اصفهانیها نیز چشم به آسمان دوختند تا شاید پس از مدتها بخلورزیدن بر این کلانشهر آلوده و خشک، بارانی ببارد و چهره عبوس و خشن شهر را تلطیف کند و مرهمی شود بر زخم بیآبی؛ اما از عصر پنجشنبه که موعد بارشهای رگباری بود و اتفاقا هواشناسی و ستاد بحران بارها از تریبونهای مختلف احتمال وقوع سیل و آبگرفتگی را گوشزد کرده بودند، تا به الان بارانی از آسمان اصفهان نبارید تا اصفهانیها را در بهت و حیرت فرو ببرد و اماواگرهای جدیدی را دراینباره مطرح کند؛ درحالیکه بارش بارانهای ناگهانی و رگباری در بسیاری از منــاطق غرب و جنــوبــی استــان نظیــر شهرستــانهــای چادگــان، فریدونشهر، فریدن و سمیرم از عصر روز پنجشنبه آغاز و در برخی از مناطق نیز موجب آبگرفتگی و وقوع سیل شد؛ بارانهایی که همچنان و پــس از گذشت سهروز در بعضی از شهرستانهای اصفهان ادامه دارد و خسارتهایی را هم به بار آورده است.
مونسون چگونه به استان اصفهان رسید؟
ماههای تیر و مرداد فصل فعالیت سامانه «مونسون» در مناطق جنوبشرقی کشور است که این پدیده بیشترین آثار خود را بر دو استان هرمزگان و سیستان و بلوچستان بهجای میگذارد. جریان هوای برخاسته در روی شبهقاره هند، محیطی با فشار کم را ایجاد میکند. این هوا نخست منبسطشده و سپس سرد میشود؛ آنگاه رطوبتی را که با خود حمل میکند، به ابر و سرانجام باران تبدیل میکند. مناطق شرقی هرمزگان و جنوبی استان سیستان و بلوچستان بهدلیل همجواری با دریای عمان و قرارگرفتن در شمال اقیانوس هند، از جریانات هوایی شکلگرفته در پی تبخیر فراوان دریا بهدنبال گرما در اقیانوس هند و حرکت آنها به تــرازهای بــالایی جو و افت آنها در مناطق شمالیتر، بهرهمند شده و بارشهایی در حد روزانه 10 تا20 میلیمتر به وقوع میپیوندد.گفته میشود علت اصلی شکلگیری مونسون، تغییر سالانه بسیار زیاد دما در مناطق بزرگ خشکی در مقایسه با سطوح اقیانوسهای همسایه است.ناحیه اقیانوسی حارهای، بهویژه دریای عرب، خلیج بنگال و اقیانوس هند مهمترین منبع دمایی و رطوبتی هستند که انرژی لازم برای ادامه گردش بزرگمقیاس مونسون و فعالیت پیوسته آن برروی شبهقاره هند را فراهم میکند. بارانهای موسمی تابستانی آسیا، برای حدود یکصدروز، تقریبا همزمان با بادهای ۱۲۰روزه سیستان، از روزهای پایانی خردادماه آغازشده و در روزهای آغازین مهرماه به پایان میرسد که با تأخیر زمانی چندهفته آثار فعالیت آن در جنوبشرقی ایران (سیستان و بلوچستان) نیز مشاهده میشود. چنانچه سیستم مونسونی هند بسیار فعال بوده و از رطوبت خیلی زیادی برخوردار باشد، به عرضهای شمالی و غربیتر متمایل شده و در استانهایی مانند کرمان، هرمزگان، فارس، یزد و اصفهان نیز بارندگی رخ خواهد داد؛ اما در مواقعی که رطوبت انتقالی کم باشد، در این نواحی با ایجاد ابرهای جوششی کم ضخامتتر، طوفان گردوخاک و افزایش نسبی دما پدید میآید. با چاشنی گرمایش زمین و تغییر اقلیم،رفتار مونسون امسال به شکل تقریبا
استثنایی تغییر کرده و مــوجب بــارشهــای فــراسنگیـــن در قسمتهای وسیعی از نیمه جنوبی کشور میشود.
باران بیباران!
حالا اما در شرایطی که بارشهای مونسونی 18 استان کشور را درگیر سیل کرده است، چرایی نباریدن باران در کلانشهر اصفهان به معمایی بزرگ برای اهالی این شهر بدل و شائبههای زیادی را مطرح کرده است؛ مثلا اینکه برخی وجود آلایندهها و غولهای بزرگ صنعتی در اصفهان را نشانه رفتهاند و پای آنها را به این ماجرا بازکردهاند؛ چراکه بررسیها حاکی از این است که ذرات آلاینده باعث عدم تغلیظ و تجمع بخار آب شده و قطرات آب کوچکتر از حد معمول (که برای تشکیل باران لازم است) باقی میمانند. ریزش باران نیازمند برخورد و آمیختن میلیونها ذره بخار آب است تا جاذبه زمین بتواند آنها را به سمت زمین برباید؛ درحالیکه طبق قانون گازها قطرات بسیار ریز آب که بهصورت پراکنده در هوا معلق هستند، شانس نزول به زمین را نخواهند داشت. درباره تشکیل بلورهای برف و تگرگ نیز وضعیت به همینصورت خواهد بود. قطرات کوچک بخار آب که بهدلیل وجود آلایندههای هوا قابلیت تجمع و تشکیل قطرههای بزرگتر را ندارند، بهکندی به بلورهای یخ یا کریستالهای برف تبدیل میشود؛ بنابراین بارش تگرگ کمتر از انتظار خواهد بود. سعید سلطانی، عضو هیئتعلمی دانشگاه صنعتی، هم این موضوع را تأیید میکند؛ آنجا که به «اصفهانزیبا» میگوید: «چرایی نباریدن بارانهای مونسونی در اصفهان نیازمند بررسی است؛ اما وجود آلایندهها در این کلانشهر ممکن است یکی از دلایل نباریدن باران باشد. بخار آب از طریق فرآیندی به نام تبخیر، به اتمسفر راه پیدا میکند. با بالارفتن بخار آب در اتمسفر، این گاز سرد خواهد شد و طی فرآیندی، این ذرات به قطرات کوچک آب تبدیل میشود. این قطرات کوچک در ادامه، ابرها را تشکیل میدهند. زمانی که تمامی این قطرات با یکدیگر ترکیب شوند، بزرگ و بزرگتر و همچنین سنگین و سنگینتر میشوند و توانایی قرارگرفتن در اتمسفر را نخواهند داشت و به همین دلیل بهصورت بارش بر زمین فرومیریزند.»او افزود:«این در حالی که است که آلایندههای گازی بهجای اینکه باعث فشردهشدن و بههمچسبیدن این قطرات به یکدیگر شوند، سبب ازهم پاشیدن آنها و با تبدیلکردن آنها به ذرات بسیار ریز مانع سقوطشان به شکل باران میشوند.» ازنظر او، عوامل دیگری مثل گرما و جهت باد و ابرها نیز میتوانند در این موضوع دخیل باشند: «البته همه این پدیدهها و همچنین بارش بارانهای مونسونی بهدلیل تغییر اقلیم و گرمای بیــشازحــد اســت؛ بــهطــوریکه در امارات متحده عربی تنها در یک روز 60 تا 80 میلیمتر باران بارید. موج گرما اکنون اروپا را در برگرفته است و باعث گرمای بیسابقه در مناطق خشک و نیمهخشک میشود.»
ساز مخالف اصفهان در زمان ورود سامانههای اصلی
لیــلا امیـنــی، رئیــس اداره تحقیقات کاربردی هــواشنـــاسی استان نیز در این باره به «اصفهان زیبا» میگوید: «پدیده مونسون در استانهایی مثل چهارمحالوبختیاری و اصفهان کارآیی چندانی بر روی میزان بارشها ندارد و فقط باعث افزایش دما و رطوبت و شرجیشدن آسمان میشود. این سامانه در صورت تقویت و گسترش و فعالیت زیاد به این استانها کشیده میشود و بر آنها تأثیر میگذارد. امسال از جمله سالهایی است که این اتفاق افتاد و مونسون علاوه بر دربرگرفتن استانهایی مثل هرمزگان و سیستانوبلوچستان و کرمان از سمت شرق و جنوب شرق کشور به عرضهای بالاتر کشیده شد و بخشهایی از استان اصفهان و چهارمحال و بختیاری را دربرگرفت.»به گفته او، مونسون، سامانهای است که بهصورت نقطهای عمل میکند و برای اثرگذاری نیاز به شرایط اقلیمی و جغرافیایی خاص دارد: «در روزهای گذشته در استان اصفهان و در برخی از مناطق مستعد بارشهای سیلآسای بسیار خوبی رخ داد؛ مثلا در مرواند میمه 70 میلیمتر بارندگی طی 24 ساعت به وقوع پیوست و همچنین در بعضی از مناطق شهرستانهای سمیرم و ورزنه و نائین در درهها و کوهها سیلاب رخ داد؛ درحالیکه در مناطق شهری و مرکز شهر این اتفاق نیفتاد.» امینی با اشاره به دلایل عدم بارشهای رگباری در کلانشهر اصفهان میگوید: «شهرستان اصفهان از لحاظ توپوگرافی و جغرافیایی در دره قرارگرفته و دورتادور آن را صنایع احاطه کردهاند. این موضوع هرچند نیاز به تحقیق دارد؛ ولی بهعلت تشکیل جزیرههای حرارتی ناشی از آلایندهها، افزایش جمعیت و نوع سوخت مورداستفاده در کارخانهها و منازل و خشکسالیهای مکرر و… باعث میشود که نسبت به دیگر منــاطق استـــان حتی در زمــان ورود سامانههای اصلی ساز مخالف بزند.» بــه گفتــه، رئیــس اداره تحقیــقــات کاربردی هــواشنـــاسی استان سامانه مونسـونی حــاضر طی چنــد روز اخیــر باعث شد تا بیشینه دمای اصفهان از 41 درجه به 34 درجه کاهش و میزان رطوبت از بازه 12 تا 38 درصد به 34 تا 76 درصد افزایش یابد. خطر این سامانه تا زمان شرجیبودن این منطقه و استان وجود دارد.