با اینحال پس از گذشت چندهفته، تحول خاصی در زمینه احیای این توافق بهوقوع نپیوست. روشن است که طولانیشدن فرایند مذاکرات ناشی از ناسازگاریهای آمریکا بهعنوان مقصر اصلی برهمزدن توافق هستهای است.با اینحال جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اروپا و معاون او، انریکه مورا بهعنوان هماهنگکنندگان اروپایی، بــا جمــعبنــدی ادوار قبـلـی مــذاکــرات پیــشنویس پیشنهــادی خــود را در مذاکرات مردادماه به طرفین تحویل دادند. جمهوری اسلامی ایران ملاحظات خود را درخصوص این پیشنویس با تأکید بر مواضع اصولی نظام بهطرف مقابل ارائه داده است. در همین راستا تروئیکای اروپایی (انگلیـس، آلمـان و فرانسه) و همچنیـن چین و روسیـه پیشنهـادهای اصـلاحی ایران بر روی پیـشنویس را معقـول و واقـعبینانـه ارزیابی کردهاند. بر این اساس، این ارزیابی در محافل سیاسی بهوجود آمد که گفتوگوهای اخیر مردادماه به شکل بالقوه از قابلیت لازم برای تبدیلشدن به ایستگاه پایانی «مذاکرات لغو تحریمها» برخوردار است. درنهایت آمریکاییها نیز بهعنوان مقصر اصلی برهمخوردن توافق ۲۰۱۵ پاسخ خود را به پیشنهادهای ایران بهطرف اروپایی بهعنوان هماهنگکننده مذاکرات ارائه دادند. با اینحال مقامات آمریکایی ضمن تعلل در ارائه پاسخ در حین بررسی پاسخ ایران و پسازآن، به ارائه پیامها و اتخاذ مواضع متناقض پرداختند که خود حاکی از بحران تصمیمگیری واشنگتن در قبال مذاکرات لغو تحریمهاست. در این گزارش ضمن اشارهای کوتاه به فرایند مذاکرات، مهمترین دلایل آشفتگی طرف آمریکایی در فرایند گفتوگوها مورداشاره قرار میگیرد.
گفتوگوهای لغو تحریمها در یک نگاه
بهلحاظ تاریخی، پس از ۱۲ سال مذاکره سرانجام توافق هستهای در سال ۲۰۱۵ امضا شد. در چارچوب این توافق و تحتنظارت آژانـس بیــنالمـللـی انــرژی اتــمــی بـــر صلحآمیزبودن برنامه هستهای ایران صحه بینالمللی گذاشته شد؛ اما دونالد ترامپ در سال ۲۰۱۸ بدون رعایت موازین بینالمللی بهطور یکجانبه از توافق خارج شد و رویکرد «فشار حداکثری» علیه ایران را در پیش گرفت.اروپاییها نیز علیرغم وعدههایی که در قالب اینستکس به ایران دادند، هرگز توافق هستهای را سر پا نگه نداشتند؛ از اینرو ایران از اردیبهشتماه ۱۳۹۸ به بعد، اقدامات برجامی خود را طبق مواد (۲۶) و (۳۶) برجام بهطور تدریجی و گامبهگام کاهش داد. درنهایت درگام پنجم ایران اعلام کرد که صرفا طبق نیازها و سیاستهای داخلی پیش خواهد رفت و محدودیتهای اعلامشده در توافق هستهای بههیچوجه ملاک عمل نخواهد نبود.
دور هفتم مذاکرات وین با اندکی تأخیر در ۸ آذرماه ۱۴۰۰ آغاز و در ۲۶ آذرماه پایان یــافت. بـلافـاصلـه دور هشتـم مــذاکرات نیز از ۶ دی آغاز شد و در ۲۰ اسفندماه بدون تعیین تاریخ بعدی گفتوگوها پایان یافت. با بینتیجهماندن دور بعدی مذاکرات در دوحه در هفتم و هشتم تیرماه ۱۴۰۱، دور جدید گفتوگوها از ۱۳مردادماه آغاز شده است که مرحله اول تا ۱۷مردادماه به طول انجامیـد و هماهنگکننده اروپایی در این مرحله از مذاکرات پیشنویس خود را به طرفین تحویل داد. پس از گذشت حدودا یک ماه پاسخهای ردوبدلشده میان تهران و واشنگتن بینتیجه مانده که بیانگر فقدان ابتکار عمل لازم از طرف آمریکا در پاسخ به نقطهنظرات ایران است.
مذاکرات مرداد و شهریورماه ۱۴۰۱
بــاتــوجــــه بـــه مصــاحبــــههـــا و اخبـــار جستهوگریختهای که در طول یک ماه پس از پایان مذاکرات دوحه منتشر میشد، پیشبینی دور جدید مذاکرات در مردادماه و تا قبل از برگزاری نشست شورای حکام آژانس در شهریورماه چندان دشوار نبود؛ برای مثال، علی باقری در ۳ مردادماه ۱۴۰۱ با حضور در «کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس» نمایندگان را در جریان آخرین رایزنیها با بورل و مورا قرار داد و یک روز بعد در حساب توییتر خود بیان کرد که «در طول هفته گذشته، تبادلنظرهای جدی و سازندهای با طرفهای مقابل پیرامون مذاکرات وین انجام شده است.»بــدین ترتیـب دور جــدید مــذاکرات از ۱۳ مردادماه در وین آغاز و مرحله نخست آن در ۱۷ مردادماه به پایان رسید؛ اما نمایندگان سه کشور اروپایی در این مرحله غایب بودند. جالبتوجه است که تا زمان نگارش این متن مقامات و رسانههای داخلی و خارجی از بهکار بردن عبارت «دور نهم» برای این دور از گفتوگوها اجتناب کردهاند؛ همچنین سهکشور اروپایی اعلام کردند که گفتوگوهای جاری در وین بهمعنای دور جدید از مذاکرات نیست و خود نیز در مرحله نخست آن حضور نداشتند. در همین راستا انگلیس، فرانسه و آلمان روز پنجم آگوست در بیانیهای مشترک و مغــرضــانــه از ایــران خــواستــنــد کــه «خواستههای غیرواقعی» و «فرابرجامی» خــود ازجملـه مسـائــل نظارتی آژانس بینالمللی انرژی اتمی را کنار بگذارد؛ البته بیانیه مشترک تروئیکای اروپا بیشتر یک لفاظی رسانهای جهت اعمال فشار بر ایران برای پذیرش پیشنویس بود. نمونه مشابه این لفاظیها در دور هفتم و هشتم مذاکرات نیز وجود داشت که هیچگاه تأثیری بر رویکرد مذاکراتی ایران نداشته است؛ البته به اعتقاد برخی، اتحادیه اروپا بهعنوان هماهنگکننده مذاکرات براساس برداشت قبلی که از مواضع طرفین و همچنین براساس رایزنیهایی که بعد از آن بهدست آورده راهحلهایی برای اختلافات باقیمانده در پیشنویس ماه آگوست (مردادماه) ارائه کرده است.به هر حال جمهوری اسلامی ایران پاسخ خود را به اتحادیه اروپا با تأکید بر مواضع اصولی خود نظیر ضرورت حلوفصل مسائل پادمانی ارائه و آمریکا نیز در فرایندی توأم با تأخیر و تناقض نظر خود را درخصوص پاسخ ایران به طرف اروپایی اعلام کرد.
بنبست آمریکا در مذاکرات اخیر؛ علل و عوامل
جوزپ بورل یکم شهریورماه در جریان کنفرانسی دانشگاهی در اسپانیا دوباره تکــرار کــرد که پــاسخهــای ایــران بــه پیشنویس اروپا منطقی بوده است و قرار بوده که پس از یک هفته نشست اعضای ۱+۴ در وین برگزار شود؛ اما بهدلیل تأخیر آمریکا در پاسخگویی این نشست به تعویق افتاده است. سخنان آقای بورل بدان جهت حائز اهمیت است که این اظهارات دقیقا یک روز پس از گفتوگوی تلفنی سران فرانسه، انگلیس و آلمان با آمریکا مطرح شد. این مسئلـه نشـان میدهـد کـه حتــی اروپاییها نیز متوجه تعلل و سردرگمی واشنگتن در دور اخیر مذاکرات شده بودند و به شکلی غیرمستقیم تصمیم به علنیکردن آن گــرفتهاند. آمــریکا پـــاسـخ خــود را بــه پیـشنـویـس کشورهای اروپایی نهایتا با تأخیر ارائه کرد؛ اما بهنظر میرسد مجموعهای از عوامل موجبات قرارگیری آمریکا در بنبست دیپلماتیک را فراهم کرده است. این عوامل را میتوان بهشرح زیر مورد اشاره قرار داد:توان فنــی و دیپلماتیـک جمهــوری اسلامی ایران در عرصه هستهای، تأثیر افکار عمومی آمریکا انتخـابـات کنگــره، فشـارهــای رژیــم صهیونیستی و بحران اوکراین
نتیجهگیری
اتحادیه اروپا براساس جمعبندی که از هشت دور مذاکرات قبلی و همچنین گفتوگوی غیرمستقیم ایران و آمریکا در دوحه داشت، پیشنویس پیشنهادی خود را در قالب گفتوگوهای مردادماه (دور نهم مذاکرات) تدوین و آن را برای بــررسی تــوسط پایتـخـتهـا به طرفین مذاکرات تحویل داد. جمهوری اسلامی در موعدمقرر اصلاحات خود را بر این پیشنویس اعمال و آن را به طرف غربی بازگرداند؛ اما ایالاتمتحده در بررسی نکات مدنظر ایران تعلل بیش از اندازهای از خود نشان داد؛ تا حدی که این تأخیر اعتراض غیرمستقیم اروپاییها را نیز برانگیخت.در نهایت با گذشت حدود ۱۰روز واشنگتن در دوم شهریورماه نظرات خود را درباره پاسخ ایران بهطرف اروپایی اعلام کرد. فرایند مذاکرات مؤید تزلزل و سردرگمی آمریکاییهاست و این واقعیت نهتنها در تعلل برای بررسی پاسخهای ایران، بلکه در موضعگیریهای متناقض آنان بهوضوح قابلمشاهده است؛ به همین دلیل بهنظر میرسد که آمریکا در مذاکرات هستهای بهنوعی دچار ضعف اراده برای تصمیمگیری است. ترجمان وضعیت مذکور به بیان غیررسمی، این است که آمریکاییها در مقابل نظرات ایران دچار سردرگمی بودند که ابتکار عمل را از آنان سلب میکرد. همچنانکه در گزارش به آن اشاره شد، مذاکره جمهوری اسلامی ایران از موضع قدرت در ابعاد فنی و دیپلماتیک مهمترین علت قرارگیری ایالاتمتحده در این موقعیت بوده است.