این درگیریها زمانی آغاز شد که مقتدیصدر در توییتی اعلام کرد، برای همیشه از سیاست خداحافظی میکند؛ تصمیمی نهچندان جدید که باعث یورش حامیان صدر به منطقه سبز بغداد و ورود آنها به کاخ ریـاستجمهـوری و دفــاتــر حساس و کشته و زخمیشدن صدها نفر شد. در پی این ناآرامیهای، منابع خبری عراق اعلام کردند نیروهای امنیتی کنترل کاخ ریاستجمهوری را بهدست گرفتند و نیروهای طرفدار صدر منطقه را ترک کردند. همان روز دستور منع آمدوشد سراسری در عراق و بستن همه مرزهای این کشور تا اطلاع ثانوی نیز داده شد؛ شرایطی که تنها 24 ساعت بهطول انجامید و با سخنرانی جنجالی مقتدیصدر و دستور او به حامیانش بــرای تــرک منطقــه سبـــز در عــرض یکساعت، بعدازظهر سهشنبه پایان این ممنوعیتها اعلام شد. همزمان با درگیریهای بغداد، آیتالله سیدکاظم حسینی حائری ضمن کنارهگیری از مرجعیت، از طرفدارانش خواست که از رهبــر انقــلاب اســـلامی ایــــران، آیـتالله العظمــی خــامنـــهای اطــاعــت کنند. او همچنین خطاب به مقتدیصدر گفت که هر کسی بخواهد با بهرهبردن از نام دو شهید صدر میان مردم عراق اختلاف بیندازد و در حالی که فاقد درجه اجتهاد و دیگر شرایط لازم است، بخواهد رهبری شرعی را بر عهده بگیرد، از صدریها نیست؛ بیانیهای که پیش از کنارهگیری صدر از سیاست منتشر شده بود و رهبر جریان صدر در نشست خبری روز سهشنبه خود اطاعت از ایشان را اعلام کرد و گفت: «من مطیع امر مرجع خود، آقای حائری هستم.» مقتدیصدر که طی دهه اخیر چندین بار موضوع کنارهگیری خود از سیاست را مطرح کرده است، این بار نیز با اعلام این خبر فضای سیاسی عراق را با بحران دیگری روبهرو کرد و جالب است که در اعتراض به کشتهشدن شماری از مردم و همچنین خشونتهایی که پیامد این تصمیم تکراری او بود، دست به اعتصاب غذا نیز زد!تحلیلگران معتقدند مطمئنا تضمینی برای ترک مطلق مقتدیصدر از میدان سیاست وجود ندارد؛ چراکه او هر بار برخلاف اظهاراتش عمل کرده و با این تاکتیک تکراری، تنها بهدنبال تحقق مطالبات رادیکال با هدف تغییر ماهیت نظامیسیاسی عراق است.
رهبر جریان صدر برخلاف اظهاراتش عمل میکند
علی امیدی، کارشناس مسائل بینالملل درخصوص کنارهگیری مقتدیصدر از عرصه سیاست و آینده فضایسیاسی عــراق بـــه «اصفهـــانزیــبـــا» گفـــت: «مقتدیصدر موضع کنارهگیری از عرصه سیاست را برای تحقق خواستههای رادیکال خود انتخاب کرده است؛ اقدامی که مطمئنا ترک مطلق او از میدان سیاست را رقم نمیزند؛ سیاستی که آشوب بسیاری درپی داشت و دارد.»این کارشناس منطقه با بیان اینکه مقتــدیصــدر طـی چنــدمــاهــی که از انتخابات پارلمان عراق میگذرد برخلاف اظهاراتش عمل کرده است، افزود: «صدر در ابتدا اعلام کرد از پارلمان کنارهگیری میکند؛ اما در مقابل، حامیان او پارلمان را اشغال کردند. درحال حاضر نیز اعلام کرده که از سیاست کنــارهگیــری میکنــد؛ اما طــرفــداران او کــاخ ریــاستجمهــوری را تصــرف کردند.»امیدی درباره مطالبات مقتدیصدر و سیاستهای او در این مسیر خاطرنشان کرد: «متأسفانه مردم و سایر احزاب عراق با مطالبات رادیکال صدر و مواضع سیاسی او مخالف هستند و به آنها تن نمیدهند؛ به همین خاطر هم این اختلافات درنهایت منجر به ادامه منازعات و درگیریها شده است؛ شرایطی که آینده غیرقابل پیش بینی را برای سرنوشت سیاسی عراق رقم زده می زند. از طرفی، فرهنگ سیاسی مردم عراق بهدلیل سالها تحتشرایط جنگی و حکومتهای استبدادی قرارداشتن، متمایل به سمت جریانهای آشوبگر رادیکال است.» او با اشاره به شرایط پیش روی فضای کنونی سیاسی عراق با ادامه تنشها ادامه داد: «ممکن است احزاب سیاسی عراق به این جمع بندی برسند که انتخــابات زودهنگــام بــرگــزار شــود؛ انتخاباتی که شاید بتواند باعث اختلافات سیاسی و تشکیل یک دولت ائتلافی گردد.»
خوشحالی کردها و سنیها از اختلاف شیعیان
به گفته این استاد دانشگاه، برخی از گروههای سیاسی و احزاب کرد و سنــی عراق از این فضـای پــرآشــوب خشنود هستند و امیدوارند اختلافات میان شیعیان در این کشور به تغییر قانون اساسی عراق منجر شود.او افزود: «البته قانون اساسی عراق بر این موضوع تأکید ندارد که شیعیان بر سنیها و کردهای عراق برتری دارند. نظام سیاسی عراق یک نظام پارلمانی است؛ پارلمان نخستوزیر تعیین میکند که نخستوزیر عراق فرماندهی کل قوا را نیز برعهده دارد. ازطرفی چون شیعیان اکثریت جمعیت عــراق را تشکیــل میدهنــد، طبـیـعتــا کرسیهای بیشتری را در مجلس کسب میکنند؛ اما در مقابل رئیسجمهور از قوم کرد و رئیس پارلمان عراق نیز سنی است. با این حال برخی از گرایشهای سیاسی عراق از تنشها میان شیعه استقبال میکنند تا از این فضا به نفع خود در قدرتگیریهای سیاسی استفاده کنند.»
مقتدیصدر نمک خورد و نمکدان شکست
امیدی با اشاره به اینکه در سیاست رادیکال، تئوری سپر بلا بسیار کاربرد دارد و جریان صدر نیز با استفاده از این رویکرد بهدنبال تضعیف جبهه مقابل خود است، گفت: «تمرکز تئوری سپربلا بر روی یک عامل است. در فضای سیاسی عراق، جریان صدر نیز با استفاده از این رویکرد ایران را سپر بلای مشکلات عراق کرده است و به جای اینکه آمریکا، عربستان و رژیم صهیونیستی را عامل مشکلات این کشور به حساب آورد، ایران را دلیل اختلافات سیاسی عراق معرفی میکند. در حالیکه ایران هیچگونه نقش منفی در تحولات سیاسی عراق ندارد و بدنامکردن ایران ازسوی جریان صدر، بهنوعی بــرخاسته از خرابکردن جــریانهای مقابل و رقیب خود و با اهداف تبلیغاتی صورت میگیرد تا از این طریق احزاب دیگر را به حاشیه براند. پایگاه استراتژیک و مذهبی مقتدیصدر، ایران است؛ با این حـال نمک خــورده و نمکدان شکسته است.»
سهسناریو برای آینده سیاسی عراق
این استاد دانشگاه با بیان اینکه آشوب و شورش به نفع فضای سیاسی عراق و هیچ کشوری نیست، خاطرنشان کرد: «قطعا فضای بحرانی عراق با داشتن تجربه جنگهای بسیار سخت و شوکهای سنگین طی 30سال گذشته، به نفع سازندگی این کشور و البته دیگر کشورهای منطقه نیست.»امیدی سهسناریو را برای آینده سیاسی عراق پیشبینی کرد و گفت: «اولین احتمال این است که گروههای سیاسی در شرایط موجود در راستای ائتلاف برای تشکل یک دولت به توافق میرسند که البته با این بحران ایجادشده، تحقق این گزینه تا اندازهای بعید است؛ چراکه جامعه عراق کاملا درگیر فضای دوقطبی و چنـدقطبــی شده اسـت.»او ادامه داد: «دومین احتمال این است که در عراق فضای آشوب و هرجومرج همچون کشور سومالی رخ دهد که به اعتقاد بنده کشورهای همسایه عراق از بروز چنین شرایطی جلوگیری میکنند و نمیگذارند این اتفاق بیفتد. برای سومین پیشبینی میتوان گفت انتخابات زودهنگام برگزار میشود؛ البته با بحرانآفرینیهای پی در پی مقتدیصدر، مشکلات عراق با برگزاری انتخابات باز هم برطرف نمیشود و این کشور روی آرامش به خود نمیبیند.»
گام بعدی مقتدیصدر چیست؟
امیدی در خصوص اینکه آیا مقتدی صدر دوری از سیاست را ادامه خواهد داد یا خیر، اظهار کرد: «مقتدیصدر در اجرای رویکردهای سیاسی دارای تاکتیک مخصوص به خود است. او با مظلومنمایی، میخواهد نشان دهد که به مسائل سیاسی عراق علاقهمند نیست و دیگر انگیزه برای قدرت ندارد؛ در حالیکه این نوع رفتار او تنها به تـاکتیــک سیــاسی او بــرمــیگردد تا اعتقاد قلبیاش؛ بنابراین میتوان گفت که مقتدیصدر کماکان در مرکز ثقل تحولات سیاسی عراق باقی خواهد ماند.»این استاد دانشگاه اصفهان همچنین با اشاره به بیانیه آیتالله حائری در انتقاد از مقتدیصدر و اینکه آیا صدر مطیع اوامر ایشان خواهد بود یا خیر،افزود: «شخصیت مقتدیصدر کـــامــلا غیــرقــابــلپیــشبینــی است؛شخصیتـــی رادیــکال کــه بــا اصــول سیاسی هیچگونه همخوانی ندارد. نخبگــان سیــاسی عراق نیــز ایــن موضوع را میدانند و به همین خاطر بر روی اظهارات او حسابی بازنخواهند کرد. از اینجهت اظهارنظر صدر در خصوص آیتالله حائری باید با توجه به شخصیت متزلزل او بررسی شود.»او ادامه داد: «از طرفی ما شخصیتی بالاتر از آیتالله سیستانی در عراق نداریم. آیا عملکرد مقتدیصدر با نظارت آیتالله سیستانی مطابقت دارد؟ قطعا خیر؛ بنابراین باوجود شخصیت خودرأی صدر نمیتوان پیشبینی چندانی از آینده سیاسی عراق عنوان کرد.»امیدی در پاسخ به این سؤال که ازاینپس باید منتظر چه اقدامی از سوی جریان صدر باشیم، گفت: «با توجه به حادثه تلخ روز دوشنبه و کشته و مجروح شدن بسیاری از مردم عراق، شاید صدر به این نتیجه بــرســد کــه نمــیتــوانـــد بــا خشونت و هیاهوگری اهداف خود را به منصهظهور برساند و باید از طریق چانهزنی در میز مذاکره و صندوق آرا اهداف سیاسی خود را دنبال کند؛ چراکه پیشتر اشغال پارلمان عراق و برخی از مراکز سیاسی این کشور از سوی جریان صدر تلفاتی در پی نداشت؛ اما این جریان در اشغال کــاخ ریــاســتجمهـــوری بــا حــوادث جبرانناپذیری مواجه شد؛ بنابراین این احتمال وجود دارد که گام بعدی جریان مقتدیصدر در قالب مذاکرات سیاسی برداشته شود.»