـــنبـــاره به «اصفهانزیبا» میگوید: «قبل از توزیع آب کشاورزی برای باغات غرب اصفهان، برای مصارف پاییندست سد زایندهرود تا سد چم آسمان 28مترمکعب بر ثانیه آب رها شده است که بهمنظور تأمین آب برای مصارف شرب اصفهان بزرگ، یزد و بخش کوچکی از صنایع و همچنین مصارف باغات بالادست سد چم آسمان است. در بازه یادشده آب برگشتی هم وجود دارد؛ چون در این منطقه شیب زیاد است، بخشی از آب مورداستفاده به رودخانه نفوذ میکند؛ همچنین آبهای میانحوضهای نیز در این میان وجود دارد؛ آبهایی که از درههای منتهی به منطقه، رودخانه را تغذیه میکنند. میزان برگشت آبها بهصورت نقطهای نیست، بلکه بهصورت گسترده در بازههایی از رودخانه قابل برآورد و بهصورت تقریبی است.» او با اشاره به تشدید خشکسالیها از سال 1397 تاکنون در حوضه آبخیز زایندهرود، میافزاید: «تا پیشازاین سابقه نداشت که بالادست سد نکو آباد خشک شود؛ اما از چهارسال پیش تاکنون شرایط بهگونهای است که تأمین آب در پاییندست سد چم آسمان فقط در زمانهای تحویل آب به حقابهبران زیردست و در ایام محدودی از سال صورت میگیرد. با توجه به موقعیت ســد چــم آسمـــان، ایــن سد بهعنـــوان تأمینکننده آب شرب اصفهان و یزد، مصارف آب استان چهارمحال و بختیاری همواره تأمین میشود. حدفاصل سد چم آسمان تا سد تنظیمی، 110 کیلومتر طول رودخانه است که حدود 70 کیلومتر آن در استان چهارمحال و بختیاری قرارداد و مابقی در استان اصفهان واقعشده است. سد چم آسمان سدی مخزنی نیست؛ یعنی میزان آبی که پشت آن قرار میگیرد را ذخیره نمیکند و یک سد انحرافی محسوب میشود. ذخیره سد چم آسمان حدود 40هزار مترمکعب است؛ اما هدف از احداث این سد، افزایش تراز آب بهمنظور تأمیـــن آب شــرب اصفهان و یــزد است. میزان کاهش دبی بین سد زایندهرود تا چم آسمان در فصول مختلف سال متغیر بوده و در زمان اوج برداشتهای کشاورزی در بالادست (هماکنون) به بیشینه خود میرسد.» اما یک منبع آگاه که بهدلیل سمت سازمانی خود تمایلی به درج نامش در این گزارش ندارد هم در رابطه با گمشدن آب پـــس از ســـد چـــم آسمـــان میگــویــد: «بر اساس اندازه گیری دبی خروجی از سد چم آسمان و اندازهگیری مجدد آن در سد، میزان مصارف اصفهان و چهارمحال و بختیاری در این بازه مشخص میشود. طی روزهای گذشته حدود 12مترمکعب در ثانیه کمبود آب در این بازه وجود داشت که زایشها نیز به آن اضافه میشود؛ شاید چیزی حدود 16 مترمکعب بر ثانیه مصرف آب در این ناحیه رخ میدهد که اغلب آن در استان چهارمحال و بختیاری برداشت میشود؛ البته این میزان کاهش دبی بین سد تا چم آسمان در فصول مختلف سال متغیر بوده و در زمان اوج برداشتهای کشاورزی در بالادست (هماکنون) افزایش می یابد.»
توسعه باغات، بلای جان زایندهرود
گزارشها حاکی از این است که در حال حاضر میزان آب ورودی به سد چم آسمان 63,9 مترمکعب بر ثانیه بوده که از این میزان، سهم شرب و صنعت اصفهان 12مترمکعب بر ثانیه و سهم شرب استان یزد 2,9 مترمکعب بر ثانیه و مابقی معادل 49 مترمکعب بر ثانیه خروجی از سد چم آسمان است. باتوجه به میزان خروجی سد زایندهرود که 72مترمکعب بر ثانیه، میزان 8,1مترمکعب بر ثانیه مصارف بالادست سد چم آسمان است؛ البته این میزان خروجی از سد چم آسمان برای چند روز محدود، بهمنظور حفظ باغات غرب استان اصفهان بوده و طی چندروز آتی به صفر خواهد رسید. مسعـــود بـــرهــانـــی، عضــو هیئتعلمــی مرکــز تحقیـــقــات و آمــوزش کشـاورزی و منـــابع طبیـعی اصفهــان در گفتوگو با «اصفهانزیبا» دراینباره با اشاره به ارتباط بین مقدار آب رودخانه زایندهرود با میزان بارندگیهای رخداده در سرشاخهها بیـــان میکنــــد: «البتـــه ایـــن ارتبــاط به فاکتــورهایی مثل شیب و جنــس زمین و… بستگی دارد؛ اما آنطورکه بررسیها نشــان میدهــد بــه ازای هــر میــلــیمتـــر بارندگی در سرشاخههای زایندهرود باید یکمیلیون مترمکعب روان آب به سد زایندهرود وارد شود؛ درحالیکه این میزان اکنون به چیزی حدود 500 تا 600هزار مترمکعب رسیده است. این میزان همان مقدار آبی است که گمشده و باید بهدنبال علت آن بود؛ چراکه این میزان آب، بهغیراز آبی است که پس از سد زایندهرود تا سد چم آسمان مصرف میشود.»او بــا اشـــاره به افـــزایش سطــح اراضی کشــاورزی و بـــاغـــات در بـــالادســـت ســـد زایندهرود و پاییندست سد چم آسمان در سالهای گذشته میگوید: «اگر حدود 40سال پیش این سطح حدود 30 هزار هکتار بوده است، اکنون براساس آماری که متخصصان ارائه میدهند، این میزان به بیش از 100هکتار رسیده است. علت مفقودی آب را باید در گسترش این اراضی و باغات در بالادست دانست؛ البته این افزایش در سالهای گذشته در اصفهان نیز رخداده؛ اما از سال 1394 تا به الان افزایش سطح باغات هلو و بادام بیشتر در استان چهارمحال و بختیاری مشاهده شده است. عمده مصرف آب زایندهرود در بالادست، باعث میشود رودخانه در اصفهان و پاییندست خشک شود.»