روایتگری اربعین برایم اولویت داشت
باقری درباره نخستین تجربهاش از حضور در پیادهروی اربعین گفت: «من توفیق داشتم از سال 83 در مراسم اربعین شرکت کنم؛ ولی عکاسی را بهطور جدی از سال 87 آغاز کردم. از همان سال مشغول عکاسی شدم و بیش از عکاسی، روایتگری اربعین برایم اولویت داشت؛ سفری که خودم مجذوبش شده بودم و احساس میکردم مردم جهان از آن بیخبرند. پس من هر کاری میتوانم، باید انجام دهم.»او ادامه داد: «در آن زمان خبری از پیادهروی نبود؛ حتی کاروانهای زیارتی هم اجازه نداشتند مردم را پیاده کنند و ما اتفاقی در مسیر پیادهروی قرار گرفتیم. یادم میآید یک روز صبح وقت نماز، چشمهایم را باز کردم و دیدم مانند صحرای محشر، از دو طرف اتوبوس مردم پیاده در حرکتند و صدای خشخش دمپایی روی آسفالتی که خاک رویش نشسته بود میآید. با صحنه عجیبی مواجه شدیم. آنجا مدیر کاروان در مقابل عمل انجامشده قرارگرفت و نتوانست کاروان را جمع کند. ما در سیل جماعت افتادیم و رفتیم تا کربلا.»
تلاش کردم کتابم ابزار دعوت دیگران باشد
او با اشاره به اینکه هر سال تلاش کرده است آدمهای جدیدی را به پیادهروی اربعین ببرد، گفت: «ما هر سال سوژهای برای اربعین تعریف میکردیم. یک سال زیارت اربعین، یک سال اتفاقات مسیر، یک سال پرتره هنری از آدمهایی که میروند. من البته تمایل زیادی به عکاسی مستند ندارم و بیشتر عکاسی صحنهپردازیشده و صنعتی و… انجام میدهم؛ اما اربعین خودش مهم بود. هرچقدر بیشتر عکاسی میکردم، احساس عجز بیشتری میکردم. خیلی تلاش کردم کتابی گردآوری کنم که برایم ابزار دعوت دیگران باشد.»او در خصوص انتشار کتاب عکس «پیاده آمدهام» گفت: «این کتاب ماحصل سفرهایم به عراق بین سالهای 87 تا 93 است. کتاب را مردمی صفحهآرایی کردیم، نه حرفهای و عکاسانه. با اینکه میدانستم اصحاب عکاسی از آن انتقاد خواهند کرد، برایم مهم نبود. با هر نهاد فرهنگی مذاکره میکردم تا کتاب را چاپ کنیم؛ ولی هیچکسی همکاری نمیکرد؛ زیرا هنوز هیچ تصوری درباره پیادهروی اربعین وجود نداشت. سال 93 همزمان شد با دعوت بنده برای مدیریت خانه عکاسان ایران و وقتی به حوزه هنری آمدم، با مدیر انتشارات سوره مهر، آقای حمزهزاده، صحبت کردم. ایشان خیلی استقبال کرد و ما توانستیم بعد از شش سال آن کتاب را چاپ کنیم. البته کتاب را صفحهآرایی مجدد و عکسهای جدیدی به آن اضافه کردیم.»
دورزدن بایکوت رسانهای اربعین با یک عکس پانوراما
طولانیترین عکس پانورامای جهان از عظیمترین پیادهروی و تجمع تاریخی در اربعین حسینی یکی از رویدادهای مهم هنری است که سید احسان باقری ثبتش کرده است. او در خصوص انجام این پروژه گفت: «من مدام فکر میکردم عظمت این جمعیت بازخورد و پژواکی ندارد و باید یک عکس پانورامای هوایی داشته باشیم تا جمعیت را نشان بدهیم. دنبال تصویری بودم که در جهان رکورد طولانیترین عکس را بزند. میخواستم با فــرمـــتهـــای جـــهـــانی، قــضــیه شیعههراسی و شیعهستیزی و بایکوت خبری رسانهای را دور بزنم. به ذهنم آمد با عکس پانورامای 80 کیلومتری جاده نجف کربلا، عظمت جمعیت را نشان دهم. بعد از هماهنگیها، سال 93 در قالب یک تیم مستندساز به عراق رفتیم؛ ولی وسایلمان در فرودگاه نجف گیر کرد و آن نهاد امنیتی که به ما قول داده بود، نتوانست کاری کند و برگشتیم. سال بعد با خود عراقیها هماهنگ شدیم. رفتیم؛ ولی متاسفانه بهدلیل محدودیتهای زیادی که داشتیم، فقط توانستیم 8کیلومتر از 80کیلومتر را ثبت کنیم.»باقری ادامه داد: «من دوست داشتم بتوانیم این عکس را در قالب چیدمان، مثلا در کنار دیوار برلین، یا در یکی از کشورهای اروپا و آمریکای لاتین و حتی مثلا آسیا به نمایش بگذاریم و این کار شدنی است. قبلا فکر میکردم نمیگذارند. بعد به این نتیجه رسیدم این کار شدنی است. اگر شما برچسب سیاسی و دولتی نداشته باشید و بخواهید کارتان را تحت عنوان یک کار مردمنهاد پیش ببرید، حتما شدنی است و میتوانید آن را در قالب کار فاخری که برای آنها ارزشمند است ارائه کنید و برای معرفیاش بگویید این اربعین است و قصه امامحسین (ع) و شیعیان را توضیح دهید. کافی است جذبه آن عظمت او را بگیرد یا حداقل در ذهنش بماند تا بعدا ترغیب شود خودش تجربه کند.»
شتابزدگی و گزارشمحوری در تولیدات هنری نتیجه برنامهریزیهای کوتاهمدت
مدیر خانه عکاسان ایران با اشاره به لزوم برنامهریزیهای بلندمدت در تولید آثار هنری با موضوع اربعین گفت: «در این 15 سال باید در حوزه فیلم مستند، عکس و هر رسانه دیگری کارهای بزرگتری انجام میشد. دلیلش هم این است که آشفتگی وجود دارد و آن حمایتهای لازم صورت نمیگیرد و جوزدگی و هیجانزدگی وجود دارد. به نظر من کسی که میخواهد برای اربعین کار کند، تمام سالش باید به اربعین بگذرد؛ اما متاسفانه امام حسین(ع) در ایران برای نهادهای فرهنگی و برای خیلی از مردم از دهه محرم شروع میشود و تا اربعین هم افول میکند. طبیعی است وقتی یک کار فرهنگیهنری را در دهه محرم شروع میکنید، سی روز تا رویداد اصلی فاصله دارید و معلوم است خروجی چه خواهد بود. وقتی هیچ برنامهریزی بلندمدت و میانمدتی در فضای تولید هنر در اربعین ندارید و فقط در قالب هیجانزدگی و بازشدن بودجه میخواهید کار تولید کنید، طبیعی است که نتیجه کارتان هم حاوی عناصر شتابزده و گزارشمحور خواهد بود و خیلی فاصله میگیرد از آن چیزی که باید باشد.»
اربعین پیشنمایشی از فضای بعد از ظهور است
باقری با اشاره به ظرفیت تمدنسازی اربعین گفت: «در این بزرگترین گردهمایی و پیادهروی تاریخ، از هر کشور، قوم، نژاد، پرچم و دینی را آنجا میبینید و هیچ چیزی جز صلح و آشتی و مهر در آنجا نیست. بسیارند مردمانی که در دنیا تبلیغ میکنند که چنین چیزی را دارند؛ ولی واقعیتش این است که اصلاً قابل مقایسه با اربعین نیست. این رویداد حول محور امام حسین (ع) همه مردم دنیا را از ادیان، کشورها، مذاهب، زبانها و طبقات اجتماعی مختلف آنجا جمع میکند و همه با هم مساوی میشوند و طبقه اجتماعی و توان مالی و سواد رنگ میبازد و آدمها با زبان دیگری با هم صحبت میکنند.»او افـزود: «اینجـا زبــانی کــه زبــان امامحسین(ع) و زبان اربعین است، وسط میآید و همهچیز رنگ میبازد و آدمها فارغ از پوستهها و نقابهایی که دنیای جاهلیت مدرن برای آنها ساخته است، کنار هم قرار میگیرند و با هم حرف میزنند. حال و هوایی که از اربعین برای من جذاب است، این است که احساس میکنم پیشنمایشی از فضای بعد از ظهور است.»