گرمای سوزان آفت درختان چنار
اصفهان از قدیمالایام به درختان چنارش شهره بوده و چنارها در گوشه و کنار آن، قد علم کردهاند. حالا اما گرمای سوزان و داغ تابستانی و خشکی زایندهرود و تغییرات اقلیمی که گریبانگیر جهان شده، تن چنارهای اصفهان را لرزانده و باعث شده تا رنگ از رخسار آنها رخت بربندد. به این موضوع مجید عرفانمنش، مدیرعامل سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری اصفهان نیز در گفتوگو با رسانهها اشاره کرده است؛ آنجا که گفته: «خشکسالی و کمآبیاری باعث آسیب فیزیولوژیک و خزان زودرس درختان اصفهان است. پاییز زودرس بیشتر در درختان چنار شهر دیده میشود که حساسیت بیشتری نسبت به دیگر درختان دارند.» خزان سالهاست که بر پیشانی چنارهای اصفهان جا خوش کرده و قصد کوچ ندارد؛ از همان سالهایی که زایندهرود خشک شد و دیگر آبی برای ترکردن گلوی آنها باقی نماند.
به گفته عرفانمنش، درختان اصفهان در این چند سال دچار کمآبیاری شده و کمتر از نیازشان آب لازم را دریافت کردهاند. کمآبیاری یا عدم وجود آب باعث شده درختان شهر آسیب فیزیولوژیک ببینند و اکنون نتیجه این آسیبها را بهصورت خزان یا پاییز زودرس مشاهده میکنیم. پاییز زودرس بیشتر برای درختان چنار شهر اتفاق افتاده که حالت نوستالژیک دارند؛ زیرا درختان چنار حساسیت بیشتری نسبت به دیگر درختان شهر دارند. او بر اهمیت بررسی وضعیت بستر خاک برای پی بردن به علت پاییز زودرس تأکید کرده و گفته است: «علاوه بر عواملی که اشاره شد، شوکهای حرارتی که در چند روز گذشته شاهد آن بودیم، باعث خزان بیشتر درختان چنار اصفهان خواهد شد.»چنار و کاشت آنها در باغشهر اصفهانی، باغی که امروزه از نام و نشان آن، تنها سیمای عبوس و گرفته شهری باقی مانده، سابقه دیرینه دارند و کهنسال هستند؛ درختانی که سالها پیش به دلیل شرایط مطلوب اصفهان، ریشه در خاک دواندند و تنومند شدند؛ اما حدود یک دهه پیش بود که کاشت آنها متوقف و تصمیم بر آن شد که به جای کاشت چنار، درختان دیگری در حاشیه شهر کشت شود. به گفته داریوش فتحی، سرپرست وقت سازمان پارکها و فضای سبز شهرداری اصفهان، بر اساس مطالعات تحقیقاتی استفاده از گونههای گیاهی درختی سازگار با اقلیم شهر اصفهان همانند زیتون، توت و کاج در دستور کار سازمان پارکها قرار گرفته که شرایط تازهای را پیش روی محیط زیست اصفهان قرار داده است؛ این در حالی است که درخت چنار دیگر در این شهر به دلیل شرایط اقلیمی و بحرانهای خشکسالی کاشته نمیشود. نتایج پژوهشی تحتعنوان «ارزیابی دلایل سرخشکیدگی و زردی زودهنگام درختان چنار» که در نشریه علوم باغبانی منتشر شده، نشان میدهد که علل خشکی درختان چنار نمیتواند کمبود عناصر غذایی دلیل اصلی خشکیدگی باشد و علت ظهور این علائم میتواند خشکسـالی و کمبود شدید آب، سرمای شدید زمستان و اوایل فصل بهار و حمله قارچهای پارازیت چوبزی و ضعیفشدن گیاه و ظهور علائم زردی و سرخشـکیدگی سرشاخهها باشد. مسعود برهانی، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشور کشاورزی و منابع طبیعی اصفهان، اما دلایل خشکی چنارها را به تغییرات اقلیمی و پدیده گرمایش جهانی گره میزند؛ آنجا که به «اصفهان زیبا» میگوید: «اصفهان، زمانی در منطقه معتدل قرار داشت و به همین دلیل هم مستعد کاشت درخت چنار بود؛ درحالیکه اکنون شرایط این شهر به گونهای شده است که درختان چنار دچار تنش شدهاند. گرمای بیسابقه هوا از یک سو و بیآبی از طرف دیگر تیشه به ریشه این درختان زده است. نیاز آبی چنار به شدت بالاست؛ چون ریشه در عمق خاک دارد. بیآبی باعث شده است که برای آبیاری این درختان، چارهای جز استفاده از سیستم آبیاری تحت فشار نباشد. ریشه این درختان که در عمق قرار دارد، در گذشته به دلیل آبیاری درست مرطوب میشدند و از خاک تغذیه میکردند. البته عمق خاک در چهارباغ نیز کم است و به همین دلیل هم درختان تغذیه درستی ندارند؛ درحالیکه این ریشه باید به قدری در دل خاک نفوذ کند و گسترش یابد تا بتواند از رطوبت خاک استفاده کند.»
اصفهان بیچنار میشود؟
عوامل زیادی دست به دست هم دادهاند تا درختان چنار شهر را دچار تنش کرده و باعث شده است که نفسشان گرفته شود؛ موضوعی که حالا، خیلی از اصفهانیها را نگران کرده است که مبادا سایه پهن چنارها از شهر برچیده شود و این درختان در بیآبی و گرمای شدید هوا جان بدهند: «این اتفاق بعید نیست. زمانی سطح ایست آبی در اصفهان 5 متر بوده، اما اکنون این میزان به 50 متر رسیده است. درحال حاضر به دلیل کمآبی از سیستم آبیاری قطرهای برای آبیاری درختان استفاده میشود و درختان دچار تنش شدهاند. اگر در آینده سطح آبخوان پایینتر بود، حتما این درختان خشک میشوند؛ زیرا به دلیل بیآبی ریشه درختان خشک و پوسیده به منبعی برای بیماریها و قارچها تبدیل میشود.» پس برای نجات جان چنارهای شهر تنها یک راهحل باقی مانده است: «تقویت و حفظ آبخوانها. این اتفاق هم تنها با جاریشدن دائمی زایندهرود رخ میدهد؛ زیرا اگر زایندهرود جریان یابد، آبخوان در تمامی محدوده شهر تقویت میشود.» محمد پیلهفروش، کارشناس باغبانی نیز دلیل دیگری برای زردی درختان چنار دارد؛ آنجا که به «ایرنا» میگوید: «در حالی که برخی از کارشناسان معتقدند گرما و کمآبی علت اصلی زردی زودرس درختان چنار است، گرمای هوا زمانی میتواند عامل این زردی باشد که دمای هوا در نزدیکی 50درجه و بالاتر باشد. زردی و خشکیدگی این درختان علامت بیماری زوال آنهاست که کمبود ریزمغذیهایی همچون پتاسیم و آهن، فشردگی خاک و نیاز چنار به آبیاری و مراقبت نامنظم، در این بیماری مؤثر است. زوال درختان چنار عارضهای است که در اکثر شهرهای خشک و نیمهخشک ایران در سالهای اخیر اتفاق افتاده است.»