در بناهای تاریخی ایران انواع مختلفی از شواهد فرسودگی زیستی را میبینیم که گاهی میتوان از ساحت بنا زدودش و گاهی هم زدودنش سخت و بسیار هزینهبر است.آسیبهای ناشی از فعالیت عوامل فرسودگی زیستی بر روی آثار و ابنیه تاریخی معمولا زیانبار، پرهزینه و غیرقابلجبران است.
بهدلیل کندو غیرمحسوس بودن فعالیت موجودات زنده و دانش اندکی که درباره شناسایی تأثیر اینگونه فعالیتهای مــوجـــودات روی مواد و مصـــالـــح وجود دارد، مورد غفلت واقع شده است.اگــرچــه در سالهای اخیــر ایـــن مقوله موردتوجه بیشتری قرارگرفته است، حفاظت از میراثفرهنگی در برابر فرسودگی زیستی، نیازمند بالا بردن سطح آگاهی در این زمینه و واردشدن متخصصانی در رشتههای علومزیستی در حیطه حفاظت و مرمت است.
بخش تحقیقات و کنترل عوامل فرسودگی زیستی در بناهای تاریخی یزد اولین و تنها گروه حشرهشناسی در میراثفرهنگی کشور است که از سال ۱۳۸۴ بهصورت تخصصی در این زمینه فعالیت داشته است.
شناسایی عوامل فرسودگی زیستی در بناهای تاریخی
بهطورکلی عوامل فرسودگی زیستی در دوگروه میکروارگانیسمها (باکتریها، قارچها، و جلبکها) و ماکرو ارگانیسمها (گونههای گیاهی و جانوری) طبقهبندی میشوند. موجودات زنده برای بقا نیازمند تأمین نیازهای اولیه هستند که دامنه این نیازها در موجودات زنده بسیار وسیع و متغیر است. وقتی آثار و ابنیه تاریخی بهنوعی نیازهای اولیه موجود زندهای را فراهم میسازد، موجود زنده میتواند روی اثر مذکور مستقرشده و به آن آسیب بزند.بسته به اقلیم، نوع مواد و مصالح بهکاررفته در آثار تاریخی یک منطقه، گونههای متفاوتی از موجودات پتانسیل استقرار، بقا و در مرحله بعد آسیبزدن به آثار آن منطقه را دارند.
گردشگری خطرناک بندپایان، پرندگان، گیاهان و جوندگان در بناها
در اقلیم گرم و خشک تنها گونههای مقاوم به خشکی قادر به فعالیت هستند. میکروارگانیسمها به کمبود رطوبت بسیار حساساند و قادر به فعالیت در این منطقه نیستند. بهعنوانمثال، مشکلات انواع پوسیدگیهای چوب که در بسیاری از مناطق با رطوبت بالا شایع است و در اثر آلودگیهای قارچی ایجاد میشود، در سازههای چوبی منطقه مشاهده نمیشود.از مــاکــروارگانیســمهــای آسیــبرســان مهمتــرین گروههای آسیــبرســان به ترتیب اهمیت متعلق به گونههایی از بندپایان، پرندگان، گیاهان و جوندگان است.
جاندارانی که دشمنان ابنیه هستند!
موریانههای زیرزمینی، سوسک چوبخوار متعلق به زیررده حشرات از شاخه بندپایان ازنظر گسترش آلودگی و میزان آسیب وارده به آثار و ابنیه تاریخی یزد بیشترین اهمیت را دارند. این گونه علاوه بر تغذیه از تزئینات چوبی، با تخریب چوب مکمل سازهای بنا و کاه موجود در ملاط کاهگل، باعث کاهش استحکام سازههای خشتی میشوند.کبوتر، فاخته و گنجشک فراوانترین گونههای موجود در بافت تاریخی اقلیــم گـــرم و خشــک هستــنـــد کـــه لانهسازی و فضــولات آنها مشکلاتی را در قسمتهای مختلف بناها ایجاد میکنــد و معمــولا پــاکســـازی سطـــح و دورکردن پرندگان از این مناطق دردسرساز و گاهی بسیار دشوار است؛اما آسیب اصلی مربوط به فضولات آنها روی گچبریها و نقاشیهای بناهای شاخص است که به تخریب این تزیینات منجــر میشــود.
گیاهانی که بلای جان ابنیه میشوند
گیــاه کهــورک یا جغجغــه و خــارشتــر مهمترین گونههای گیاهی هستند که بانفوذ ریشههای عمیق در داخل دیوار یا زیر آجرفرشها میتوانند شکافهای عمیقی در قسمتهای مختلف بنا ایجاد کرده و به آن آسیب بزنند.درزمینه آسیبهای ناشی از فعالیت جوندگان تحقیقات کمتری انجامشده و تنها حضور و لانهسازی موش خانگی در بافت تاریخی اقلیمهای گرم و خشک گزارششده است.