پیگیریهای وزارت خارجه و سازمان حج و زیارت برای آزادی دردمند
هـمزمــان بــا دستگیــری خلیــل دردمنــد، چندحاجی ایرانی دیگر نیز در مراسم حج امسال و به دلایل مختلف توسط نیروهای سعودی بازداشت و زندانی شدند که طبق شنیدهها یکی از این آنها بدون هیچ دلیلی در جوار خانه خدا توسط نیروهای امنیتی عربستان دستگیر و ششروز را در زندان سپری کرد که با تلاش نیروهای کنسولی و سازمان حج و زیارت کشورمان به همراه پنج حاجی دیگر آزاد شد؛ اما تلاش برای آزادی دردمند از بند سعود همچنان ازسوی مقامات دیپلماتیک کشورمان ادامه دارد. اواخر هفته گذشته (28 مرداد) وزیر امور خـارجه کشورمان اعلام کرد وزارت امـورخـارجـه پیگیـر آزادی و بـازگشـت حاجی اصفهانی به کشور است. حسین امیرعبداللهیان همچنین در گفتوگویی که با پدر خلیل دردمند در روز پنجشنبه (29 مرداد) داشته، ضمن احوالپرسی و دلجویی از او، خانواده دردمند را در جــریان اقــدامــات انجــامشــده ازســوی وزارت امور خارجه از ابتدا تاکنون قرار داد و تأکید کرد این وزارتخانه تمام توان خود را برای آزادی هرچه سریعتر این تبعه کشورمان بهکار گرفته است. امیــرعبداللهیــان هـمـچنــیــن در خــلال روزهای اخیر در گفتوگوهایی جداگانه با وزرای امور خارجه عراق و عمان،خواستار مساعدت آنان برای آزادی سریعتر این تبعه کشورمان شده است؛ تلاشهایی که اداره کل کنسولی وزارت امور خارجه کشورمان نیز بهطورجدی در دستور کار خود قرار داده است و تا آزادی این شهروند اصفهانی فعالانه ادامه میدهد.همزمان با این اقدامات وزارت امورخارجه در راستای آزادی هر چه سریعتر دردمند، رئیس سازمان حج و زیارت استان اصفهان نیز روز شنبه هفته جاری در گفتوگویی با خبرگزاری فارس گفت: «آنچه از وظایف سازمان حج و زیارت است، اطلاعرسانی به وزارت امور خارجه است. این وزارت هم در اقدامی با دولتهای عراق و عمان رایزنی کرده است که واسطه شوند و این حاجی آزاد شود.» علیرضا صادقی پیرامون آخرین وضعیت حاجی دستگیرشده در عربستان اظهار داشت: «این زائر در ایام حج بهدلیل گرفتن عکس دستگیر شده و دفتر امور سازمان حج و زیارت پیگیر امور او است.» او افزود: «وزیر امور خارجه هم پیگیر ماجراست که این حاجی هرچه سریعتر آزاد شود؛ بر همین اساس برای این حاجی پرونده تشکیلشده و فعلا در عربستان زندانی است.» رئیس سازمان حج و زیارت استان اصفهان تصریح کرد: «نماینده سازمان حج و زیارت در عربستان هم پیگیر امور و آماده است تا اگر دستوری رسید بهسرعت در این زمینه اقدام کند.»او خاطرنشان کرد: «این موضوع باید از طریق حوزه دیپلماسی پیگیری و حل شود؛ در حج هم همیشه زمانی که کنسولگری ایران در جده و سفارت در ریاض فعال باشند، این امور را پیگیری میکنند و اگر فعال نباشند یک گروه کنسولی همراه سازمان حج و زیارت به مراسم حج مشرف میشوند تا اینگونه موارد را بهصورت تخصصی پیگیری کنند.امسال هم باتوجه به تعطیلی کنسولگری گروه کنسولی در حال اقدام هستند.» صادقی بیان کرد: «دفتر نمایندگی سازمان حج و زیارت هم پابهپای گروه کنسولی موارد دیگری هم بوده که پیگیری کردند و آن افراد آزاد شدند؛ تنها همین یک نفر است که در عربستان بازداشت است. »
آیا قانون عدمعکسبرداری تنها برای زائران ایرانی است؟
در سال 96 دولت عربستان سعودی هــرگونه عکـسبــرداری و فیـلـمبــرداری زائران در اماکن مقدس مکه و مدینه را تحت هر شرایطی ممنوع اعلام کرد. این ممنوعیت از سوی وزارت خارجه عربستان سعــودی وضـع و در قـالــب یـادداشتــی دیپلمـاتیــک به مقــامــات سعــودی برای اجرا ارائه شد. وزارت خارجه عربستان هدف از اعمال این ممنوعیت را حفاظت و نگهداری از این اماکن مقدس و همچنین حفظ آرامش زائران حین انجام اعمال حج و عبادت عنوان کرد. در اطلاعیه ممنوعیت عکسبرداری و فیلمبرداری در اماکن مقدس آمده است: «درصورت مشاهده هرگونه تخلف، مأموران امنیتی وظیفهدارند دوربین فرد متخلف را ضبط کنند»؛ قانونی که البته موردنقد و مخالفت بسیاری از سوی گردشگران در عربستان و زائران خانه قرار گرفت؛ چراکه مخالفان این قانون معتقدند این تصاویر تنها یادگاریهایی از سفر به اماکن مقدسی است که شاید هر کس فقط یکبار در طول عمر خود آن را تجربه کند؛ این در حالی است که پس از گذشت چندسال از تصویب این قانون، بهنظر میآید چندان سختگیری درخصوص عدم اجرای آن ازسوی زائران اکثر کشورها، البته بهجز ایران وجود ندارد. طی سالهای اخیر زائران بسیاری از کشورها تصاویر این اماکن مقدس را حتی باوجود قانون عربستان در شبکههای اجتماعی منتشر کردهاند و مشکلی برای آنها همچون دستگیری و زندانی به وجود نیامده است؛ شرایطی که برای حجاج ایرانی اما خلاف آن وجود دارد و به نظر میآید این قانون تنها برای زائران ایرانی اعمال میشود. آنطور که حج امسال برای زائران ایرانی همراه با دستگیری و زندانیشدن برخی حجاج بهدلیل عکسبرداری در اماکن مقدس گذشت و پای دولتهای دو کشور عربستان و ایران را در پیگیری برخی پروندههای بازمانده همچون دستگیری خلیل دردمند به این موضوع بازکرده است. بـرخی از کـارشنـاسـان روابـط بیـنالمـلل معتقدند به وجودآمدن مشکلات برای زائران ایرانی همچون دستگیریهای اخیر و تأخیر در آزادی برخی از آنها همچون دردمند بهدلیل نداشتن سفیر در عربستان سعودی و نبود روابط دیپلماتیک با این کشور است که روند پیگیری رهایی آنها را در عربستان با مشکلاتی همراه کرده است و اکنون با گذشت بیش از
۳۰روز از دستـگیــری خلیــل دردمنــد همچنــان خبــری از آزادی او نیــسـت.
عدم روابط دیپلماتیک ایران و عربستان ، مهمترین مانع بر سر حمایت از حجاج ایرانی
امیر مقامی، استاد و کارشناس حقوق بینالمللی در بررسی ابعاد حقوقی حجاج ایرانی در عربستان، موانع موجود بر سر راه آزادی خلیل دردمند و اینکه حضور حجاج در عربستان تابع چه قواعدی از حقـــــوق بیــــنالــمـــلل اســت، بــــه «اصفهــانزیبــا» میگـــویــد: «ظـــاهـــرا دستگیری این حاجی ایرانی در عربستان بــهدلیـــــل عکــــسبـــــرداری در مکــــان بیتاللهالحرام و حریم کعبه بوده است. ازنظر حقوق بینالملل، حضور حجاج در عربستان، نوعی از حضور بیگانگان است که تابع موازین حقوق بیگانگان و بهطور مشخص حقوق گردشگران خارجی است. طبیعتا همه افراد حق دارند در مناطق مختلف عکسبرداری کنند که اینیک حق کلی است؛ اما حق مطلقی نیست؛ این در حالی است که بسیاری از کشورها در برخی از اماکن خود به دلایل گوناگون تصویربرداری و عکاسی را ممنوع کردهاند. حریم کعبه و قانون عدم عکسبرداری از این مکان نیز به برخی از جنبههای شرعی اهل سنت و مسائلی که در رابطه با حریم خصوصی سایر حجاج و زائران وجود دارد، برمیگردد.»این استاد دانشگاه ادامه میدهد: «قوانین در رابطه با حجاج باید بهطور مناسب از سوی دولت عربستان به اطلاع حجاج رسیده باشد و از آن مهمتر اینکه این ممنوعیتها غیرازاینکه باید مبنای معقــولی داشتــه باشــد، بـایــد بهصــورت غیر تبعیضآمیز هم اجرا شود. به این معنا که اگر قانون عدم عکسبرداری در کعبه فقط مختص اتباع ایرانی است و در غیر این صورت قابلقبول نخواهد بود.» مقامی با اشاره به معاهده مودت میان ایران و عربستان میگوید: «در ماده 3 معاهده مودت بین دولت ایران و دولت عربستان که در سال 1308 و در زمان دولت حجاز و نجد این کشور بستهشده، این نکته تصریحشده است که دولت پادشاه حجاز و نجد متعهد میشود نسبت به حجاج ایرانی از هر حیث همچــون دیــگــر سایـــر حجــاج کــه بــه بیتالله الحرام میروند، معامله و رفتار نموده و همینطور اجازه ندهد که در ادای مناسک حج و فرایض دینی حجاج ایرانی هیچگونه مشکلاتی ایجاد شود و نیز تعهد مینماید که وسایل آسایش، اطمینان و آرامش آنها را فراهم آورد. بخش اول از این ماده که عربستان باید با حجاج ایرانی همچون سایر حجاج دیگر کشورها رفتار کند، خود دلالت بر اصل عدم تبعیض دارد که البته اصل عدم تبعیض، خود، یک اصل حقوقی و حقوق بشری است.»به گفته این کارشناس حقوق بینالملل اگر ایران بپذیرد که تخلفی ازسوی برخی حجاج ایرانی سرزده باشد و مقامات دولت عربستان آن فرد را دستگیر و یا حتی محاکمه کنند، در این شرایط لازم است به ماده 36 کنوانسیون 1961وین راجع به روابط کنسولی که دولت عربستان و ایران، هر دو عضو این کنوانسیون هستند، استناد کرد. او ادامه میدهد: «طبق ماده 36، زمانی که یک تبعه خارجی در یک کشور بازداشت میشود، مقامات کنسولی آن کشور حق دارند به آن فرد دسترسی داشته باشند. به این معنا که هرگونه تقاضای ملاقات از سوی آن کنسولگری با فرد بازداشت شده و یا بالعکس باید موردقبول واقع شود تا در صورت لزوم زمینه برای دفاع مؤثر در دادگاه برای این فرد زندانی فراهم شود. از طرف دیگر، حق دادرسی عادلانه در دادگاه همه کشورها بهعنوان یک اصل حقوق بشری برای افراد بهشمار میرود.»مقامی با بیان اینکه در حال حاضر پیگیریهای دولت ایران برای آزادی خلیل دردمند نیز عمدتا مستند به ماده 36 خواهد بود، خــاطرنشــان میکند: «البته این کنوانسیون یک پروتکل در رابطه با حلوفصل اختلافات دارد که به دیوان بینالمللی دادگستری صلاحیت میدهد اختلافات بین کشورها را در رابطه کنوانسیون حلوفصل کند؛ البته با توجه به اینکه عربستان عضو این پروتکل نیست، ارجاع چنین اختلافی به دیوان بینالمللی دادگستری امکانپذیر نیست.»این استاد دانشگاه مهمترین مانع بر سر حمایت از حجاج ایرانی در عربستان را به قطع روابط دیپلماتیک یا کنسولی بین دو کشور نسبت میدهد و میگوید: «روابط کنونی ایران و عربستان و نبود سفارتخانهها و کنسولگریها از عمده مشکلاتی است که روند پیگیری را برای این زائر ایرانی کند کرده است. درنهایت امیدواریم با مذاکراتی که در جریان است، روابط دو کشور در حالت دیپلماتیک عادی قرار گیرد و در سایه آن امکان حمایت از شهروندان ایرانی و بهخصوص حجاج در عربستان فراهم شود.»