عبور آزادراه کنارگذر شرق اصفهان از درون پارک ملی و پناهگاه حیات وحش کلاهقاضی در سالهای اخیر اگرچه مورد مخالفت اداره کل حفاظت محیطزیست اصفهان بوده، به تازگی اخباری مبنی بر صدور مجوز عبور آزادراه از بخشی از پارک ملی کلاهقاضی منتشر شده که این امر نگرانی بسیاری از دوستداران محیطزیست را موجب شده است.پارک ملی و پناهگاه حیاتوحش کلاهقاضی به مساحت حدود ۵۰ هزار هکتار، منطقهای حفاظت شده و زیستگاه گونههای مختلف گیاهان، پستانداران، پرندگان و خزندگانی است که برخی از آنها در معرض خطر انقراض قرار دارند. این پارک در ۳۶ کیلومتری جنوب شرقی اصفهان واقع است.باوجود همه مخالفتهای محیطزیست، آبان سال گذشته خبر رسید با اجرای این پروژه موافقت شده و قرار است حدود چهار و نیم کیلومتر این آزادراه از محدوده مشخص و مصوب پارک ملی کلاه قاضی عبور کند.
گسست اکولوژیک پارکملی کلاهقاضی
پارک ملی و پناهگاه حیاتوحش کلاهقاضی در جنوب شهر اصفهان، از دیرباز مورد توجه علاقهمندان به محیطزیست، کوهنوردان و سایر اقشار مردم بوده است. متأسفانه طی دهههای اخیر، فعالیتهای معدنی، تعارضات جادهای، بیماریهای واگیردار، خشکسالی و آلودگیهای محیطزیستی و نهایتا معضل جزیرهایشدن زیستگاه، حیات این زیستگاه راهبردی و مهم را بیشازپیش به مخاطره انداخته است. در آخرین مورد عجیب و دستاندازی به عرصههای تحت مدیریت سازمان حفاظت محیطزیست، قرار است قطعه آخر آزادراه کمربندی شرق اصفهان، از حدفاصل جاده قلعهشور با عبور از محدوده این پارک و پناهگاه حیاتوحش کلاهقاضی به پلیسراه جنوب متصل شود.به عقیده دوستداران محیطزیست، درصورت احداث این جاده، قطعبهیقین شاهد گسست اکولوژیک پارک ملی کلاهقاضی و نابودی تنوعزیستی در میانمدت خواهیم بود. محدوده مهمی از زیستگاه آهو، کَل و بز از بین خواهد رفت و مخاطرات حفاظتی و زیستمحیطی این منطقه افزایش خواهد یافت و این نمکی مضاعف بر پیکر زخمخورده پارک ملی کلاهقاضی است.با توجه به وجود مسیرهای جایگزین مانند محور قلعهشور به جاده بهارستان، یا محمدآباد، جای تعجب است که عبور از پارکملی ظاهرا کمهزینهترین و بیدغدغهترین راهحل برای طراحان و مجریان این طرح بوده است.آزاد راه کنار گذر شرق اصفهان، طرحی مربوط به سالهای آغازین دهه پنجاه شمسی در شبکه آزادراهی کشور است که بعد از انقلاب این طرح شروع به اجرا میکند و اکنون بخش عمدهای از این شبکه همچون آزادراه قم-کاشان، کاشان-اصفهان، آزادراه اصفهان-شیراز و … اجرا شده است و به گفته مجری طرحهای زیربنایی وزارت راه و شهرسازی در استان اصفهان کنار گذر شرق اصفهان به طول 93 کیلومتر نیز بخشی از کریدور شمال به جنوب کشور احداث شده و اکنون 63 کیلومتر آن در حال بهرهبرداری بوده و 30 کیلومتر ادامه آن در دست احداث است که بخشی از این آزادراه اکنون با پارک ملی کلاهقاضی تداخل دارد.
همه راههای حفظ کلاهقاضی!
در این باره «علیرضا صلواتی»، مجری طرحهای زیربنایی وزارت راه و شهرسازی در استان اصفهان به «اصفهان زیبا» توضیح میدهد: «این آزادراه در بخش شمال به جنوب و پارک ملی کلاه قاضی به صورت شرقیغربی است و اکنون شاهد این تداخل هستیم؛ بنابراین هر مسیری که از شمال به سمت جنوب عبور کند با این تداخل روبهرو خواهد شد.»او درباره اینکه برای اجرای این طرح و از همه مهمتر برای حفظ کلاهقاضی چه باید کرد، میگوید: «در این خصوص پنج گزینه طراحی و مورد بررسی قرار گرفت. هدف ما کمترین آسیب وارده به پارک ملی کلاهقاضی است. آخرین مسیر انتخابشده از منتهیالیه این پارک و در مجاورت لوله گازی است که از این محل عبور کرده و اکنون این گزینه در شورای ترافیک استان مورد بررسی و تصویب قرار گرفته است.»به عقیده مجری طرحهای زیربنایی وزارت راه و شهرسازی در استان اصفهان، اگرچه اجرای این طرح آزادراهی شمال به جنوب کشور به لحاظ پدافند غیرعامل دارای اهمیت است و هرگونه اختلال در روند پیشرفت آن موجب ایجاد مشکلاتی برای مردم میشود، اما سیاست اصلی، اهمیت بالای محیطزیست است و باید به گونهای بتوانیم از این پارک عبور کنیم که همانند کشورهای توسعهیافته، اولویت اصلیمان حفظ محیط زیست باشد و تمام تمهیدات زیست محیطی برای اجرای آن پیشبینی و درنظر گرفته شده است.او تأکید میکند: «به طور قطع هر گزینهای که برای ادامه طرح کنار گذر شرق و احتمال عبور از کلاه قاضی ارائه میشود، تمهیدات زیستمحیطی برای آن از جمله ایجاد حفاظهای نگهبانی، ایجاد زیرگذر و روگذر عبور حیوانات، نصب دوربین برای جلوگیری از تجاوز شکارچیان و … نیز مهیا خواهد شد.»صلواتی درباره اینکه برای اجرای ادامه طرح کنارگذر شرق و عبور از کلاه قاضی تأییدیه زیست محیطی وجود دارد یا خیر، میگوید: «هر طرح ملی و عمرانی در کشور قبل از اجرا باید پیوست زیستمحیطی داشته باشد و به همین علت هم تأییدیه محیط زیستی این طرح گرفته شده است؛ اما گزینه نهایی منوط به تأیید طرح در شورای عالی محیطزیست کشور است.»
تکلیف چه خواهد شد؟
اما اگر این گزینه نیز در شورای عالی محیطزیست کشور تصویب نشود، تکلیف طرح چه خواهد شد؟ صلواتی در پاسخ به این سؤال میگوید: سیاست و اولویت حفظ محیطزیست است. به همین خاطر هم گزینههای مختلفی برای اجرای این طرح، مطرح است. از سوی دیگر موضوع هزینههای اجرای طرح نیز مطرح است؛ البته معتقدم که موضوع هزینههای اجرای کنارگذر شرق اصفهان در کنار پارک ملی کلاهقاضی از اهمیت پایینتری نسبت به حفظ محیط زیست برخوردار است.»یکی از دغدغههای مهم دوستداران محیط زیست کشور این است که در بسیاری از پروژههایی که اجرا میشود، هیچگاه تمهیدات زیستمحیطی در نظر گرفته نمیشود؛ درحالیکه این اتفاق، حتی باعث تغییرات زاد و ولد حیوانات میشود. به گفته مجری طرحهای زیربنایی وزارت راه و شهرسازی در استان اصفهان، هنوز هیچ اقدامی برای پروژه کنارگذر شرق اصفهان در پارک ملی انجام نشده و گزینه مورد نظر در شورای عالی ترافیک استان تأیید شده است. آنچه مورد تأیید بوده، تمهیدات زیستمحیطی است. قرار است این موضوع در شورای عالی محیطزیست مطرح شود، با این وجود ما همچنان با مشاور طرح در حال بررسی دیگر گزینهها برای آسیب کمتر به پارک ملی کلاهقاضی هستیم.همچنین به گفته معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار اصفهان، آزادراه شرق اصفهان بخشی از کریدور اصلی شمال به جنوب کشور است که حدود ۶۰ کیلومتر آن احداث شده و هم اکنون ۳۰ کیلومتر انتهایی مسیر در دست اجراست. این طرح قبل از پیروزی انقلاب اسلامی کلنگزنی شده و همواره در سالهای گذشته محل بحث موافقان و مخالفان بوده است.مهران زینلیان با اشاره به طرح عبور چهار کیلومتر از کنارگذر شرق از محدوده پارک کلاهقاضی به رسانهها میگوید: «با توجه به تأیید و تصویب شورای ترافیک استان عبور کنارگذر از پارک ملی کلاه قاضی اجتنابناپذیر است؛ بنابراین باید به مزایای مهمی که احداث این کنارگذر برای اصفهان به ارمغان میآورد هم توجه داشته باشیم. با تکمیل این طرح از ترددهای سنگین در محدوده اصفهان جلوگیری و گرههای ترافیکی باز میشود و آلودگی هوا کاهش مییابد.»
چارهای وجود ندارد!
او با اشاره به اهمیت پارک ملی کلاهقاضی تأکید میکند: «اجرای طرح کنارگذر شرق اصفهان نیز قابلتوجه است. تاکنون جلسات متعددی برگزار شده که طرح را تغییر دهیم؛ اما این مسئله امکانپذیر نبوده است؛ چراکه در اطراف این آزادراه از ۵۰ سال گذشته زمینهای نظامی یا معادن در اختیار بخش خصوصی قرار داشته است؛ به همین علت این آزادراه باید بهصورت اجباری از کنار پارک و نه از وسط پارک عبور کند و چاره دیگری وجود ندارد.»معـــاون هــماهنگی امـــور عمــرانی استانداری اصــفــهان با اشـــاره به استانـــداردهای جـــهانی و اهــمــیت طرح و پارک ملی کلاهقاضی، تصریح میکند: «تصمیم گرفته شد این جاده با حداقل اشغال از این مسیر عبور کند و تمهیدات لازم نیز اندیشیده شود. یعنی با ایمنسازی محیط اطراف، پیشبینی پلهای عبور و مرور حیوانات، نصب دوربین و… طبق استانداردهای لازم تلاش شود کمترین مداخله در این مسیر اتفاق بیفتد.»از سوی دیگر معاون محیطزیست طبــیعــی و تــنوع زیــستــی حــفــاظــت محیطزیست اصفهان درباره این تصمیم و عبور کنارگذر شرق اصفهان از کلاهقاضی، تأکید میکند: «عبورکردن یا نکردن آزادراه یادشده از پارک ملی کلاهقاضی در حیطه اختیارات استان اصفهان نیست و البته در این زمینه هنوز در مرجع عالی یعنی شورای عالی حفاظت محیطزیست کشور هم تصمیمگیری نشده است.»حسین اکبری در این باره در گفتوگو با رسانهها توضیح میدهد: «پروژه ملی کنارگذر شرق اصفهان سه قطعه است که بخشی از مسیر انتهایی قطعه سوم به طول حدود چهار کیلومتر با پارک ملی «کلاهقاضی» تداخل دارد که بخشی از این چهار کیلومتر در امتداد مسیر فعلی جاده اصفهان_شیراز قرار گرفته است.»او با بیان اینکه از شش سال پیش، مکاتبات و بازدیدهای کارشناسی استانی و ستادی از محل صورت گرفته است، میگوید: «با وجود تفویض صدور مجوز اولیه از معاونت وقت سازمان حفاظت محیطزیست، برای اعمال حداکثر الزامات زیستمحیطی و بــهرهمندی از نــظرات کارشناسان متـــخصص و بــیطرف با محوریت ادارهکــل حـــفــاظــت مــحیــطزیست اصفهان در آبانماه سال گذشته برای تصمیمسازی، جلسهای با فعالان و متخصصان برونسازمانی در اداره محیطزیست استان تشکیل و نتیجه آن به شورای ساماندهی مناطق سازمان حفاظت محیطزیست کشور ارسال شد. پس از بررسیهای کارشناسی و فنی موضوع در دفتر تخصصی زیستگاهها و امور مناطق در سازمان حفاظت محیطزیست، مقرر شد در صورت احراز تمام شرایط حفاظتی و تمهیدات زیستمحیطی، موضوع برای تعیین تکلیف به شورای عالی حفاظت محیطزیست کشور ارجاع شود.»معاون محیطزیست استان اصفهان با اشاره به اینکه یکی از شروط مهم در این باره این بود که یک مرجع تخصصی بیطرف، یعنی شورای هماهنگی ترافیک استان با دعوت از متخصصان، وجود مسیرهای جایگزین را بررسی کند، تصریح میکند: «دیگر گزینهها از نظر ترافیکی و عوارض توپوگرافی، امکان اجرا و کارکرد ترافیکی و ضوابط حاکم بر طراحی و اجرای آزادراهی را ندارد؛ بنابراین بهمنظور تصمیمگیری نهایی، لازم است نتیجه جلسه شورای هماهنگی ترافیک استان اصفهان به شورای عالی حفاظت محیطزیست که به ریاست رئیسجمهور تشکیل میشود، ارسال شود.»
کلاهقاضی، گنجی در دل اصفهان
در این باره محمد درویش، فعال محیطزیست نیز به «اصفهانزیبا» میگوید: «پارک ملی کلاهقاضی نهتنها یکی از مناطق ارزشمند تحت مدیریت سازمان محیط زیست اصفهان است، بلکه یکی از بهترین مناطق حفاظت شده کل کشور است؛ به ویژه برای اصفهانی که درگیر مشکلات شدید آلودگی هوا بوده و توان زیستپذیری و منابع آبی آن پیوسته در حال کاهش و گرد و غبار در آن در حال افزایش است؛ بنابراین حفظ تمامیت کامل پارک ملی کلاهقاضی در کنار اصفهان میتواند به توان زیستپذیری این شهر و مردم آن کمک کرده و بخشی از پدیده جزیره گرمایی اصفهان را خنثی کند.»او تأکید میکند: «هر نوع فعالیتی که منجر به گسل اکولوژیکی در پارک کلاهقاضی شود، منجر به افزایش تخریب پوششهای گیاهی آن و نابودی حیاتوحش خواهد شد و آسیب آن در وهله نخست گریبان خود مردم اصفهان و شهرک بهارستان را میگیرد.»به گفته درویش، متأسفانه اکنون پارک ملی کلاهقاضی به علت فعالیتهای شدید معدنی و افت سطح آبهای زیرزمینی دشت مهیار وضعیت خوبی ندارد و شکاف بزرگی در آن ایجاد شده است؛ بنابراین نباید با چراغ سبز نشاندادن به عبور کنارگذر شرق اصفهان از آن آخرین میخ را به تابوت این پارک ارزشمند بکوبیم و امیدوارم با توجه به راه جایگزین معرفیشده از سوی فعالان زیست محیطی، مدیران و دانشگاهیان به نجات باقیمانده این پارک کمک کنند.این کنشگر محیطزیست با اشاره به اینکه مسیر جایگزین عبور کنارگذر شرق اصفهان از درون کلاهقاضی، مسیری است که اکنون محل تردد معادن است، میگوید: «جاده عبوری پروژه کنارگذر شرق اصفهان دقیقا از قسمت امن پارک ملی کلاه قاضی عبور میکند که موجب گسست اکولوژیک در کریدور حیات وحش میشود. در این شرایط تعداد حیاتوحشی که تصادف میکنند، بیشتر خواهد شد و از همه مهمتر سهولت دسترسی به پارک برای شکارچیان متخلف تسریع میشود و به این ترتیب شاهد تخلفات بیشتر در کلاهقاضی میشویم و در اصل موجودیت این پارک به عنوان منبعی که میتواند ظرفیت گرمایی اصفهان را افزایش دهد، از بین میرود و منجر به مهاجرتهای اقلیمی از اصفهان خواهد شد.»به نظر میرسد با وجود اینکه عبور آزادراه اصفهان-شیراز مسیرهای جایگزین دیگر مانند محور قلعهشور به جاده بهارستان یا محمدآباد دارد، اما مشاوران طرح در وزارت راه و شهرسازی عبور این آزادراه را از پارکملی کمهزینهترین مسیر میدانند؛ در حالیکه نابودی سرمایههای ملی و طبیعی کشورمان قابل مقایسه با هزینه یا خسارات احتمالی تغییر مسیر پروژه کنارگذر شرق اصفهان از کلاهقاضی نیست. به باور فعالان زیستمحیطی عبور آزادراه از پارک ملی میتواند موجب گسست اکولوژیک و نابودی تدریجی تنوع زیستی شود؛ بنابراین ضرورت دارد مسئولان با حساسیت بیشتر به دنبال راهکاری جایگزین برای جلوگیری از آسیب کمتر به این منطقه حفاظت شده باشند.