رگبار بارش‌ها!

شیراز، کرمان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان وحالا اصفهان! در روزهای گذشته بود که تصاویر و فیلم‌های کوتاه از بارش باران‌های سیل‌آسا در استان‌های مختلف کشور در فضای مجازی دست به دست و باز نشر شد؛ کلیپ‌هایی که نشان از وقوع سیل و سیلاب شدید همراه با خسارت‌های مالی و جانی در برخی از این نقاط در روزهای داغ و خرماپزان تابستان داشت؛ روزهایی که آسمان به کوره آجرپزی تبدیل شده و خروجی آن، گرمای هوایی است که در نیم‌قرن اخیر سابقه نداشت است؛ همین موضوع هم اتفاقا بارش باران در این موقع سال را عجیب و باورنکردنی کرده و سبب شده تا مردم، هشدارهای هواشناسی را جدی نگیرند و در این روزها برای تفریح و پرکردن اوقات فراغت به حاشیه رودخانه‌ها پناه ببرند و سپس در معرض سیل سیلاب‌ها قرار بگیرند. براساس گزارش‌های هواشناسی از ابتدای مرداد۱۴۰۱ تا دومین هفته از دومین ماه تابستان ورود این سامانه بارشی نزدیک به ۴۰ درصد کشور را تحت تاثیرقرار داده و تا سه روز آینده جو ناپایدار و بارش‌های فراتر از نرمال در بسیاری از نقاط و استان‌ها به‌جز غرب و شمال‌غربی تجربه خواهد شد. همچنین داده‌های هواشناسی حاکی از این است که بارش‌های رگباری ناشی از فعالیت جریان‌های «مونسونی» از امروز بعدازظهر آسمان اصفهان را در برمی‌گیرند و تا روز شنبه هم ادامه دارند. به‌گفته منصور شیشه‌فروش، مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان، پیش‌بینی‌ها حاکی از تشدید فعالیت سامانه بارشی تابستانی مونسونی شامل رگبار شدید باران، رعدوبرق، وزش باد شدید موقتی، بارش تگرگ در مناطق جنوب، جنوب غرب، مرکز استان (به ویژه مناطق جنوبی‌تر) و مناطق هم‌جوار با استان فارس، چهارمحال‌ و بختیاری و کهگیلویه‌وبویراحمد است: «اثرات این سامانه رگبار شدید باران، ایجاد روان‌آب، سیلابی‌شدن مسیل‌ها، بالاآمدن ناگهانی آب رودخانه‌های فصلی، اختلال تردد در محورهای مواصلاتی استان منتهی به استان‌های چهارمحال‌وبختیاری، فارس و کهگیلویه‌وبویراحمد است.»
 
ماه‌های تیر و مرداد فصل فعالیت سامانه «مونسون» در مناطق جنوب شرقی کشورمان است که این پدیده بیشترین آثار خود را بر دو استان هرمزگان و سیستان و بلوچستان به جای می‌گذارد. جریان هوای برخاسته در روی شبه قاره هند، محیطی با فشار کم را ایجاد می‌کند. این هوا نخست منبسط شده سپس سرد می‌شود؛ آنگاه رطوبتی را که با خود حمل می‌کند، به ابر و سرانجام باران تبدیل می‌کند. مناطق شرقی هرمزگان و جنوبی استان سیستان و بلوچستان به‌دلیل هم‌جواری با دریای عمان و قرار‌گرفتن در شمال اقیانوس هند، از جریانات هوایی شکل‌گرفته در پی تبخیر فراوان دریا در پی گرما در اقیانوس هند و حرکت آن‌ها به تراز‌های بالایی جو و افت آن‌ها در مناطق شمالی‌تر، بهره‌مند شده و بارش‌های خوبی در حد روزانه 10 تا 20 میلی‌متر را شاهد هستیم. حالا اما این پدیده به آسمان اصفهان نیز کشیده شده و این استان را هم در برگرفته است؛ رگبار بارانی که هواشناسی در رابطه با وقوع آن اخطار داده است و از مردم خواسته بر خلاف اهالی «استهبان» آن را جدی بگیرند: «افراد در محیط‌های باز مانند دشت‌ها و کوهپایه‌ها در زمان وقوع بارش سرپناه بگیرند و از تردد در حاشیه مسیل‌ها و رودخانه‌ها خــودداری کنـــنــد. جدی‌گــرفــتــن بارش‌ها در این فصل اهمیت دارد؛ زیرا این نوع بارش‌ها گمراه‌کننده و غــافــلگیر‌کننده اســت.» بــارش‌ باران‌ و وقوع سیل در چله تابستان، پدیده‌ای غیرمتعارف و به دور از ذهن است. این مسئله اما نشان از تغییر اقلیم نه‌تنها در ایران که در جهان دارد.فاطمه فلاحتی، مدیر گروه مخاطرات هیدرولوژیکی پژوهشکده سوانح طبیعی درباره دلایل وقوع سیل در فصول گرم سال و بی‌تفاوتی مردم به هشدارها به «ایسنا» گفته است: «وقوع سیل در این لحظه و در این فصل، غیرقابل انتظار نیست. بارش‌هایی که در نیمه جنوبی و شرق کشور رخ می‌دهد، برخلاف بارش‌های مناطق شمالی، غربی و شمال غربی کشور اغلب در فصل تابستان است که به عنوان بارش‌های مونسون شناخته می‌شود. شدت و ضعف این بارش‌ها متفاوت است و به تبع آن پیامدهایی که به همراه دارد نیز متفاوت خواهد بود. پدیدارشدن سامانه بارشی در فصل تابستان در جنوب و جنوب شرق کشور قابل انتظار است.» به گفته او، شرایط جوی و اقلیمی تحت تأثیر عوامل مختلفی است: «درواقع برهم‌کنش جو، اقیانوس و خشکی در کنار جنس زمینی که بارش را دریافت می‌کند، مقدار و میزان بارش سبب می‌شود تا بررسی این پدیده‌ها پیچیده باشد. همچنین مساحت زمینی که با بارش و سیل احتمالی روبه‌رو می‌شود، توپوگرافی آن و نوع، عمق و نفوذپذیری خاک و پوشش گیاهی نیز در وقوع حادثه‌ای مانند سیل دخیل هستند. در سال‌های اخیر سطح سفره‌های آب زیرزمینی ما نیز دچار تغییر شده است که این موضوع نیزدر بروز حادثه مؤثر است.»
سیل و سیلاب در راه اصفهان
شرایط اقلیمی و توپوگرافی ایران به گونه‌ای است که بسیاری از مناطق آن را هر ساله در معرض وقوع سیل قرار داده است؛ به طوری که بررسی‌ها نشان می‌دهد بیش از 80 درصد وسعت شهرهای ایران در معرض وقوع این بلای طبیعی قرار دارند و 32 درصد از بلایای طبیعی کشور مربوط به سیل بوه است. استان اصفهان نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ چنانچه گزارش‌ها نشان می‌دهند در طول سال‌های 1330 تا 1383، 213 مورد سیل با شدت‌های مختلف در این استان به وقوع پیوسته است. نتایج پژوهشی تحت عنوان «سیلاب و سیلاب‌های اصفهان» نوشته مسعود معیری، استادیار گروه جغرافیای استان اصفهان نشان می‌دهد که علت بسیاری از سیلاب‌ها در شهرستان‌های پر خطر این استان، بارندگی با شدت زیاد است. علت این بارندگی‌ها نیز در ارتباط با دو پدیده «النینو» و «لانینا» و همچنین عبور سیستم‌های کم‌فشاری است که پس از متنابهی بخار از روی دریای مدیترانه، قسمت‌های غرب این استان را که ارتفاعات زاگرس است، تحت تأثیر قرار می‌دهد. گستردگی استان اصفهان و توزیع ناهمگون ریزش‌های جوی و شرایط متنوع آب‌و‌هوایی از یک طرف و دخالت‌های بی‌رویه و غیرمنطقی افراد در وضع زمین و پوشش گیاهی از طرف دیگر شرایطی را به وجود آورده است که در برخی از موارد بارش‌هایی حتی با شدت کم هم موجب سیلاب‌های شدید در آن شود. مرکز پژوهش‌های مجلس نیز در گزارشی با محور آسیب‌شناسی وقوع سیل در ایران که رسانه‌ها آن را منتشر کرده‌اند، در این باره نوشته است: «اگرچه ایران به دلیل ویژگی‌های جغرافیایی، اقلیمی و ریخت‌شناسی منابع آب و خاک به عنوان یک سرزمین نیمه‌خشک در بخش عمده‌ای از فلات ایران شناخته شده، اما از سوی دیگر به علت تنوع سرزمینی و اقلیمی و نیز شرایط حاکم بر شیوه توسعه جاری و حاکم، در همین دوران همواره با بروز حوادث متعدد طبیعی، به ویژه طغیان و جریان نابهنگام آب‌های سطحی در بسیاری از مناطق کشور، صرف‌نظر از شرایط متنوع جغرافیایی خود در چالش بوده که از مهم‌ترین دلایل آ‌ن‌ها افت شدید سطح ایستایی آب‌های زیرزمینی، فرونشست زمین، بروز پدیده فرو‌چاله‌ها، ناپایداری و فرسایش خاک و به‌ویژه گسیل ذرات ناپایدار خاک از مناطق مستعد فرسایش‌پذیری یا همان توفان‌های گرد و غباری است. توجه‌نکردن به ظرفیت مهم‌ترین تالاب‌های کشور به عنوان کاهنده شدت سیلاب و پذیرنده سرریز آب رودخانه‌ها و روان‌آب‌های سطحی در کشور (تالاب‌های هورالعظیم، شادگان، بامدژ، بختگان و…) در سالیان گذشته، علاوه بر تأثیر بر تشدید سیلاب‌ها، منجر به کاهش پهنه آبی تالاب‌ها و افزایش سطح در معرض فرسایش و گسیل ریزگردها شده است. تغییر کاربری بستر و حریم منابع مهم آبی موجب شکنندگی بافت خاک و ناپایداری بافت خاک شده و هم موجب کاهش قدرت و توان‌پذیری مازاد آب‌های ناشی از بارش به دلیل وجود موانع فیزیکی و مستحدثات سر راهی شده است. احداث پرورش ماهی و کشاورزی در بستر رودخانه‌ها یا حریم مستقیم آن‌ها از دیگر مصادیقی است که منجر به افزایش خسارت‌های اقتصادی و اجتماعی شده است. تغییر ریخت‌شناسی و شرایط پوشش گیاهی با افزایش غیرمنطقی پهنه‌های تخصیصی به کشاورزی و دامداری متمرکز، به‌ویژه در مناطق دارای خاک‌های سبک ناپایدار و در شیب‌های زیاد که علاوه بر کاهش ظرفیت خاک‌ها در جذب، به دام‌اندازی و نفوذ طبیعی آب به سفره‌های آب زیرزمینی، از یک سو موجب کاهش زمان آب دوی (حرکت آب در سطح زمین) و در نتیجه کاهش زمان مورد نیاز برای تجمیع آب‌ها در پایین‌دست و خط‌القعرها شده است. از مصادیق این امر چرای بی‌رویه دام و کنترل‌نکردن بهره‌برداری از مراتع و اجرا نکردن طرح‌های تجمیع عشایر است که آسیب شدید به پوشش گیاهی مناطق جنگلی حوضه زاگرس و جلگه‌ای وارد کرده است. انجام‌ندادن عملیات آبخیزداری در حوضه‌های بالادست مهم‌ترین سدهای کشور، به‌رغم تأکید تمام مطالعات فنی و مهندسی و منابع طبیعی بر آبخیزداری گسترده و حفاظت منابع آب و خاک در بالادست سدها، عدم توفیق در انجام آبخیزداری در حوضه‌های بالادست موجب افزایش رسوب‌گذاری مسیرهای آب گذری شده و علاوه بر کاهش ظرفیت مفید سدهای مهم کشور با انباشت رسوبات در مخازن سدها و نیز کاهش عمق مفید مسیرهای آب گذری، ظرفیت منابع و سازه‌های آبی برای انتقال مازاد آب‌های ناشی از روان‌آب‌ها و در نتیجه افزایش شدت سیلاب‌ها شده است.» بارش باران‌های سیل آسا در اصفهان درحالی رخ می‌دهد که کنترل و مدیریت و استفاده از آب‌های سطحی و سیلاب‌ها می‌تواند منجر به تأمین و مدیریت منابع آبی در این استان شود؛ چرا که بررسی‌ها نشان می‌دهد ‌سالانه به طور متوسط نزدیک به یک‌میلیارد و ۵۰۰ میلیون مترمکعب روان آب سطحی حاصل از بارش‌ها از مناطق غرب و جنوب استان اصفهان به دلیل فراهم نبودن زیرساخت‌ها خارج می‌شود!